23 państwa wspierają Ukrainę w postępowaniu przed ETPC Ukraina v. Rosji (X)

ETPC poinformował, że do postępowania w sprawie Ukraina p. Rosji (X) (skarga nr 11055/22) jako strona trzecia przystąpiły 23 państwa i jedna organizacja pozarządowa. Przedmiotem skargi są zarzuty masowych i poważnych naruszeń praw człowieka dokonanych przez władze rosyjskie w trakcie trwania działań zbrojnych na terytorium Ukrainy od 24 lutego 2022 r. Wśród interweniujących rządów znalazły się: Austria, Belgia, Chorwacja, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Hiszpania, Irlandia, Łotwa, Litwa, Luksemburg, Niderlandy, Niemcy, Norwegia, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia, Szwecja i Włochy. W dalszej kolejności do postępowania planują przystąpić także Islandia i Wlk. Brytania. Organizacją pozarządową, która uczestniczy w postępowaniu jest Geneva Academy of International Humanitarian Law and Human Rights.

Pomimo faktu, iż Federacja Rosyjska przestała być stroną Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z dniem 16 września 2022 r., Trybunał zgodnie z art. 58 Konwencji zachowuje kompetencję do rozstrzygnięcia skierowanych przeciwko niej spraw, o ile zarzucane działania bądź zaniechania miały miejsce przed tą datą (uchwała Trybunału wyjaśniająca skutki zakończenia członkostwa FR w Radzie Europy). 

ETPC uznaje za dopuszczalną skargę Ukraina przeciwko Rosji w zakresie zarzutów dotyczących wydarzeń na Krymie

ETPC uznał dziś za dopuszczalną skargę Ukrainy p. Rosji (20958/14 and 38334/18) dotyczącą naruszeń praw człowieka mających miejsce w okresie od 24 lutego 2014 r. do 26 sierpnia 2015 r. na obszarze Krymu.

Nie przesądzając winy Federacji Rosyjskiej za zarzucane naruszenia praw człowieka, Trybunał uznał, że skarga może być rozpatrywana przeciwko Federacji Rosyjskiej, ponieważ wykonywała ona jurysdykcję na spornym terytorium spełniając kryterium efektywnej kontroli. Oceniając spełnienie tego kryterium ETPC wziął pod uwagę wielkość obecności wojskowej Rosji na Krymie oraz spójne, całościowe i dobrze udokumentowane wyjaśnienia złożone przez władze ukraińskie dowodzące, iż wojska rosyjskie nie były jedynie biernymi obserwatorami wydarzeń, ale były bezpośrednio i aktywnie zaangażowane we wszystkie wydarzenia, które stanowiły źródło skargi. Tym samym ETPC nie uznał za uzasadniony argumentu FR, iż zwiększona obecność wojskowa uzasadniona była zagrożeniem dla stacjonujących tam wojsk rosyjskich. Oceniając faktyczną sytuację Trybunał wziął też pod uwagę polityczne oświadczenia władz rosyjskich co do charakteru prowadzonej operacji militarnej, uwzględniając min. pełne wojennej retoryki przemówienia Prezydenta FR. 

W konsekwencji Trybunał uznał za dopuszczalne zarzuty dotyczące usystematyzowanych praktyk administracyjnych władz rosyjskich (czyli działań, które charakteryzowały się powtarzalnością i oficjalnym przyzwoleniem na ich dokonywanie) w odniesieniu do następujących zarzutów:

1. wymuszonych zaginięć i braku adekwatnych śledztw - art. 2 Konwencji,
2. nieludzkiego traktowania i bezprawnych pozbawień wolności - art. 3 i 5 Konwencji,
3. rozciągnięcia zastosowania prawa rosyjskiego na obszar Krymu, w konsekwencji czego sądy nie mogą być dłużej traktowane jako funkcjonujące na "podstawie prawa", w rozumieniu art. 6 Konwencji,
4. automatycznego przyznawania obywatelstwa rosyjskiego i "nalotów" na mieszkania prywatne - art. 8 Konwencji,
5. prześladowania i zastraszania przywódców religijnych nie należących do rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, niszczenia miejsc kultu religijnego - art. 9 Konwencji,
6. utrudniania funkcjonowania nierosyjskim mediom - art. 10,
7. ograniczenia wolności zgromadzeń, zastraszania i arbitralnego zatrzymywania organizatorów manifestacji wspierających władze ukraińskie - art. 11,
8. wywłaszczania bez odszkodowania osób prywatnych i spółek - art. 1 Protokołu nr 1,
9. wprowadzenia zakazów posługiwania się językiem ukraińskim w szkołach i prześladowania dzieci mówiących po ukraińsku - art. 2 Protokołu nr 2,
10. ograniczenie swobody przemieszczania się pomiędzy Krymem a Ukrainą, w wyniku wprowadzenia granicy - art. 2 Protokołu nr 4,
11. a także szereg zarzutów dotyczących działań wymierzonych w Tatarów Krymskich na podstawie art. 14 Konwencji w związku z art. 8, 9, 10 i 11 oraz 2 Protokołu nr 4. 

