Guest post: Desperate Times Call for Desperate Measures? Kilka refleksji po wyroku ETPCz w sprawie Verein KlimaSeniorinnen Schweiz i Inni v. Szwajcaria

W ostatnich dniach Trybunał w Strasburgu wydał szeroko oczekiwane orzeczenie dotyczące pozytywnych zobowiązań państw odnośnie do zachodzących zmian klimatu i ich skutków[i]. Wywołało ono już pierwsze, zasadniczo entuzjastyczne, komentarze[ii], w tym na Blogu PPM.[iii] Poniższy krótki komentarz ma na celu skrótowe zaprezentowanie subiektywnie najistotniejszych fragmentów orzeczenia, które w wielu aspektach odchodzi od ustalonej interpretacji EKPCz, zaś nie zostały poruszone we wcześniej opublikowanym poście.

1. Odwołanie do konsensusu nauk przyrodniczych przy ustalaniu marginesu swobody uznania państw.

Doktryna margin of appreciation stanowi jedną z podstawowych reguł interpretacyjnych EKPCz stworzonych przez Trybunał. Obecna przykładowo w sprawie Handyside v. ZK, jak również wprowadzona przez państwa-strony do Protokołu nr 15 do Konwencji. Jednym z jej elementów jest zasada Europejskiego konsensusu. Co do zasady, państwa Konwencji mogą interpretować i stosować ją w sposób zgodny z lokalnymi tradycjami, wymaganiami polityki, większościowymi poglądami; jednakże, jeżeli większość pozostałych stron EKPCz wyraża zbliżone postawy na daną sprawę dotyczącą praw człowieka, zakres swobody uznania dostępny organom krajowym zostaje proporcjonalnie ograniczony[iv]. Innymi słowy, ewolucja polityk państw europejskich wpływa na ewolucję orzecznictwa ETPCz.

W sprawie Verein KlimaSeniorinnen Schweiz, Trybunał w rozbudowany sposób odwołał się do prawa międzynarodowego w kontekście zmian klimatu, w tym m.in.: do porządku UNFCCC, rezolucji organów i ciał ONZ, Konwencji z Aarhus, prawa UE, oraz do niedawnych orzeczeń krajowych dotyczących polityk klimatycznych  (ust. 133-272). Co jednak istotne, Trybunał również bardzo szeroko odniósł się w tym kontekście do konsensusu nauk przyrodniczych odnośnie do zachodzenia, antropogenicznego pochodzenia oraz powagi zmian klimatycznych (ust. 64-120)[v]. ETPCz w szczególności polegał na opinii IPCC, międzyrządowego organu eksperckiego badającego globalne ocieplenie.

Powoływanie się przez ETPCz na właściwe prawo międzynarodowe nie jest nowością – ETPCz regularnie powoływał się na nie w swojej interpretacji[vi]. Tymczasem, odwołanie do nauk przyrodniczych ma istotne znaczenie dla przyszłych orzeczeń w omawianej problematyce. W tradycyjnym ujęciu Europejskiego konsensusu, powszechna zmiana polityki państw w danej sprawie X, zazwyczaj prowadziła do zmiany zakresu swobody uznania państw w sprawie X. Przykładowo, w niedawnym wyroku Fedotova i in. v. Rosji, Trybunał, po przeprowadzeniu przeglądu praktyki państw Rady Europy, zmienił wcześniejsze stanowisko dotyczące zobowiązań państw w kontekście związków partnerskich par jednopłciowych.[vii] Wnioskowanie będzie inne, gdy do powyższej reguły dodamy dodatkową przesłankę - konsensus naukowców na sprawę X. Jeżeli zgodnie z wcześniejszym konsensusem europejskim, oraz zgodnością nauki na sprawę X, zakres swobody uznania został określony przez Trybunał w sposób X_1, to zmiana konsensusu Europejskiego niekoniecznie skończy się innym określeniem swobody uznania – i w efekcie, zakres X₁ będzie dalej obowiązywał, utrzymując wcześniejszy standard. Przykładowo, nawet zakładając gwałtowne wycofanie się wszystkich państw Europy ze swoich zobowiązań klimatycznych, czy zupełne odrzucenie działań mitygacyjnych i adaptacyjnych,  z uwagi na naukowy konsensus dotyczący zmian klimatu, zakres marginesu swobody uznania państw zakreślony w tym wyroku dalej będzie miał szansę obowiązywać.  W ten sposób ETPCz (w czarniejszych scenariuszach) może okazać się ostoją naukowości podczas przypływu antynaukowych postaw klimatycznych. Pytanie – czy to odwołanie do konsensusu nauki będzie przełożone na inne przedmioty skarg, takich jak aborcja, zapłodnienie in vitro, prawa osób nieheteronormatywnych?

2. Przyznanie organizacjom pozarządowym locus standi w sprawach o naruszenie praw człowieka w kontekście zmian klimatu

Klasyczne pytanie na egzaminach z prawa międzynarodowego publicznego dotyczy możliwości złożenia skargi do ETPCz przez organizację pozarządową. Pomimo istotnego znaczenia dla społeczeństwa obywatelskiego, zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem NGO mogły składać skargi do Trybunału tylko, jeżeli one lub osoby przez nie reprezentowane, były ofiarą naruszenia ich praw konwencyjnych (art. 34, 35(2)(b) EKPCz). Taka interpretacja wynikała z okoliczności, iż EKPCz nie przewiduje możliwości złożenia actio popularis na abstrakcyjne naruszenie praw jednostki. W szeregu spraw (cytowanych zresztą w wyroku, ust. 474-477) Trybunał rozwinął tę interpretację. Omawiane orzeczenie idzie jednak krok dalej. Seniorki dotknięte skutkami zmian klimatu (konkretnie falami gorąca oraz wyższą średnią temperaturą) nie spełniły przesłanek uzyskania statusu ofiary, upraszczając, z powodu niedostatecznej intensywności ich doświadczeń, jak również możliwości zmniejszenia tychże poprzez indywidualne metody adaptacji (ust. 527-535). Jednakże, biorąc pod uwagę specyfikę zmian klimatu, a jednocześnie konieczność podejmowania działań mitygacyjnych oraz adaptacyjnych już teraz, ETPCz przyznał tytułowej Verein KlimaSeniorinnen Schweiz locus standi. Wywiódł jednocześnie generalne reguły na potrzeby przyszłych podobnych spraw z zakresu potencjalnego zaniechania państwa w kontekście powzięcia adekwatnych działań w celu ochrony jednostek przed negatywnymi skutkami zmian klimatu na ludzkie zdrowie i życie (ust. 502, 521-526). Wspomniane reguły wymienione w  par. 502 to:

- dana organizacja musi funkcjonować zgodnie z prawem o, w danej jurysdykcji lub mieć zdolność do wnoszenia spraw przed organy krajowe,

- musi wykazać, iż dąży do konkretnego celu, zgodnie ze swoimi statutowymi zadaniami, w zakresie ochrony praw człowieka jej członków lub innych jednostek dotkniętych (zmianami klimatu – przyp. aut.) w danej jurysdykcji, zarówno samodzielnie, jak również poprzez prowadzenie zbiorowych działań na rzecz ochrony wspomnianych praw przed zagrożeniami wynikającymi ze zmian klimatu,

- musi wykazać, iż może być uznana za wyspecjalizowaną oraz reprezentatywną, tak aby mogła działać na rzecz swoich członków lub innych jednostek dotkniętych (zmianami klimatu – przyp. aut.) w danej jurysdykcji, które są narażone na konkretne zagrożenia lub negatywne skutki zmian klimatu na ich życie, zdrowie, lub dobrobyt, w zakresie w jakim są chronione przez Konwencję.

