Zaproszenie na doroczny wykład pamięci dr Leny Kondratiewej-Bryzik

 

Poznańskie Centrum Praw Człowieka INP PAN, Katedra Prawa Konstytucyjnego WPAiE UWr, Uniwersytet SWPS oraz Koło Nauk Penalnych Iure et Facto działające przy Katedrze Postępowania Karnego WPiA UAM serdecznie zapraszają na doroczny wykład otwarty pamięci dr Leny Kondratiewej-Bryzik, który odbędzie się w dniu 4 kwietnia 2023 r. o godz. 14.00 w Auli prof. Ziembińskiego w budynku Wydziału Prawa i Administracji UAM przy al. Niepodległości 53 w Poznaniu.

Wykład pt. „Umiera się w byle jakim miejscu życia. Kobiety na granicy" wygłosi dr h.c. Hanna Machińska, zastępczyni Rzecznika Praw Obywatelskich w latach 2017-2022.

Wydarzenie będzie również transmitowane na platformie MS Teams (link). 

 

 

Polska: wizyta Specjalnej Sprawozdawczyni ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt

 

Dzisiaj przyjechała do Polski z oficjalną wizytą Reem Alsalem, Specjalna Sprawozdawczyni ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt. Jest ona niezależną ekspertką powołaną przez Radę Praw Człowieka w ramach mandatu należącego do tzw. procedur specjalnych, której obejmują obecnie 45 mandatów tematycznych oraz 14 mandatów krajowych. Reem Alsalem sprawuje funkcję Specjalnej Sprawozdawczyni od 2021 r., natomiast mandat dotyczący przemocy wobec kobiet i dziewcząt działa nieprzerwanie od 1994, a poprzedniczkami Alsalem były m.in. Dubravka Šimonović oraz Rashida Manjoo.

Składanie wizyt krajowych jest jedną z głównych metod działania specjalnych sprawozdawców i służy zebraniu informacji „z pierwszej ręki” na temat sytuacji w danym kraju. Zazwyczaj dany ekspert odbywa od jednej do trzech misji krajowych w roku. Na wybór państwa wpływa wiele czynników, takich jak waga naruszeń praw człowieka, położenie geograficzne czy szczegółowy temat badany w danym czasie przez sprawozdawcę. Wizyty odbywają się na zaproszenie i we współpracy z władzami państwa[1].

Oprócz spotkania z przedstawicielami rządu czy organów ścigania, program pobytu Specjalnej Sprawozdawczyni w Polsce obejmuje m.in. spotkanie z RPO oraz przedstawicielkami i przedstawicielami organizacji pozarządowych, w tym działających na rzecz praw kobiet. Przedmiotem jej uwagi będzie implementacja przez Polskę międzynarodowych standardów w dziedzinie przeciwdziałania przemocy wobec kobiet, w tym takie kwestie jak zapobieganie przemocy domowej, kobietobójstwom czy przemocy seksualnej.

Wstępne ustalenia Specjalnej Sprawozdawczyni podsumowujące jej wizytę w Polsce zostaną przedstawione na konferencji prasowej, która odbędzie się 9 marca w Warszawie. Szczegółowy raport zostanie natomiast przedłożony Radzie Praw Człowieka w przyszłym roku.

 

---

[1] Szerzej nt. funkcjonowania procedur specjalnych: A. Hernandez-Połczyńska, Procedury specjalne Rady Praw Człowieka ONZ, Warszawa 2019.

Decyzja Komitetu CEDAW w sprawie przemocy położniczej

 

27 czerwca br. Komitet do spraw Likwidacji Dyskryminacji Kobiet (Komitet CEDAW), organ ekspercki powołany do monitorowania realizacji przez państwa-strony Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (Konwencja CEDAW) ogłosił decyzję w sprawie skargi indywidualnej dotyczącej traktowania kobiety w czasie porodu.

Sprawa N.A.E p. Hiszpanii dotyczyła nadmiernej medykalizacji porodu i paternalistycznego traktowania rodzącej, która pomimo prawidłowego przebiegu akcji porodowej została poddana cesarskiemu cięciu i innym procedurom medycznym bez swojej zgody, zmuszona do rodzenia ze związanymi rękami i w gronie praktykantów, a także pozbawiona możliwości porodu w obecności partnera oraz kontaktu zaraz po porodzie „skóra do skóry” z dzieckiem. Sytuacja ta wywołała u niej zespół stresu pourazowego. W skardze do Komitetu CEDAW zarzuciła naruszenie m.in. art. 12 Konwencji CEDAW, który zobowiązuje państwa-strony do zapewnienia kobietom odpowiedniej opieki zdrowotnej, w tym w trakcie porodu, a także art. 5 Konwencji CEDAW.