Choć lista dopuszczonych do dalszego rozstrzygnięcia zarzutów jest bardzo długa, trzeba jednak zauważyć, że nie obejmuje ona wszystkich zarzutów strony ukraińskiej. Trybunał nie uznał za dopuszczalne kilku innych zarzutów mających również  - zdaniem władz ukraińskich - mieć charakter systemowy, a dotyczących pozbawiania życia w wyniku celowych egzekucji, niewłaściwego traktowania dziennikarzy, czy wywłaszczania żołnierzy ukraińskich. Te zarzuty zostały oddalone.

Swoją decyzją Trybunał nie tylko wyselekcjonował problemy, w przypadku których strona ukraińska zdołała udowodnić z odpowiednią dozą prawdopodobieństwa zaistnienie czynów niezgodnych z Konwencją, ale też posłużył się nią do "uporządkowania" innych skarg dotyczących tej samej problematyki. Trybunał postanowił bowiem "dokomunikować" rządowi rosyjskiemu kolejny zarzut, który został podniesiony przez stronę ukraińską dopiero w trakcie rozprawy w 2018 r. i nie mógł w związku z tym być przedmiotem rozstrzygnięcia - a mianowicie zarzut transferu osób skazanych do zakładów karnych na terytorium Rosji. Ponieważ zarzut ten został podniesiony w skardze międzypaństwowej nr 38334/18, skarga ta została połączona ze skargą, w której Trybunał wydał dziś orzeczenia.     

Dalsza internacjonalizacja konfliktu w Górskim Karabachu - skarga Armenii przeciwko Turcji

Rozwój wydarzeń wojskowych w Górskim Karabachu spowodował, że Armenia złożyła do ETPC kolejną skargę międzypaństwową, tym razem przeciwko Turcji (skarga nr 43517/20). Trybunał, tak samo jak w przypadku skargi Armenii przeciwko Azerbejdżanowi, przychylił się do złożonego wraz ze skargą wniosku o nałożenie w sprawie środków tymczasowych. Tym razem zwrócił się jednak do wszystkich stron bezpośrednio i pośrednio zaangażowanych w konflikt, w tym do Turcji, o powstrzymanie się od podejmowania akcji przyczyniających się do naruszeń praw gwarantowanych cywilom przez EKPC i o respektowanie zobowiązań ciążących na państwach.

Choć przez lata funkcjonowania systemu ochrony praw człowieka opartego na Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, można było mieć niedosyt wykorzystania przez państwa mechanizmu skargi międzypaństwowej, ostatnie lata są zdecydowanie zaprzeczeniem tego trendu. Rok 2020 z, jak dotąd, pięcioma skargami międzypaństwowymi plasuje się zdecydowanie na pierwszej pozycji.  

 

Kolejna skarga międzypaństwowa i środki tymczasowe nałożone przez ETPC na Armenię i Azerbejdżan

Europejski Trybunał Praw Człowieka otrzymał wniosek władz Armenii o nałożenie na Azerbejdżan środków tymczasowych w związku z nową odsłoną konfliktu o Górski Karabach. Trybunał zdecydował się na zastosowanie art. 39 swojego Regulaminu i zwrócił się zarówno do Azerbejdżanu, jak i Armenii o powstrzymanie się od podejmowania jakichkolwiek środków, szczególnie akcji zbrojnych, które mogą pociągać za sobą naruszenia gwarantowanych w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka praw ludności cywilnej i wywiązywanie się ze zobowiązań ciążących na tych państwach na podstawie Konwencji. 

Wniosek złożony do Trybunału został zarejestrowany jako skarga międzypaństwowa pod numerem 42521/20. Jest to już trzecia tego rodzaju skarga wniesiona do ETPC w tym roku (Niderlandy p. Rosji, Lichtenstein p. Czechom).  

Ten inny wyjątkowy wyrok: TSUE i winiety na niemieckich autostradach

Czerwiec bieżącego roku jest w TSUE wyjątkowy nie tylko ze względu na wyrok i opinie rzeczników generalnych w sprawie polskiej praworządności. 18 czerwca Trybunał rozpoznał dopiero siódmą skargę państwa członkowskiego na inne państwo członkowskie w swojej historii. Ostatni taki przypadek zdarzył się siedem lat temu. Wyrok w sprawie C-591/17 jest ciekawy także o tyle, że nie podzielił poglądu zaprezentowanego przez rzecznika generalnego Wahla oraz został wydany pomimo tego, że Komisja Europejska uznała uprzednio, że zaskarżone przepisy są zgodne z prawem unijnym. Sytuacja taka zdarza się w luksemburskim orzecznictwie bardzo rzadko.