Taka decyzja Trybunału, choć daleko idąca, jest oparta na przekonujących argumentach. Organizacje pozarządowe mają zdecydowanie większe możliwości finansowe, logistyczne, merytoryczne, we wnoszeniu skarg i wniosków przed krajowe oraz międzynarodowe organy, aniżeli jednostki reprezentowane przez pojedynczych prawników[viii]. Należy oczywiście pamiętać, iż, rozszerzenie locus standi idzie wbrew literalnej interpretacji Konwencji, jak również prawdopodobnie zwiększy ilość spraw wpływających do już obciążonego Trybunału. Wydaje się to jednak uzasadnionym kosztem, jaki ETPCz musi ponieść, w celu zapewnienia efektywnej ochrony praw konwencyjnych w kontekście narastających zmian klimatycznych.

3. Odwołania do praw przyszłych pokoleń.

W omawianym wyroku Trybunał kilkakrotnie stwierdził, iż decyzje w sprawach klimatycznych wpływają nie tylko na prawa i obowiązki żyjących, lecz również prawa i obowiązki przyszłych pokoleń (ust. 419-420, 490, 521, 549). Pierwszy raz podobne stwierdzenie w dyskursie międzynarodowym, iż dobrostan przyszłych ludzi winien być również wzięty pod uwagę przez światowych decydentów, pojawiło się w Raporcie Brundtland, ponad 30 lat po uchwaleniu EKPCz.[ix] W kontekście zmian klimatu, toczy się obecnie burzliwa dyskusja odnośnie do włączania interesów przyszłych pokoleń do prawnych i politycznych wyborów dnia dzisiejszego.[x] Nie ma literalnej normy w Konwencji, która  pozwalałaby Trybunałowi stwierdzić naruszenie praw przyszłych pokoleń. Jednakże ETPCz co najmniej dwukrotnie wykorzystał odwołanie do tychże: najpierw, aby jeszcze silniej uzasadnić przyznanie organizacji Verein Klimaseniorinnen Schweiz locus standi (ust. 521), zaś później, we fragmencie, w którym uzasadniał  konieczności podjęcia przez Szwajcarię natychmiastowych działań w kierunku ograniczenia emisji oraz wyznaczenia adekwatnych średnioterminowych celów redukcji emisji gazów cieplarnianych, aby doprowadzić do 2050 roku do neutralności emisyjnej (ust. 549). Innymi słowy, Trybunał odwołał się do praw przyszłych pokoleń, aby częściowo uzasadnić odejście od dotychczasowego rozumienia norm dotyczących locus standi oraz statusu ofiary, jak również w kontekście oceny zobowiązań prawnoczłowieczych Szwajcarii w kontekście zmian klimatu.

4. Podsumowanie

Powyższe rozważania żadną miarą nie wyczerpują pytań, jakie pozostają po tym wyroku. Czy w kontekście zmian klimatu obowiązuje doktryna Bankovic? Jak na zakres zobowiązań i marginesu swobody uznania winny wpływać referenda ogólnokrajowe? Jak nie-obywatele (w szczególności migranci klimatyczni) mogą bronić swoich praw w ETPCz? Być może odpowiedzi na nie poznamy w przyszłości. Możliwe, iż do części z nich odniesie się MTS w nadchodzącej Opinii Doradczej dotyczącej zobowiązań prawnomiędzynarodowych państw w związku ze zmianami klimatu – kolejne wydarzenie, na jakie doktryna dziś z niecierpliwością czeka.[xi]  Jednak bez względu na  dzisiejszą ocenę omawianego orzeczenia, należy odtąd brać je pod uwagę podczas analizy zobowiązań klimatycznych w kontekście praw jednostki.

 

Autor: mgr Szymon Kucharski (S.K.J.)

Szkoła Doktorska Nauk Społecznych UJ

---

[i] Wyrok ETPCz z dnia 09.04.2024 r., w sprawie Verein KlimaSeniorinnen Schweiz i Inni v. Szwajcaria, nr skargi 53600/20, dalej „Verein KlimaSeniorinnen Schweiz”.

[ii] Sandra Arntz, Jasper Krommendijk, Historic and Unprecedented. Climate Justice in Strasbourg Verfassungsblog.de, 09.04.2024, https://verfassungsblog.de/historic-and-unprecedented/ (dostęp 11.04.2024); Marko Milanovic, A Quick Take on the European Court’s Climate Change Judgments ejiltalk.org, 09.04.2024, https://www.ejiltalk.org/a-quick-take-on-the-european-courts-climate-change-judgments/ (dostęp 11.04.2024.

[iii] Julia Kapelańska-Pręgowska, Guest post. Pierwsze orzeczenie ETPC w sprawach klimatycznych, przegladpm.blogspot.com, 10.04.2024, https://przegladpm.blogspot.com/2024/04/guest-post-pierwsze-orzeczenia-etpc-w.html (dostęp 11.04.2024).

[iv] Ignacio de la Rasilla del Moral, The Increasingly Marginal Appreciation of the Margin-of-Appreciation Doctrine, (2006) 7 German Law Journal 6, s. 619.

[v] James Powell, Scientists Reach 100% Consensus on Anthropogenic Global Warming (2017) 37 Bulletin of Science, Technology & Society 4, s. 183-184.

[vi] Por. Wyrok ETPCz z dnia 21 lutego 1975 r., w sprawie Golder v. ZK, nr skargi . 4451/70, ust. 34-36.

[vii] Wyrok ETPCz z dnia 17 stycznia 2023 r., w sprawie Fedotova i in. v. Rosja, nr skarg 40792/10 30538/14 43439/14, ust. 166-177. Przy czym argumenty o zmianie konsensusu Europejskiego w tej akurat sprawie trudno uznać za w pełni przekonujące.

[viii] O czym świadczy choćby znaczna suma kosztów powołana przez skarżących w omawianej sprawie, ust. 648-650.

[ix] Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future, ust. 25-26.

[x] Autor niniejszego wpisu powiela stanowisko dr. Petera Lawrence’a, wedle którego nie da się dyskutować o polityce klimatycznej bez uwzględniania praw osób, które realnie zmian klimatu w pełnej sile doświadczą. Zob. Peter Lawrence, International Law Must Respond to the Reality of Future Generations: A Reply to Stephen Humphreys, (2023) 34 European Journal of International Law 4, s. 669–682.

[xi] Obecny stan procedury wydania Opinii Doradczej w tej sprawie, zob. https://www.icj-cij.org/case/187 (dostęp 15.04.2024). 

[1] Wyrok ETPCz z dnia 09.04.2024 r., w sprawie Verein KlimaSeniorinnen Schweiz i Inni v. Szwajcaria, nr skargi 53600/20, dalej „Verein KlimaSeniorinnen Schweiz”.