Komitet CEDAW przychylił się do zarzutów skarżącej. Jest to kolejna decyzja, po rozstrzygniętej dwa lata temu, podobnej sprawie (S.F.M p. Hiszpanii), w której organ ten uznał że tzw. przemoc położnicza (obstetric violence) stanowi naruszenie Konwencji CEDAW. Terminem tym określa się przemoc będącą udziałem kobiet w czasie porodu szpitalnego lub w innego rodzaju placówkach. Jak wskazała Specjalna Sprawozdawczyni ds. przemocy wobec kobiet w swoim raporcie z 2019 r., przemoc położnicza ma charakter powszechny i systemowy, skutkując naruszeniami praw człowieka, takich jak prawo do prywatności czy zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania. Przemoc ta przybiera różne formy, od braku zabezpieczenia podstawowych warunków sanitarnych, przez poniżanie pacjentek, nieudzielanie informacji czy nadużywanie ingerencji chirurgicznych takich jak nacięcie krocza lub cesarskie cięcie. Ma charakter globalny i doświadczają jej kobiety w biednych, jak i zamożnych krajach, gdzie służba zdrowia stoi na relatywnie wysokim poziomie, o czym świadczą przytoczone hiszpańskie sprawy. Przemoc położnicza jest głęboko zakorzeniona w paternalistycznym schemacie relacji „lekarz-pacjent/ka” oraz przekonaniach dotyczących roli kobiety i macierzyństwa – że wymaga ono poświęceń, że poród „musi boleć” oraz że potrzeby i odczucia kobiety mają charakter podrzędny.

Kobiety w Rosji są systemowo narażone na przemoc domową - wyrok pilotażowy ETPC w sprawie Tunikova i inne p. Rosji

Jak obrazuje to wyrok w sprawie  Tunikova i inne p. Rosji skala przemocy domowej wobec kobiet i lekceważenia tego zjawiska przez organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości w Rosji jest porażająca. Skutkiem jest wydanie przez ETPC wyroku pilotażowego, pierwszego dotyczącego tej problematyki.
Trybunał stwierdził, że w okolicznościach spraw podniesionych przez wszystkie cztery skarżace doszło do naruszenia art. 3 Konwencji (w aspekcie materialnym i proceduralnym) oraz art. 14 (zakaz dyskryminacji) właśnie w związku z art. 3.

Na ogólną ocenę sytuacji skarżących złożyły się następujące elementy. Trybunał podkreślił, że w systemie prawa rosyjskiego brak jest prawnej definicji "przemocy domowej" - czyli przemocy motywowanej płcią i rolą społeczną. Brak jest również właściwych przepisów prawa materialnego i proceduralnego pozwalających na ściganie różnych form przemocy oraz przewidujących sposoby zapobiegania jej. Brak odpowiednich ram prawnych w tym obszarze stanowi naruszenie art. 3 Konwencji.

W przypadku skarżących naruszenie ich praw wynikających z art. 3 polegało także na tym, że władze publiczne pomimo wiedzy o zagrożeniu ze strony parnerów, lekceważyły zagrożenie, niekiedy wręcz usprawiedliwiając ich działania. Ponadto, nie ścigały w odpowiedni sposób sprawców, często powołując się na argument, że określone czyny mogą być ścigane jedynie w oskarżenia publicznego. Nawet w konfrontacji z mocnymi dowodami popełnienia przestępstw ściganych z urzędu, takich jak zarejestrowane obrażenia lub groźby śmierci, władze unikały wszczęcia postępowania karnego i kończyły dochodzenia na podstawie nieuzasadnionych wniosków. Ostatecznie włądze nie przeprowadziły skutecznych dochodzeń w prawie złego traktowania, którego doświadczyły skarżące.

Odwołując się do wcześniejszego orzecznictwa w sprawie Volodina p. Rosji, Trybunał podkreślił ponownie, że przemoc domowa dotyka kobiet w Rosji w przerażającej skali. Brak wdrożenia przepisów, które odnosiłyby się do tego problemu i bierność władz prowadzi do powstania atmosfery sprzyjającej występowaniu tego zjawiska. W tych okolicznościach na potrzeby stwierdzenia naruszenia także art. 14 w zw. z art. 3 skarżące nie musiały udowadniać okoliczności pokazujących dyskryminację w ich konkretnych przypadkach.