Postępowania przed ETPC dot. sytuacji na Ukrainie wschodniej - plany Trybunału

Koniec roku skłonił ETPC do uporządkowania pewnych kategorii spraw. Dnia 17 grudnia przyjęty został plan dotyczący postępowania ze skargami skierowanymi przeciwko Rosji i/lub Ukrainie w związku z konfliktem we wschodniej Ukrainie. 

Przypomnijmy, że przed Trybunałem zawisłych jest obecnie ponad 4000 skarg dotyczących zarówno wydarzeń na Krymie, jak i we wschodniej Ukrainie. Do tej pory Trybunał uznał w 2016 r. za niedopuszczalne z powodu braku uprawdopodobnienia zaistniałych wydarzeń ok. 1700 skarg (począwszy od sprawy Lisnyy i inni p. Ukrainie i Rosji, skargi nr 5355/15 oraz 44913/15 i 50852/15). 

Oprócz wskazanych 4000 zawisłych spraw, w związku z sytuacją na Ukrainie na szczególną uwagę zasługują skargi krewnych ofiar zestrzelenia w lipcu 2014 r. samolotu Malaysian Airlines (skargi Ioppa p. Ukrainie i 3 inne - 73776/14 oraz Ayley i inni p. Rosji - nr 2714/16); sprawa Savchenko p. Rosji (50171/14) dotycząca ponad dwuletniego przetrzymywania pilotki ukraińskiej przez przez grupy separatystyczne oraz sprawa reżysera Olega Sentsova p. Rosji (48881/14).

Zarządzenie tymczasowe ETPC w sprawie Cieśniny Kerczeńskiej - skarga Ukraina p. Rosji (VIII)

Wydarzenia w Cieśninie Kerczeńskiej sprowokowały Ukrainę do wniesienia 29 listopada br. kolejnej już skargi do ETPC przeciwko Rosji (Ukraine v. Russia (VIII), 55855/18). Zaraz po złożeniu skargi Trybunał zwrócił się do Rosji o dostarczenie aktualnych informacji o incydencie i losie zatrzymanych. Dwa dni temu, 4 grudnia, ETPC przychylił się z kolei do wniosku Ukrainy o wydanie w stosunku do Rosji zarządzenia tymczasowego polegającego na zobowiązaniu władz rosyjskich do zapewnienia odpowiedniego leczenia dla ukraińskich marynarzy, w szczególności tych, którzy mogli zostać ranni w incydencie w cieśninie w dniu 25 listopada.

Irlandia p. Wlk. Brytanii - na razie bez rewizji wyroku ETPCz z 1978 r.

Czas szybko mija i niestety niektóre z licznych wydarzeń na prawnej arenie międzynarodowej przemykają gdzieś niepostrzeżenie. I tak 20 marca br. ETPC wydał długooczekiwane orzeczenie w sprawie wniosku o rewizję wyroku Irlandia p. Wlk. Brytanii (na blogu pisaliśmy o wniosku tu i tu). 

Izba większością głosów sześć do jednego oddaliła wniosek o rewizję. Wyrok nie jest prawomocny, tak więc należy spodziewać się wniesienia wniosku o rozpatrzenie sprawy przez Wielką Izbę Trybunału. 

Czwarta skarga Ukrainy p. Rosji w ETPCz

Trybunał strasburski poinformował właśnie, że 29 września br. zwrócił się do rządu rosyjskiego o zajęcie stanowiska w sprawie dopuszczalności kolejnej skargi międzypaństwowej złożonej przez rząd Ukrainy p. Rosji. Skarga została wniesiona 27 sierpnia br. (skarga nr 42410/15) i dotyczy wydarzeń na Krymie oraz na Ukrainie Wschodniej od września 2014 r. (o poprzednich skargach pisaliśmy na blogu m.in. tu).

Łącznie z nową skargą przed Trybunałem toczą się obecnie trzy postępowania międzypaństwowe wszczęte przez Ukrainę przeciwko Rosji. Przypomnijmy tylko, że skarga Ukraina p. Rosji I została złożona 13 marca 2014 r. i dotyczy wydarzeń prowadzących do przejęcia i sprawowania kontroli przez Rosję nad Półwyspem Krymskim oraz wydarzeń na Wschodniej Ukrainie do września 2014 r. Skarga Ukraina p. Rosji II złożona 13 czerwca 2014 r. dotyczyła porwania trzech grup ukraińskich dzieci (o skargach pisaliśmy na blogu tu). Na wniosek rządu rosyjskiego Trybunał przedłużył czas na wypowiedzenie się w sprawie tych skarg do 31 grudnia 2015 r. Trzecia skarga Ukraina p. Rosji III została skreślona z listy skarg Trybunału w dniu 1 września 2015 r. po otrzymaniu przez Trybunał informacji rządu ukraińskiego o niepopieraniu skargi z uwagi na fakt, że Mustafa Dżamilew złożył skargę indywidualną dotyczącą tych samych zarzutów (o skardze pisaliśmy tu).