[1] Sandra Arntz, Jasper Krommendijk, Historic and Unprecedented. Climate Justice in Strasbourg Verfassungsblog.de, 09.04.2024, https://verfassungsblog.de/historic-and-unprecedented/ (dostęp 11.04.2024); Marko Milanovic, A Quick Take on the European Court’s Climate Change Judgments ejiltalk.org, 09.04.2024, https://www.ejiltalk.org/a-quick-take-on-the-european-courts-climate-change-judgments/ (dostęp 11.04.2024.

[1] Julia Kapelańska-Pręgowska, Guest post. Pierwsze orzeczenie ETPC w sprawach klimatycznych, przegladpm.blogspot.com, 10.04.2024, https://przegladpm.blogspot.com/2024/04/guest-post-pierwsze-orzeczenia-etpc-w.html (dostęp 11.04.2024).

[1] Ignacio de la Rasilla del Moral, The Increasingly Marginal Appreciation of the Margin-of-Appreciation Doctrine, (2006) 7 German Law Journal 6, s. 619.

[1] James Powell, Scientists Reach 100% Consensus on Anthropogenic Global Warming (2017) 37 Bulletin of Science, Technology & Society 4, s. 183-184.

[1] Por. Wyrok ETPCz z dnia 21 lutego 1975 r., w sprawie Golder v. ZK, nr skargi . 4451/70, ust. 34-36.

[1] Wyrok ETPCz z dnia 17 stycznia 2023 r., w sprawie Fedotova i in. v. Rosja, nr skarg 40792/10 30538/14 43439/14, ust. 166-177. Przy czym argumenty o zmianie konsensusu Europejskiego w tej akurat sprawie trudno uznać za w pełni przekonujące.

[1] O czym świadczy choćby znaczna suma kosztów powołana przez skarżących w omawianej sprawie, ust. 648-650.

[1] Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future, ust. 25-26.

[1] Autor niniejszego wpisu powiela stanowisko dr. Petera Lawrence’a, wedle którego nie da się dyskutować o polityce klimatycznej bez uwzględniania praw osób, które realnie zmian klimatu w pełnej sile doświadczą. Zob. Peter Lawrence, International Law Must Respond to the Reality of Future Generations: A Reply to Stephen Humphreys, (2023) 34 European Journal of International Law 4, s. 669–682.

[1] Obecny stan procedury wydania Opinii Doradczej w tej sprawie, zob. https://www.icj-cij.org/case/187 (dostęp 15.04.2024).

Kolejne środki tymczasowe w konflikcie azersko - ormiańskim: zapewnienie bezpiecznego przejścia przez korytarz laczyński

Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał 21 grudnia br. decyzję o nałożeniu na rząd Azerbejdżanu środków tymczasowych w sprawie Armenia p. Azerbejdżanowi (nr 4) (skarga nr 15389/22). Nie jest to pierwsza decyzja Trybunału o takim charakterze w toczącym się sporze, tym razem Azerbejdżan został zobowiązany do podjęcia wszelkich środków w ramach posiadanej jurysdykcji do zapewnienia bezpiecznego przejścia przez korytarz w Laçınie (korytarz laczyński) dla poważnie chorych wymagających opieki medycznej w Armenii i innych osób, które utknęły na tym terytorium bez schronienia i środków do życia. 

Korytarz ten łączy niewielką enklawę w Górnym Karabachu kontrolowaną przez Ormian z Armenią. Ma on służyć Ormianom, na mocy porozumienia z 9.11.2020 r., w celach komunikacyjnych, a jego bezpieczeństwa mają chronić rosyjskie siły pokojowe. Od kilkunastu dni sytuacja w regionie zaostrzyła się. Azerbejdżan zaczął w ostatnich tygodniach oskarżać ormiańskich separatystów o nielegalną eksploatację minerałów, w tym złota, a rosyjski kontyngent sił pokojowych o wspieranie tego procederu. Przed kilkoma dniami domniemana grupa azerbejdżańskich aktywistów ochrony przyrody zablokowała korytarz, domagając się spotkania z rosyjskim dowódcą. Konflikt jak na razie nie został rozstrzygnięty, natomiast blokada zasadniczo ograniczyła możliwości przemieszczania się Ormian w regionie.

Wydaniem decyzji o nałożeniu środków tymczasowych o tak szczególnym charakterze ETPC po raz kolejny potwierdził swoją dużą kreatywność. Wydaje się, że rok 2022 r. zostanie zapamiętany - z perspektywy ETPC - także jako rok nowatorskich środków tymczasowych.  

Nowa Prezes ETPC - Síofra O’Leary

Od dziś funkcję Prezes Europejskiego Trybunału Praw Człowieka sprawuje Síofra O’Leary - sędzia z Irlandii. Jak na swej stronie internetowej wskazał sam Trybunał, po raz pierwszy stanowisko to zajmie kobieta. Przed nową Prezes stoją ogromne wyzwania, wśród nich największe związane z rozpatrywaniem przez Trybunał skarg skierowanych do 16 września br. przeciwko Rosji, w tym skarg międzypaństwowych.

23 państwa wspierają Ukrainę w postępowaniu przed ETPC Ukraina v. Rosji (X)

ETPC poinformował, że do postępowania w sprawie Ukraina p. Rosji (X) (skarga nr 11055/22) jako strona trzecia przystąpiły 23 państwa i jedna organizacja pozarządowa. Przedmiotem skargi są zarzuty masowych i poważnych naruszeń praw człowieka dokonanych przez władze rosyjskie w trakcie trwania działań zbrojnych na terytorium Ukrainy od 24 lutego 2022 r. Wśród interweniujących rządów znalazły się: Austria, Belgia, Chorwacja, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Hiszpania, Irlandia, Łotwa, Litwa, Luksemburg, Niderlandy, Niemcy, Norwegia, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia, Szwecja i Włochy. W dalszej kolejności do postępowania planują przystąpić także Islandia i Wlk. Brytania. Organizacją pozarządową, która uczestniczy w postępowaniu jest Geneva Academy of International Humanitarian Law and Human Rights.

Pomimo faktu, iż Federacja Rosyjska przestała być stroną Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z dniem 16 września 2022 r., Trybunał zgodnie z art. 58 Konwencji zachowuje kompetencję do rozstrzygnięcia skierowanych przeciwko niej spraw, o ile zarzucane działania bądź zaniechania miały miejsce przed tą datą (uchwała Trybunału wyjaśniająca skutki zakończenia członkostwa FR w Radzie Europy). 