Orzeczenie jest istotne nie tylko z punktu widzenia oceny indywidulanych okoliczności spraw skarżących, ale takżę biorąc pod uwagę nadanie mu charakteru pilotażowego. Trybunał wyraźnie odwołał się do art. 46 Konwencji wskazując, że obowiązki państwa wynikające z wyroku stwierdzającego naruszenie praw gwarantowanych Kownencją idą dalej niż tylko wypłata słusznego zadośćuczynienia. Problem o charakterze systemowym, który leży u źródła złożonych skarg wynika z kształtu ustawodawstwa i ma charakter szerszy niż tylko interesy skarżących w sprawie. I tu Trybunał wskazał, że pomimo upływy lat od wydarzeń przedstawionych w skargach, pomimo wyroku w sprawie Volodina - w którym po raz pierwsze zidentyfikował strukturalne braki prawa rosyjskiego, nic się nie zmieniło (par. 148 - 149). Dlatego też zobowiązał władze rosyjskie do szybkich zmian aktualnie obowiązujących przepisów, tak aby pozostawały one w zgodzie z Konwencją oraz innymi międzynarodowymi standardami w zakresie zapobiegania i karania przemocy domowej. Trybunał wskazał przy tym bardzo konkretnie na niezbędne zmiany m.in. potrzebę wprowadzenia definicji przemocy domowej (obejmującej wszelkie jej formy), konieczność kryminalizacji wszystkich jej przejawów - nie tylko tych związanych z naruszeniem nietykalności cielsnej, wprowadzenie mechanizmów ochrony przed przemocą domową, rehabilitacji sprawców i zadośćuczynienia dla ofiar oraz objęcia ochroną przed przemocą nie tylko ze strony aktualnych, ale także byłych członków rodziny, niezależnie od stopnia sformalizowania relacji (par. 153 - 154).

Trybunał zapowiedział, że do czasu wdrożenia tych środków będzie rozpatrywał podobne sprawy w sposób uproszczony i przyspieszony (par. 159).

W całym orzeczeniu Trybunał starannie unikał odniesień do Konwencji Stambulskiej, której Rosja stroną nie jest, natomiast chętnie odwoływał sie do standardów wypracowanych przez CEDAW.  

Realizacja przez Polskę postanowień Konwencji Stambulskiej – rezultaty pierwszej ewaluacji

Kilka dni temu zostało opublikowane tzw. sprawozdanie bazowe (baseline evaluation report) z wykonywania przez Polskę zobowiązań nałożonych przez Konwencję Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (tzw. Konwencję Stambulską). Konwencja zobowiązuje państwa strony do cyklicznego składania sprawozdań dotyczących środków podjętych na rzecz jej wdrażania. Pierwsze sprawozdanie ma szczególny charakter, bowiem dotyczy wszystkich aspektów realizacji Konwencji, podczas gdy kolejne cykle sprawozdawcze będą odnosić się do jej wybranych artykułów. 

Kontrowersje związane z przedłużeniem przez Polskę jednego z zastrzeżeń do Konwencji stambulskiej

W cieniu kontrowersji związanych z zapowiedziami wypowiedzenia przez Polskę Konwencji stambulskiej (Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej) rząd zaproponował (w grudniu 2020 r.), a Sejm, Senat (proponując jedynie zmiany redakcyjne) oraz Prezydent w ekspresowym tempie odpowiednio przyjęli i podpisał ustawę o zmianie zakresu obowiązywania Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, sporządzonej w Stambule dnia 11 maja 2011 r., na podstawie której Polska przedłużyła obowiązywanie większości z zastrzeżeń zgłoszonych wcześniej do tej Konwencji (na podstawie jej art. 78 ust. 2 i 3). 

Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konwencji stambulskiej zastrzeżenia są ważne przez 5 lat, ale istnieje możliwość wydłużenia ich ważności na kolejne 5-letnie okresy. W dalszej części tego przepisu uregulowano stosowną procedurę. W przypadku Polski termin ewentualnego wygaśnięcia złożonych zastrzeżeń upływał 1 lutego 2021 r.