Poza skargami międzypaństwowymi w Trybunale zawisłych jest 1400 spraw złożonych przez osoby indywidualne dotyczące wydarzeń na Krymie oraz na Wschodniej Ukrainie.  

Nowa sprawa międzypaństwowa Irlandia p. Wlk. Brytanii?

Zbliża się koniec grudnia a ETPCz nie potwierdził, czy rząd irlandzki zgodnie z zapowiedzią złożoną 3 grudnia br. faktycznie złożył wniosek o rewizję wyroku wydanego w pierwszej międzypaństwowej sprawie przed ETPCz -  sprawie Irlandia p. Wlk. Brytanii. 

ETPCz przesłał Rosji do zajęcia stanowiska skargi międzypaństwowe złożone przez Ukrainę

W skromnym komunikacie prasowym Trybunału strasburski poinformował, że 25 listopada br. przesłał Rządowi rosyjskiemu do zajęcia stanowiska dwie spośród złożonych przez Ukrainę skarg międzypaństwowych przeciwko Rosji (o skargach pisaliśmy na blogu tu i tu).

Trybunał nie sformułował jeszcze konkretnych pytań, co do których będzie oczekiwał wypowiedzi stron, a jedynie zwrócił się o przedstawienie stanowiska ws. dopuszczalności obu skarg. Trybunał oczekuje wypowiedzi co do tego, czy w świetle art. 1 EKPCz możliwe jest przypisanie Rosji odpowiedzialności za zarzucane naruszenia, czy osoby, których dotknęły zarzucane naruszenia Konwencji dysponowały krajowymi środkami odwoławczymi, które zobowiązane były wykorzystać oraz czy owe środki odwoławcze można oceniać jako skuteczne dostępne i skuteczne.

Ukraina p. Rosji - już 3 skargi międzypaństwowe

Apel Sekretarza Generalnego RE w sprawie konieczności dostarczenia pomocy humanitarnej na wschodnie obszary Ukrainy (pisaliśmy o nim na blogu tu) jest okazją do przypomnienia, że w Europejskim Trybunale Praw Człowieka zawisłe są już 3 skargi międzypaństwowe skierowane przez Ukrainę przeciwko Rosji. Poza pierwszą skargą o numerze 20958/14 (o której pisaliśmy na blogu tu) na przełomie czerwca i lipca Ukraina złożyła jeszcze dwie. Skarga nr 43800/14 wpłynęła do Trybunału 13 czerwca i dotyczy 16 dzieci oraz dwóch nauczycieli, którzy zostali w niewyjaśnionych okolicznościach przetransportowani do Rosji. Równocześnie tego samego dnia Trybunał na podstawie art. 39 Regulaminu nałożył na Rosję środki tymczasowe zobowiązując ją do zapewniania tym osobom poszanowania praw i wolności gwarantowanych w Konwencji Europejskiej. Z uwagi na fakt, że zarówno dzieci, jak i nauczyciele powrócili już na Ukrainę, środki tymczasowe zostały zniesione.

Trzecią skargę Ukraina złożyła do Trybunału 9 lipca równocześnie z wnioskiem o zastosowanie kolejnych środków tymczasowych. Ta skarga dotyczy z kolei zatrzymania w Symferopolu Mustafy Dżamilewa. Również w tym przypadku Trybunał zdecydował o zastosowaniu środków tymczasowych, w postaci konieczności zapewnienia panu Dżamilewowi bezpieczeństwa osobistego oraz pomocy prawnej. W tym miejscu należy wspomnieć, że Mustafa Dżamilew złożył do Trybunału także skargę indywidualną, skierowaną zarówno przeciwko Rosji, jak i Ukrainie (pisaliśmy o niej na blogu tu).

Teraz pozostaje oczekiwanie na decyzję Trybunału co do komunikacji wszystkich tych spraw rządowi rosyjskiemu. Jeżeli tak się stanie, pytania skierowane przez Trybunał do Rosji będą stanowiły wyznacznik zakresu, w jakim ETPCz zamierza się zająć się sytuacjami naruszeń praw człowieka w czasie trwającego na Ukrainie konfliktu. Miejmy nadzieję, że owe komunikacje nastąpią w najbliższym czasie.