Obowiązek noszenia masek w trakcie pandemii Covid - 19 zgodny z EKPC

Pandemia powoli odchodzi w przeszłość, ale skargi związane z ograniczeniami nałożonymi w trakcie jej trwania będą jeszcze z pewnością długo przedmiotem rozstrzygnięć ETPC. Decyzją w sprawie Makovetskyy p. Ukrainie Trybunał oddalił zarzuty skarżącego dotyczące naruszenia art. 6 i 7 Konwencji wskutek nałożenia na niego grzywny w związku z popełnieniem wykroczenia polegającego na niepodporządkowaniu się obowiązkowi noszenia maski ochronnej w sklepie. Niestety rozstrzygnięcie Trybunału pozbawione jest szerszych odniesień do wyjątkowości sytuacji i potrzeby wprowadzania określonych rozwiązań i ograniczeń, choć skarżący wyraźnie kwestionował konieczność obowiązku noszenia masek. ETPC skoncentrował się na rozpatrzeniu skargi w świetle formalnych wymogów art. 6 i orzekł, że skarżący miał możliwość, z której zresztą skorzystał, poddania decyzji Policji weryfikacji sądu. Brak było też, zdaniem Trybunału, jakichkolwiek przesłanek świadczących, by orzeczenie sądu - utrzymujące karę w mocy, było arbitralne bądź oczywiście nieuzasadnione. Odnosząc się do zarzutów skarżącego, iż naruszony został art. 7 Konwencji (zakaz karania bez podstawy prawnej) Trybunał ocenił, że wykroczenie, którego dopuścił się skarżący zagrożone było jedynie karą (umiarkowanej) grzywny, która nie podlegała przekształceniu w karę pozbawienia wolności w przypadku braku uiszczenia. W związku z tym w sprawie nie znajdzie zastosowania art. 6 Konwencji w aspekcie karnym, a w konsekwencji także art. 7 Konwencji. Ta część skargi została więc uznana za niedopuszczalną "ratione materiae".  

Rosja nie jest już stroną EKPCz

 Wczoraj upłynęło 6 miesięcy odkąd Rosja (na skutek inwazji w Ukrainie) nie jest już członkiem Rady Europy i od wczoraj także Rosja przestaje być stroną Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Jak podaje Rada Europy, ponad 17 tysięcy skarg rosyjskich  jest nadal rozpatrywanych przez Trybunał, Rosja ma także obowiązek wdrożyć wydane już wyroki (jest ich ponad 2 tysiące i czuwa nad tym Komitet Ministrów RE). 

Choć Rosja nigdy nie była pionierem jeśli chodzi o ochronę praw człowieka i wdrażanie wyroków trybunału nie można się jednak oprzeć refleksji, że to smutny dzień dla zwykłych rosyjskich obywateli, których działania władz dotykają najbardziej.

Więcej o tej kwestii i tle polityki rosyjskiej: tu.

Dane dotyczące Rosji w Radzie Europy: tu, zobacz także tu.

ETPC: piąta opinia doradcza na podstawie Protokołu nr 16 (Francuska Rada Stanu) oraz drugi wyrok w trybie art. 46 ust. 4 czyli stwierdzenie niewykonania wyroku (Kavala p. Turcji)

ETPC nie zwalnia tempa pracy pomimo miesięcy wakacyjnych.

11 lipca br. Trybunał wydał drugi w historii (o pierwszym wyroku ETPC wydanym w trybie art. 46 Konwencji w sprawie Mammadov p. Azerbejdżanowi pisaliśmy tu) wyrok na podstawie art. 46 ust. 4. Na wniosek Komitetu Ministrów stwierdził, że Turcja nie wykonała wyroku w sprawie Kavala p. Tucji (o wniosku KM pisaliśmy tu). Jest to dopiero drugi wyrok wydany w tej procedurze, dlatego też w trakcie jego realizacji pojawi się z pewnością wiele nowych problemów prawnych. Już teraz trzeba jednak zwrócić uwagę na okoliczności, którymi ETPC uzasadnił swoją decyzję.

Sąd krajowy doprowadził 18 lutego 2022 r. do uniewinnienia skarżącego od zarzutów, które w pierwotnym wyroku ETPC z 2019 r. zostały ocenione jako bezpodstawne, co miało prowadzić do wypuszczenia go z więzienia i wykonania wyroku Trybunału. W tym samym dniu, kiedy skarżący miał opuścić areszt dokonano jednak jego ponownego zatrzymania i w kolejnych dniach przedstawiono mu nowe zarzuty. Trybunał krytycznie ocenił te okoliczności. Jako brak wykonania wyroku z 2019 r. ocenił kontynuację pozbawienia wolności skarżącego bez wystarczająco dobrze uzasadnionych powodów i na podstawie tych samych okoliczności faktycznych, jedynie po ich "reklasyfikacji", które doprowadziły do pierwotnego pozbawienia wolności i w konsekwencji wydania wyroku ETPC z 2019 r. Teraz "piłeczka" w zakresie wykonania orzeczenia ETPC leży po stronie Turcji.

Z kolei 13 lipca br. Trybunał wydał swoją piątą już opinię doradczą w trybie Protokołu nr 16 do EKPC. Inicjatorem postępowania była ponownie (już drugi raz) francuska Rada Stanu. Treść opinii dostępna jest tu.

Kolejny raz ETPC nakłada na Polskę środki tymczasowe w związku z postępowaniem przed Izbą Dyscyplinarną SN – Raczkowski p. Polsce

12 lipca 2022 r. ETPC poinformował o nałożeniu w dniu 8 lipca br. na władze polskie kolejny raz środków tymczasowych zmierzających do wstrzymania rozpatrywania sprawy przed Izbą Dyscyplinarną SN o uchylenie immunitetu sędziego, przeciwko któremu wszczęte zostało postępowanie dyscyplinarne w związku z krytyką reform wymiaru sądownictwa. Trybunał zwrócił się do władz w sprawie Raczkowski p. Polsce (skarga nr 33082/22) o zapewnienie, że postępowanie dotyczące uchylenia immunitetu sędziowskiego skarżącego będzie spełniało wymogi „rzetelnego procesu” w świetle art. 6 EKPC, w szczególności wymóg „sądu ustanowionego ustawą” – tak jak został ten wymóg zinterpretowany przez Trybunał w sprawie Reczkowicz p. Polsce (skarga nr 43447/19, wyrok z 22 lipca 2021 r.) i że żadna ostateczna decyzja nie zostanie wydana w jego sprawie do czasu zakończenia postępowania przed ETPC (komunikat ETPC dostępny tu).

Sprawa jest identyczna z wcześniejszymi sprawami sędziego Andrzeja Wróbla, w której środki tymczasowe zostały nałożone w dniu 8 lutego br. (na blogu pisaliśmy tu) oraz sędziego Andrzeja Stępki – środki tymczasowe nałożone 14 kwietnia br.

 

W doniesieniach medialnych brak jest informacji, czy posiedzenie zaplanowane na 11 lipca odbyło się, raczej należy w to wątpić, choć pewnie nie ze względu na decyzję ETPC, a fakt, że 15 lipca br., wchodzi w życie nowelizacja przepisów likwidująca ID. Natomiast trzeba zauważyć, że pod względem proceduralnym wykonanie zarządzenia byłoby dość karkołomnym zadaniem. 

Przypomnijmy, że we wskazanym przez Trybunał wyroku w sprawie Reczkowicz p. Polsce, Trybunał stwierdził naruszenie prawa do sądu poprzez prowadzenie postępowania dyscyplinarnego przed Izbą Dyscyplinarną SN, kwestionując jej status jako sądu ustanowionego ustawą. Jednakże TK w wyroku z 10 marca 2022 r. (sygn. akt K 7/21), w którym uznał on niekonstytucyjność art. 6 Konwencji w określonych okolicznościach (właśnie mając na względzie orzeczenia wydawane przez ETPC)  wskazał, że skutkiem jego wyroku jest brak obowiązku po stronie władz polskich wykonania rozstrzygnięć wydanych przez ETPC na podstawie art. 6 EKPC dot. problematyki praworządności, m.in. wyroku w sprawie Reczkowicz p. Polsce. Można więc domniemywać, że intencją TK byłoby pewnie również objęcie takich decyzji Trybunału, jak ta z 8 lipca br. 