Na podstawie powołanej wyżej ustawy, 28 stycznia 2021 r. Sekretarz Generalny RE zarejestrował oficjalną notyfikację Polski. W związku z jej treścią Polska dokonała:

Międzynarodowy Dzień eliminacji przemocy wobec kobiet

W cieniu ogarniającej cały świat pandemii, wiele innych problemów społecznych schodzi na dalszy plan. Dlatego przypominamy, że 25 listopada przypada ustanowiony przez ONZ Międzynarodowy Dzień eliminacji przemocy przeciwko kobietom. ONZ i RE wskazują, że w wyniku wprowadzenia różnego rodzaju ograniczeń m.in. w przemieszczaniu się, w niektórych krajach liczba próśb o pomoc w związku z doznawanymi aktami przemocy wzrosła nawet pięciokrotnie. Przemoc wobec kobiet jest poważnym zjawiskiem, coraz częściej stanowiącym przedmiot rozstrzygnięć międzynarodowych organów ochrony praw człowieka.

W ramach przypominania o tym stałym problemie Rada Europy poza innymi standardowymi działaniami wprowadziła 16 dni aktywności przeciwko przemocy motywowanej płcią, a ze szczegółami można się zapoznać tutaj.

MS składa wniosek o wypowiedzenie konwencji antyprzemocowej

Od kilku dni dobiegają niespójne informacje, czy zapowiedzi wypowiedzenia przez rząd PiS Konwencji antyprzemocowej (Konwencja Stambulska) zostaną niebawem zrealizowane. 

Na początku tygodnia Minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro skierował do Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej wniosek o wypowiedzenie Konwencji Stambulskiej (Oko Press, Ziobro składa wniosek o wypowiedzenie konwencji antyprzemocowej. Pokaz bezdusznej siły dzień po protestach kobiet; TVN24, Zbigniew Ziobro złożył wniosek o wypowiedzenie konwencji antyprzemocowej). Zdaniem Ziobry "Wprowadziliśmy [rząd PiS] najwyższe standardy ochrony i reakcji wobec przemocy wobec kobiet w Europie. Nie ma kraju, gdzie te standardy byłyby bardziej wyśrubowane niż w Polsce. (...)My jesteśmy rządem, któremu nie zależy na ideologii. Ta konwencja jest słuszna w warstwie ochrony praw kobiet. Podnieśliśmy standardy na wyższy poziom. Ale konwencja ma drugą treść, ukrytą pod hasłami, z którymi się zgadzamy, szkodliwą dla kobiet i rodzinę."

Pierwsza polska skarga indywidualna w Komitecie ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet

W połowie kwietnia br. ONZ-owski Komitet ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet zakomunikował polskiemu rządowi skargę indywidualną, złożoną przez ofiarę przemocy domowej. Skarga została przygotowana przez Helsińską Fundację Praw Człowieka. Skarżącą przed Komitetem reprezentuje prof. Ireneusz C. Kamiński.

Skarga dotyczy wydarzeń sprzed kilkunastu lat, które składają się na pasmo przemocy, licznych napaści i gróźb względem skarżącej oraz jej dzieci ze strony męża. Tragedię skarżącej uzupełnia historia lekceważenia zgłoszeń lub/i umorzeń postępowań ze strony organów ścigania. Finałem tych wydarzeń było wcześniej zapowiadane w groźbach spalenie domu skarżącej. W pożarze zmarł napastnik. Również w tym przypadku, tragiczne wydarzenie poprzedziła bierna postawa ze strony organów ścigania. Analizując powyższy stan faktyczny trudno nie znaleźć podobieństw do okoliczności głośnej sprawy - Opuz p. Turcji, w której w 2009 r. wyrok wydał Europejski Trybunał Praw Człowieka (zob. glosę do tego wyroku autorstwa dr hab. E. Morawskiej). W sprawie Opuz pasywna postawa władz tureckich wobec skarżącej, będącej ofiarą wieloletniej przemocy domowej, a także brak realnych działań, które mogłyby zapobiec zabójstwu matki skarżącej przez sprawcę przemocy, przyniosła wyrok wskazujący na naruszenie przez Turcję art. 2 (prawo do życia), art. 3 (wolność od tortur, nieludzkiego i poniżającego traktowania) – w obu przypadkach naruszenie obowiązków pozytywnych, a także art. 14 w zw. z art. 2 i art. 3  (zakaz dyskryminacji w korzystaniu ze wskazanych praw) Europejskiej konwencji praw człowieka i podstawowych wolności