Decyzja Komitetu CEDAW w sprawie przemocy położniczej

 

27 czerwca br. Komitet do spraw Likwidacji Dyskryminacji Kobiet (Komitet CEDAW), organ ekspercki powołany do monitorowania realizacji przez państwa-strony Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (Konwencja CEDAW) ogłosił decyzję w sprawie skargi indywidualnej dotyczącej traktowania kobiety w czasie porodu.

Sprawa N.A.E p. Hiszpanii dotyczyła nadmiernej medykalizacji porodu i paternalistycznego traktowania rodzącej, która pomimo prawidłowego przebiegu akcji porodowej została poddana cesarskiemu cięciu i innym procedurom medycznym bez swojej zgody, zmuszona do rodzenia ze związanymi rękami i w gronie praktykantów, a także pozbawiona możliwości porodu w obecności partnera oraz kontaktu zaraz po porodzie „skóra do skóry” z dzieckiem. Sytuacja ta wywołała u niej zespół stresu pourazowego. W skardze do Komitetu CEDAW zarzuciła naruszenie m.in. art. 12 Konwencji CEDAW, który zobowiązuje państwa-strony do zapewnienia kobietom odpowiedniej opieki zdrowotnej, w tym w trakcie porodu, a także art. 5 Konwencji CEDAW.

Komitet CEDAW przychylił się do zarzutów skarżącej. Jest to kolejna decyzja, po rozstrzygniętej dwa lata temu, podobnej sprawie (S.F.M p. Hiszpanii), w której organ ten uznał że tzw. przemoc położnicza (obstetric violence) stanowi naruszenie Konwencji CEDAW. Terminem tym określa się przemoc będącą udziałem kobiet w czasie porodu szpitalnego lub w innego rodzaju placówkach. Jak wskazała Specjalna Sprawozdawczyni ds. przemocy wobec kobiet w swoim raporcie z 2019 r., przemoc położnicza ma charakter powszechny i systemowy, skutkując naruszeniami praw człowieka, takich jak prawo do prywatności czy zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania. Przemoc ta przybiera różne formy, od braku zabezpieczenia podstawowych warunków sanitarnych, przez poniżanie pacjentek, nieudzielanie informacji czy nadużywanie ingerencji chirurgicznych takich jak nacięcie krocza lub cesarskie cięcie. Ma charakter globalny i doświadczają jej kobiety w biednych, jak i zamożnych krajach, gdzie służba zdrowia stoi na relatywnie wysokim poziomie, o czym świadczą przytoczone hiszpańskie sprawy. Przemoc położnicza jest głęboko zakorzeniona w paternalistycznym schemacie relacji „lekarz-pacjent/ka” oraz przekonaniach dotyczących roli kobiety i macierzyństwa – że wymaga ono poświęceń, że poród „musi boleć” oraz że potrzeby i odczucia kobiety mają charakter podrzędny.

40 lat obowiązywania Konwencji CEDAW

3 września br. upłynęło 40 lat od dnia wejścia w życie Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (ang. Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, dalej: Konwencja CEDAW)  uchwalonej pod auspicjami ONZ  w 1979 r. Od ponad 40 lat jest ona także elementem polskiego porządku prawnego.

Konwencja CEDAW należy do rdzenia traktatów ONZ z dziedziny praw człowieka, uszczegóławiając obowiązki państw wynikające z zakazu dyskryminacji ze względu na płeć wyrażonego m.in. w Paktach Praw Człowieka. Warto przy tym zauważyć, że Pakty, podobnie jak i Europejska Konwencja Praw Człowieka opierają się na symetrycznym podejściu do równości kobiet i mężczyzn, zredukowanym do „neutralnego” zakazu dyskryminacji ze względu na płeć. Konwencja CEDAW jest natomiast efektem globalnego aktywizmu na rzecz kobiet w latach 60 i 70 ubiegłego wieku, w tym tzw. feminizmu drugiej fali. Po epoce walki o równouprawnienie, która rozegrała się w XIX i pierwszej połowie XX wieku (feminizm pierwszej fali), okazało się że sama likwidacja dyskryminujących kobiety norm prawnych nie wystarczy dla osiągnięcia rzeczywistej równości.

Celem Konwencji CEDAW nie jest zatem wykreowanie nowych praw dla kobiet, tylko doprowadzenie do sytuacji, w której będą one mogły korzystać z praw i wolności człowieka na równym poziomie co mężczyźni. Nakłada ona na państwa-strony kompleksowe obowiązki dotyczące działań, które powinny zostać podjęte na rzecz realizacji tego celu w różnych dziedzinach: od życia publicznego, poprzez zatrudnienie i edukację po życie rodzinne. Część postanowień nawet dzisiaj ma wciąż nowatorski charakter, jak chociażby te dotyczące stosowania środków wyrównawczych takich jak kwoty w polityce czy biznesie lub zwalczania stereotypów i uprzedzeń będących źródłem nierówności płci.

Dorobek organu monitorującego wykonywanie Konwencji CEDAW przez państwa-strony, tj. Komitetu do spraw likwidacji dyskryminacji kobiet to globalna kronika nierówności doświadczanych przez kobiety na całym świecie. A także zbiór standardów i wytycznych jak owe nierówności pokonywać. Jednym z najważniejszych osiągnięć Komitetu jest wprowadzenie na agendę międzynarodową problemu przemocy wobec kobiet jako przyczyny naruszeń praw człowieka. Wykładania dokonana przez Komitet znalazła rozwinięcie m.in. w Konwencji Stambulskiej. To tylko jeden z przykładów oddziaływania Konwencji CEDAW na standardy krajowe, a także rozwój prawa międzynarodowego. Warto pamiętać o tym traktacie, zwłaszcza teraz gdy mamy do czynienia z coraz częstszym negowaniem problematyki równości płci i kontestowaniem międzynarodowych standardów w imię walki z rzekomą „ideologią gender”. Prawa kobiet to prawa człowieka, niekwestionowany element międzynarodowego i polskiego porządku prawnego od wielu dekad.