Niestety konkluzja , która nasuwa się patrząc na tę sprawę jest jedna: sytuacja prawna w Polsce w zakresie funkcjonowania w europejskim systemie prawnym (czy to strasburskim, czy luksemburskim) staje się z miesiąca na miesiąc coraz bardziej skomplikowana.   

Rosja definitywnie odcina się od Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

W ostatnich dniach Rosyjska Duma przyjęła pakiet ustaw odnoszących się do wygaszania członkostwa Rosji w systemie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Zgodnie z przyjętymi przepisami FR nie będzie wykonywała rozstrzygnięć wydanych po 15 marca 2022 r., czyli po dniu kiedy Rosja rozpoczęła procedurę wyjścia z RE. Zasądzone do tego czasu kwoty słusznych zadośćuczynień będą wypłacane jedynie w rublach i to na konta w bankach rosyjskich. Kwoty będą wypłacane do 1 stycznia 2023 r. Przyjęte regulacje usuwają także możliwość wznowienia postępowania krajowego po wydaniu orzeczenia strasburskiego. 

Uzasadniając przyjęte regulacje marszałek Dumy wskazał, że wiele dotychczas wydanych orzeczeń ETPC pozostawało w sprzeczności z rosyjską konstytucją, wartościami i tradycjami, na co władze rosyjskie dłużej nie zamierzają się godzić. Jako przykład takich rozstrzygnięć podano orzeczenia dotyczące związków jednopłciowych (za agencją TASS).

Na decyzję Dumy należy patrzeć przez pryzmat tego, iż Rosja przestanie być państwem stroną EKPC dopiero w dniu 16 września 2022 r,, tj. w terminie 6 miesięcy od daty wykluczenia jej z Rady Europy. Do tego dnia Trybunał pozostaje właściwy do rozpatrzenia skarg skierowanych przeciwko FR, dotyczących wszelkich działań i zaniechań władz rosyjskich, które będą miały miejsce do tej daty. Także Komitet Ministrów w dalszym ciągu będzie sprawował nadzór nad wykonaniem przez Rosję orzeczeń ETPC. W dniu 22 marca br. Trybunał podjął rozpatrywanie wszystkich spraw, które zostały tymczasowo zawieszone 16 marca br. W dalszym ciągu możliwe jest też kierowanie nowych skarg.  

Europejski Trybunał Praw Człowieka zawiesza tymczasowo rozpatrywanie wszystkich spraw przeciwko Rosji w związku z jej wykluczeniem z RE

W tym samym dniu, w którym Rosja została wykluczona z Rady Europy z efektem natychmiastowym, czyli 16 marca, ETPC podjął decyzję o zawieszeniu rozpatrywania wszystkich skarg zawisłych przeciwko temu państwu do czasu zbadania prawnych konsekwencji tej decyzji na pracę Trybunału (komunikat Trybunału tu). Jest to niezwykle istotna decyzja, zważywszy, że według stanu na 31.12.2021 (ostatnie dostępne dane) przeciwko Rosji zawisłych było 17 tys. skarg, czyli 1/4 wszystkich skarg aktualnie rozpatrywanych przez Trybunał. Zresztą statystyki te w ostatnich dwóch tygodniach na pewno się jeszcze zmieniły na niekorzyść Rosji.  

Guest post: Wyrok ETPC w sprawie Grzęda przeciwko Polsce

15 marca b.r. Wielka Izba ETPC wydała kolejny, niezwykle istotny z punkty widzenia funkcjonowania polskiego sądownictwa i jego „reformy” wyrok w sprawie Grzęda przeciwko Polsce (skarga nr 43572/18, zobacz tu).  Wyrok stwierdzający naruszenie art. 6 § 1 EKPC zapadł niemal jednomyślnie, większością 16 głosów do 1.

Tytułem krótkiego przypomnienia tła skargi (zapewne doskonale znanego Czytelnikom bloga) wystarczy wspomnieć, że skarżący jest obecnie sędzią NSA, który w 2016 r. został wybrany do Krajowej Rady Sądownictwa na 4-letnią kadencję. Wskutek uchwalenia przez Sejm w grudniu 2017 r. ustawy, która wygasiła kadencję wszystkich sędziowskich członków KRS oraz w związku z wyborem przez Sejm nowych 15 członków KRS w maju 2018, skarżący został pozbawiony mandatu przed upływem kadencji.

Głównym zarzutem wniesionej do ETPC skargi było arbitralne przerwanie mandatu członka KRS oraz brak dostępu do sądu z uwagi na to, że skarżący nie miał możliwości zaskarżenia tego środka na drodze sądowej.

Rosja niestety opuszcza Radę Europy i zapowiada wypowiedzenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

Federacja Rosyjska nie czekała na podjęcie przez Komitet Ministrów dalszych kroków w zakresie jej członkostwa w RE w konsekwencji agresji na Ukrainę. Przypomnijmy, że 25 lutego br. Rosja została zawieszona w prawach do reprezentacji w Komitecie Ministrów RE i Zgromadzeniu Parlamentarnym RE. Dnia 15 marca br. MSZ Siergiej Ławrow złożył do Sekretarz Generalnej RE Mariji Pejčinović Burić oficjalną notyfikację na podstawie art. 7 Statutu Rady Europy o zamiarze wystąpienia FR z RE oraz wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Notyfikacja ta wywże skutek z końcem roku budżetowego.

Równocześnie Komitet Ministrów oraz Zgromadzenie Parlamentarne podjęły decyzję o wszczęciu procedury wydalenia Rosji z Rady Europy zgodnie z art. 8 Statutu. Artykuł ten stanowi, iż "każdy członek Rady Europy, który poważnie naruszył postanowienia artykułu 3, może zostać zawieszony w swym prawie reprezentacji i wezwany przez Komitet Ministrów do wystąpienia zgodnie z artykułem 7. W przypadku niezastosowania się członka do takiego wezwania Komitet może postanowić, że przestał on być członkiem Rady poczynając od daty określonej przez Komitet". 

W ramach wszczętej procedury Zgromadzenie Parlamentarne uznało dziś jednogłośnie, że Rosja nie powinna być dłużej członkiem RE. Na jutro zaplanowane zostało specjalne posiedzenie Komitetu Ministrów RE, które podejmie dalsze decyzje w sprawie (informacja Rady Europy dostępna tu). 

Praktyka stosowania obu tych artykułów jest śladowa (uwzględniając notyfikację o wystąpieniu z grudnia 1969 r. i ponowne przystąpienie w 1974 r. do organizacji Grecji), trzeba więc poczekać na to jak Komitet Ministrów zareaguje na "ruch wyprzedzający" ze strony Rosji.

Warto też odnotować, że zapowiedź wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka nie skutkuje natychmiastowym zaprzestaniem jej stosowania w stosunku do Rosji. Zgodnie z art. 58 ust. 1 EKPC zachowany musi zostać sześciomiesięczny termin wypowiedzenia, a do momentu nabrania przez wypowiedzenie skuteczności Rosja zobowiązana jest do poszanowania zobowiązań wynikających z Konwencji. Nadal więc można składać skargi przeciwko Rosji, a ETPC nadal może prowadzić przeciwko Rosji postępowania. Zasadniczy problem z wykonaniem orzeczeń pojawi się natomiast w momencie, gdy Rosja nie będzie już członkiem Rady Europy ani stroną Konwencji. I tu pojawia się pytanie, co stanie się ostatecznie ze wszystkimi zawisłymi skargami indywidualnymi oraz państwowymi? Kontynuowanie postępowań i wydawanie orzeczeń będzie nadal możliwe, natomiast działania te będą miały już jedynie wydźwięk polityczny.  

Niezależnie od wszelkich "przepychanek" formalnych, których jesteśmy dziś świadkami, związanych z działaniami podejmowanymi przez i w stosunku do Rosji w związku z jej członkostwem w RE, dzień 25 marca 2022 r. jest czarnym dniem w historii poszanowania i promowania praw człowieka. W niedługim czasie osoby podlegające jurysdykcji rosyjskiej zostaną pozbawione niemalże wszelkiej ochrony prawnej.  

Pilne środki tymczasowe nałożone przez ETPC na Rosję w celu umożliwienia funkcjonowania Nowej Gazety i innych niezależnych mediów rosyjskich

ETPC nie ustaje w wysiłkach minimalizowania skutków agresji Rosji na Ukrainę dla poszanowania praw i wolności jednostek, choć są to wysiłki póki co daremne. 

10 marca nałożył na FR pilne (użył takiego sformułowania) środki tymczasowe w celu zapewnienia dalszego funkcjonowania Nowej Gazety i innych niezależnych mediów rosyjskich. Zareagował w ten sposób na wniosek i skargę złożoną przez Dimitriego Muratova, redaktora naczelnego Nowej Gazety, któremu Federalna Służba Nadzoru Komunikacji, Technologii Informacyjnych i Środków Masowych (Roskomnadzor) nakazała usunięcie ze stron internetowych określonych artykułów opublikowanych między 24 lutego a 1 marca 2022 w sprawie konfliktu na Ukrainie. Skarga Muratova dotyczyła ponadto jeszcze kilku innych nadawców i portali internetowych, które zostały zablokowane w Rosji, a ich  działalność została przerwana. Muratov zwrócił się do ETPC o zobowiązanie władz rosyjskich do nieingerowania w zgodną z prawem działalność rosyjskich środków masowego przekazu relacjonujących konflikt zbrojny na terytorium Ukrainy, w szczególności do powstrzymania się od blokowania informacji i materiałów, zawierające opinie odbiegające od oficjalnego punktu widzenia władz rosyjskich oraz do powstrzymania się władz od całkowitego zablokowania i zakończenia działalności rosyjskich środków masowego przekazu. We wniosku redaktor wskazywał na nieuchronne ryzyko nieodwracalnej szkody dla wolności wypowiedzi oraz wyciszenie niezależnych mediów w Rosji. Muratov i inni redaktorzy zwrócili też uwagę Trybunału na nowowprowadzone przepisy karne, kryminalizuje w szczególności rozpowszechnianie "świadomie nieprawdy o działaniach rosyjskich sił zbrojnych" i wprowadzające kary pozbawienia wolności oraz kary finansowe. W konsekwencji wprowadzenia tych przepisów Nowaja Gazeta przestała relacjonować działania wojskowe w Ukrainie i usunęła opublikowane już materiały w tej sprawie.

W związku z powyższym zawiadomieniem Trybunał zobowiązał władze rosyjskie do powstrzymania się od podejmowania działań blokujących i uniemożliwiających działalność Nowej Gazety i od innych działań, które w tych okolicznościach mogą prowadzić do naruszenia jej praw gwarantowanych art.10 Konwencji.

Niestety, raczej nikt nie liczy na to, że Rosja się do decyzji zastosuje. Niewątpliwie jednak brak realizacji środków tymczasowych będzie musiał znaleźć odzwierciedlenie w orzeczeniu Trybunału.  

Tego samego dnia Trybunał opublikował też nowe zasady zajmowania się skargami skierowanymi przeciwko Rosji. Najistotniejsza zmiana dotyczy tego, że w sytuacji, gdy skarżący nie ma możliwości komunikowania się w sposób elektroniczny z Trybunałem zawieszony zostaje bieg terminów w skardze, a orzeczenia gotowe do publikacji nie będą umieszczane na stronach internetowych Trybunału. Tą zmianą Trybunał wychodzi oczywiście naprzeciw wszystkim poszkodowanym w wojnie w Ukrainie.  

ETPC wprowadził modyfikacje do sposobu rozpatrywania skarg przeciwko Ukrainie

W związku z trwającym atakiem Rosji na Ukrainę rząd ukraiński zwrócił się do ETPC o zawieszenie rozpatrywania wszystkich skarg skierowanych przeciwko Ukrainie. Trybunał nie przychylił się do tego wniosku, natomiast wprowadził pewne modyfikacje do swojego dotychczasowego sposobu działania.

1. Skargi przeciwko Ukrainie będę rejestrowane, ale ich rozstrzygnięcie zostanie odłożone.

2. ETPC nie przedłużył obowiązującego aktualnie czteromiesięcznego terminu na wnoszenie nowych skarg, ale zdecydował, że kwestię wywiązania się z tego kryterium dopuszczalności będzie oceniał z uwzględnieniem nadzwyczajnych okoliczności.

3. W sprawach gotowych do rozstrzygnięcia Trybunał będzie wydawał decyzje i wyroki, ale nie będzie ich publikował i nie będzie informował o rozstrzygnięciach stron.

4. Wszystkie terminy w zawisłych sprawach zostają zawieszone do ogłoszenia kolejnych informacji. Trybunał nie będzie wyznaczał nowych terminów.

5. Nie przedłużono w sposób generalny trzymiesięcznego terminu na składanie wniosków o rozpatrzenie sprawy przez Wielką Izbę.

6. Korespondencja będzie wysyłana na Ukrainę tak długo, jak długo będą działały usługi pocztowe oraz Internet.

7. Ocena zastosowanych środków zostanie przeprowadzona najpóźniej pod koniec marca.

ETPC nakłada na Rosję środki tymczasowe w związku z agresją na Ukrainę

ETPC nałożył wczoraj na Rosję na wniosek Ukrainy środki tymczasowe w związku z agresją na Ukrainę. Zobowiązał Rząd FR do powstrzymania się od ataków zbrojnych przeciwko ludności cywilnej i obiektom cywilnym, włączając w to zabudowania, pojazdy specjalne i inne szczególnie chronione obiekty cywilne, takie jak szkoły i szpitale oraz wezwał do natychmiastowego zapewnienia bezpieczeństwa obiektów medycznych, personelu i pojazdów na terytorium atakowanym bądź zajętym przez wojska rosyjskie.

Działanie Trybunału jest absolutnie słuszne, choć w tym przypadku nie przyniesienie pewnie większego rezultatu. Trzeba jednak zauważyć pewien szczegół. Władze ukraińskie wyraźnie wskazały, że zwracają się o nałożenie środków tymczasowych w związku z "masowymi naruszeniami praw człowieka popełnianymi przez wojska rosyjskie w trakcie agresji zbrojnej na terytorium suwerennej Ukrainy". Trzymając się ściśle terminologii prawnoczłowieczej, Trybunał nie zdecydował się na użycie słowa agresja. A szkoda. 

Przed samym Trybunałem stoi teraz nie lada wyzwanie, w zakresie wskazania, któremu państwu przypisana zostanie jurysdykcja na terytoriach, na których toczą się walki i kto w konsekwencji powinien ponieść odpowiedzialność za niezliczone naruszenia praw gwarantowanych Europejską Konwencją Praw Człowieka. W odniesieniu do aktualnie toczącego się konfliktu zbrojnego nikt chyba nie ma wątpliwości, że powinna to być Federacja Rosyjska. Wszyscy powinni jednak pamiętać konkluzje wyroku Gruzja p. Rosji (II) - właśnie w odniesieniu do jurysdykcji. Trybunał uznał tam, iż walki w strefie wojennej wywołują sytuację chaosu, w której trudno wskazać podmiot państwowy sprawujący jurysdykcję. Odróżnił tym samym taką sytuację od wcześniejszych spraw, w których dochodziło do „pojedynczych i izolowanych” aktów przemocy i w których państwom przypisywano jurysdykcję w kontekście sprawowania przez nie efektywnej kontroli nad terytorium w trakcie działań zbrojnych. Teraz przyszedł czas na ocenę jurysdykcji w trakcie walk o niepodległość Ukrainy.

Kavala p. Turcji - Komitet Ministrów RE po raz drugi w historii wszczyna procedurę wz. z niewykonaniem wyroku ETPC (art. 46 ust. 4 Konwencji)

Komitet Ministrów RE podjął 3 lutego br. formalną decyzję o zwróceniu się do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z pytaniem w trybie art. 46 ust. 4 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka o to, czy Turcja wywiązała się z obowiązku wykonania wyroku w sprawie Kavala z 10.12.2019 r. Decyzja była kolejnym krokiem procedury rozpoczętej 2 grudnia 2021, kiedy to KM  podjął decyzję o oficjalnej notyfikacji Turcji intencji zwrócenia się do Trybunału (interim decision dostępna tu).

Jest to już druga sprawa skierowana do rozstrzygnięcia przez ETPC w trybie art. 46 ust. 4 EKPC. O zakończonej "sukcesem" sprawie wyrokonania wyroku Mamadov p. Azerbejdżanowi pisaliśmy obszernie na blogu (m.in. tu, tu i tu). Skuteczność procedury nadzoru nad wykonywaniem przez państwa wyroków Trybunału zostanie więc tym razem przetestowana w odniesieniu do Turcji. A główny problem z wykonaniem orzeczenia polega i tym razem na braku zwolnienia skarżącego z trwającego już lata i stosowanego - zdaniem Trybunału - bez podstawy prawnej - tymczasowego aresztowania.

Powodzenie procedury, podobnie jak w przypadku sprawy Mamadov, będzie zależało od tego, czy Turcja - w przypadku potencjalnego stwierdzenia przez ETPC uchybienia wykonania wyroku - zastosuje się do rozstrzygnięcia. Na orzeczenie Wielkiej Izby przyjdzie nam jednak jeszcze poczekać.

Kobiety w Rosji są systemowo narażone na przemoc domową - wyrok pilotażowy ETPC w sprawie Tunikova i inne p. Rosji

Jak obrazuje to wyrok w sprawie  Tunikova i inne p. Rosji skala przemocy domowej wobec kobiet i lekceważenia tego zjawiska przez organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości w Rosji jest porażająca. Skutkiem jest wydanie przez ETPC wyroku pilotażowego, pierwszego dotyczącego tej problematyki.
Trybunał stwierdził, że w okolicznościach spraw podniesionych przez wszystkie cztery skarżace doszło do naruszenia art. 3 Konwencji (w aspekcie materialnym i proceduralnym) oraz art. 14 (zakaz dyskryminacji) właśnie w związku z art. 3.

Na ogólną ocenę sytuacji skarżących złożyły się następujące elementy. Trybunał podkreślił, że w systemie prawa rosyjskiego brak jest prawnej definicji "przemocy domowej" - czyli przemocy motywowanej płcią i rolą społeczną. Brak jest również właściwych przepisów prawa materialnego i proceduralnego pozwalających na ściganie różnych form przemocy oraz przewidujących sposoby zapobiegania jej. Brak odpowiednich ram prawnych w tym obszarze stanowi naruszenie art. 3 Konwencji.

W przypadku skarżących naruszenie ich praw wynikających z art. 3 polegało także na tym, że władze publiczne pomimo wiedzy o zagrożeniu ze strony parnerów, lekceważyły zagrożenie, niekiedy wręcz usprawiedliwiając ich działania. Ponadto, nie ścigały w odpowiedni sposób sprawców, często powołując się na argument, że określone czyny mogą być ścigane jedynie w oskarżenia publicznego. Nawet w konfrontacji z mocnymi dowodami popełnienia przestępstw ściganych z urzędu, takich jak zarejestrowane obrażenia lub groźby śmierci, władze unikały wszczęcia postępowania karnego i kończyły dochodzenia na podstawie nieuzasadnionych wniosków. Ostatecznie włądze nie przeprowadziły skutecznych dochodzeń w prawie złego traktowania, którego doświadczyły skarżące.

Odwołując się do wcześniejszego orzecznictwa w sprawie Volodina p. Rosji, Trybunał podkreślił ponownie, że przemoc domowa dotyka kobiet w Rosji w przerażającej skali. Brak wdrożenia przepisów, które odnosiłyby się do tego problemu i bierność władz prowadzi do powstania atmosfery sprzyjającej występowaniu tego zjawiska. W tych okolicznościach na potrzeby stwierdzenia naruszenia także art. 14 w zw. z art. 3 skarżące nie musiały udowadniać okoliczności pokazujących dyskryminację w ich konkretnych przypadkach.

Orzeczenie jest istotne nie tylko z punktu widzenia oceny indywidulanych okoliczności spraw skarżących, ale takżę biorąc pod uwagę nadanie mu charakteru pilotażowego. Trybunał wyraźnie odwołał się do art. 46 Konwencji wskazując, że obowiązki państwa wynikające z wyroku stwierdzającego naruszenie praw gwarantowanych Kownencją idą dalej niż tylko wypłata słusznego zadośćuczynienia. Problem o charakterze systemowym, który leży u źródła złożonych skarg wynika z kształtu ustawodawstwa i ma charakter szerszy niż tylko interesy skarżących w sprawie. I tu Trybunał wskazał, że pomimo upływy lat od wydarzeń przedstawionych w skargach, pomimo wyroku w sprawie Volodina - w którym po raz pierwsze zidentyfikował strukturalne braki prawa rosyjskiego, nic się nie zmieniło (par. 148 - 149). Dlatego też zobowiązał władze rosyjskie do szybkich zmian aktualnie obowiązujących przepisów, tak aby pozostawały one w zgodzie z Konwencją oraz innymi międzynarodowymi standardami w zakresie zapobiegania i karania przemocy domowej. Trybunał wskazał przy tym bardzo konkretnie na niezbędne zmiany m.in. potrzebę wprowadzenia definicji przemocy domowej (obejmującej wszelkie jej formy), konieczność kryminalizacji wszystkich jej przejawów - nie tylko tych związanych z naruszeniem nietykalności cielsnej, wprowadzenie mechanizmów ochrony przed przemocą domową, rehabilitacji sprawców i zadośćuczynienia dla ofiar oraz objęcia ochroną przed przemocą nie tylko ze strony aktualnych, ale także byłych członków rodziny, niezależnie od stopnia sformalizowania relacji (par. 153 - 154).

Trybunał zapowiedział, że do czasu wdrożenia tych środków będzie rozpatrywał podobne sprawy w sposób uproszczony i przyspieszony (par. 159).

W całym orzeczeniu Trybunał starannie unikał odniesień do Konwencji Stambulskiej, której Rosja stroną nie jest, natomiast chętnie odwoływał sie do standardów wypracowanych przez CEDAW.  

Paszporty covidowe i obowiązkowe szczepienia przeciwko covid - 19 przed ETPC

Raczej oczywistością było to, że ograniczenia praw i wolności wprowadzane przez władze publiczne w związku z trwającą pandemią muszą kiedyś trafić do rozpatrzenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Po pierwszych skromnych skargach dotyczących ograniczeń w przemieszczaniu się (na blogu pisaliśmy tu) przyszedł czas na ocenę programów szczepień. 

Jednomyślnie wydaną decyzją o niedopuszczalności z dnia 7.10.2021 Trybunał odrzucił skargę Zambrano p. Francji (skarga nr 41994/21). Jej przedmiotem był zarzut naruszenia przez władze francuskie szeregu postanowień Konwencji w związku z wprowadzeniem tzw. paszportu zdrowotnego, uzależniającego możliwość uczestniczenia w części wydarzeń życia publicznego od zaszczepienia. Trybunał odrzucił tę część skargi z powodu niewyczerpania krajowych środków odwoławczych, jako że skarżący, który kwestionował rozwiązania legislacyjne przed kompetentnymi organami francuskimi ani razu nie wskazał na Konwencję jako na wzorzec kontrolny. Daleko bardziej interesująca jest jednak ta część rozstrzygniecia, w której Trybunał ocenił działania skarżącego, który postanowił podważyć rozwiązania francuskie przed ETPC nie tylko w odniesieniu do samego siebie, ale na dużo szerszą skalę. Skarżący udostępnił bowiem na administrowanej przez siebie stronie internetowej formularz skargi zamierzając złożyć swego rodzaju skargę kolektywną i namawiając innych do składania skarg do Trybunału poprzez zautomatyzowany formularz. W wyniku działań skarżącego do Trybunału wpłynęło ok. 20 tys. (!) skarg o podobnej treści, tzn. podnoszących niesprecyzowane zarzuty natury ogólnej na gruncie art. 3 i 8 Konwencji. Trybunał ocenił, że celowe działanie skarżącego zmierzało do podważenia zdolności działania całego systemu opartego na Konwencji, co sam określał on jako "strategię prawną". Takie działanie było zdaniem Trybunału sprzeczne z istotną prawa do skargi indywidualnej i zostało ocenione jako nadużycie tego prawa.    

Kolejną okazają dla Trybunału do wypowiedzenia się o problemtyce szczepień będzie natomiast skarga Thevenon p. Francji (informacja Trybunału dostępna tu), która dopiero została zakomunikowana rządowi francuskiemu do zajęcia stanowiska, a która dotyczy obowiązku szczepień dla pewnych grup zawodowych. Obowiązek ten objął też skarżącego, który wykonuje zawód strażaka.    

ETPC odmawia wydania opinii doradczej na wniosek Komitetu Bioetyki Rady Europy na podstawie art. 29 Konwencji z Oviedo

Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał decyzję o nieprzyjęciu wniosku o wydanie opinii doradczej, przedłożonego przez Komitet Bioetyki Rady Europy (DH-BIO) na podstawie art. 29 Konwencji o prawach człowieka i biomedycynie („Konwencja z Oviedo”). Decyzja ETPC jest ostateczna i została wydana przez Wielką Izbę. DH-BIO zwrócił się do ETPC o opinię doradczą w sprawie dwóch pytań dotyczących ochrony praw człowieka i godności osób z zaburzeniami psychicznymi w kontekście wydawania przez władze publiczne decyzji o przymusowym umieszczaniu i/lub leczeniu w zakładzie zamkniętym. Choć ETPC odrzucił ten konkretny wniosek, równocześnie jednak potwierdził swoją jurysdykcję do wydania opinii doradczych na podstawie art. 29 Konwencji z Oviedo. Uzasadnieniem dla odrzucenia wniosku było to, że poruszone kwestie nie wchodziły w zakres kompetencji Trybunału, ponieważ nie dotyczyły kwestii o charakterze prawnym. 

Wniosek złożony przez DH-BIO był pierwszym wnioskiem na podstawie art. 29 Konwencji z Oviedo. Należy go odróżnić od wniosków o wydanie opinii doradczej na podstawie Protokołu nr 16, który przewiduje kompetencję najwyższych sądów i trybunałów do zwracania się do ETPC w kwestiach interpretacji lub stosowania praw i wolności określonych w EKPC.

Decyzja dostępna jest tu.

Wyrok ETPCz X. p. Polsce dotyczący dyskryminacji na tle orientacji seksualnej

ETPC wydał istotny wyrok w sprawie X. p. Polsce (skarga nr 20741/10). Wyrok był naprawdę długo oczekiwany, ponieważ skarga złożona została przed 11 laty, w 2010 r.

Zarzut podniesiony w skardze dotyczył dyskryminacji, której doznała skarżąca w trakcie postępowań dotyczących przyznania jej praw do wykonywania opieki nad małoletnim dzieckiem. Skarżąca podnosiła, iż okoliczność, że po rozwodzie związała się z osobą tej samej płci, czyli kobietą, był podnoszony w niekorzystnych dla niej rozstrzygnięciach sądów jako podstawowy argument przemawiający przeciwko przyznaniu jej prawa w zakresie opieki. 

ETPC podzielił argumentację skarżącej i uznał, że doszło do zróżnicowanego traktowania skarżącej, które wynikało z jej orientacji seksualnej i dlatego też stanowiło dyskryminację. Doszło więc do naruszenia art. 14 w zw. z art. 8 EKPC.

Długo oczekiwany wyrok będzie teraz niewątpliwie przedmiotem intensywnej debaty publicznej. Warto w nim natomiast zwrócić uwagę na zdanie odrębne sędziego Wojtyczka, który nie podzielił poglądu większości o naruszeniu praw skarżącej. W opinii sędziego szczególnie interesujący - i bardzo aktualny - należy uznać argument dotyczący braku zapewnienia sprawiedliwości proceduralnej innym uczestnikom postępowania krajowego, a mianowicie w szczególności byłemu mężowi skarżącej oraz synowi. Sędzia podkreślił, że żaden z uczestników postępowania krajowego nie miał możliwości wypowiedzenia się w postępowaniu przed Trybunałem. Jest to bardzo istotna uwaga, która wpisuje się w szerszą dyskusję dotyczącą tej kwestii. W przypadku spraw przeciwko Polsce szczególnie istotne byłoby zapewnienie możliwości wzięcia udziału w postępowaniu przed ETPC pokrzywdzonym przestępstwem, ponieważ skutkiem wyroku ETPC w zakresie postępowań karnych może być wznowienie postępowania. Takiego skutku ustawodawca polski nie przewidział dla postępowań z obszaru prawa cywilnego (w tym rodzinnego).