Guest post: Desperate Times Call for Desperate Measures? Kilka refleksji po wyroku ETPCz w sprawie Verein KlimaSeniorinnen Schweiz i Inni v. Szwajcaria

W ostatnich dniach Trybunał w Strasburgu wydał szeroko oczekiwane orzeczenie dotyczące pozytywnych zobowiązań państw odnośnie do zachodzących zmian klimatu i ich skutków[i]. Wywołało ono już pierwsze, zasadniczo entuzjastyczne, komentarze[ii], w tym na Blogu PPM.[iii] Poniższy krótki komentarz ma na celu skrótowe zaprezentowanie subiektywnie najistotniejszych fragmentów orzeczenia, które w wielu aspektach odchodzi od ustalonej interpretacji EKPCz, zaś nie zostały poruszone we wcześniej opublikowanym poście.

1. Odwołanie do konsensusu nauk przyrodniczych przy ustalaniu marginesu swobody uznania państw.

Doktryna margin of appreciation stanowi jedną z podstawowych reguł interpretacyjnych EKPCz stworzonych przez Trybunał. Obecna przykładowo w sprawie Handyside v. ZK, jak również wprowadzona przez państwa-strony do Protokołu nr 15 do Konwencji. Jednym z jej elementów jest zasada Europejskiego konsensusu. Co do zasady, państwa Konwencji mogą interpretować i stosować ją w sposób zgodny z lokalnymi tradycjami, wymaganiami polityki, większościowymi poglądami; jednakże, jeżeli większość pozostałych stron EKPCz wyraża zbliżone postawy na daną sprawę dotyczącą praw człowieka, zakres swobody uznania dostępny organom krajowym zostaje proporcjonalnie ograniczony[iv]. Innymi słowy, ewolucja polityk państw europejskich wpływa na ewolucję orzecznictwa ETPCz.

W sprawie Verein KlimaSeniorinnen Schweiz, Trybunał w rozbudowany sposób odwołał się do prawa międzynarodowego w kontekście zmian klimatu, w tym m.in.: do porządku UNFCCC, rezolucji organów i ciał ONZ, Konwencji z Aarhus, prawa UE, oraz do niedawnych orzeczeń krajowych dotyczących polityk klimatycznych  (ust. 133-272). Co jednak istotne, Trybunał również bardzo szeroko odniósł się w tym kontekście do konsensusu nauk przyrodniczych odnośnie do zachodzenia, antropogenicznego pochodzenia oraz powagi zmian klimatycznych (ust. 64-120)[v]. ETPCz w szczególności polegał na opinii IPCC, międzyrządowego organu eksperckiego badającego globalne ocieplenie.

Powoływanie się przez ETPCz na właściwe prawo międzynarodowe nie jest nowością – ETPCz regularnie powoływał się na nie w swojej interpretacji[vi]. Tymczasem, odwołanie do nauk przyrodniczych ma istotne znaczenie dla przyszłych orzeczeń w omawianej problematyce. W tradycyjnym ujęciu Europejskiego konsensusu, powszechna zmiana polityki państw w danej sprawie X, zazwyczaj prowadziła do zmiany zakresu swobody uznania państw w sprawie X. Przykładowo, w niedawnym wyroku Fedotova i in. v. Rosji, Trybunał, po przeprowadzeniu przeglądu praktyki państw Rady Europy, zmienił wcześniejsze stanowisko dotyczące zobowiązań państw w kontekście związków partnerskich par jednopłciowych.[vii] Wnioskowanie będzie inne, gdy do powyższej reguły dodamy dodatkową przesłankę - konsensus naukowców na sprawę X. Jeżeli zgodnie z wcześniejszym konsensusem europejskim, oraz zgodnością nauki na sprawę X, zakres swobody uznania został określony przez Trybunał w sposób X_1, to zmiana konsensusu Europejskiego niekoniecznie skończy się innym określeniem swobody uznania – i w efekcie, zakres X₁ będzie dalej obowiązywał, utrzymując wcześniejszy standard. Przykładowo, nawet zakładając gwałtowne wycofanie się wszystkich państw Europy ze swoich zobowiązań klimatycznych, czy zupełne odrzucenie działań mitygacyjnych i adaptacyjnych,  z uwagi na naukowy konsensus dotyczący zmian klimatu, zakres marginesu swobody uznania państw zakreślony w tym wyroku dalej będzie miał szansę obowiązywać.  W ten sposób ETPCz (w czarniejszych scenariuszach) może okazać się ostoją naukowości podczas przypływu antynaukowych postaw klimatycznych. Pytanie – czy to odwołanie do konsensusu nauki będzie przełożone na inne przedmioty skarg, takich jak aborcja, zapłodnienie in vitro, prawa osób nieheteronormatywnych?

2. Przyznanie organizacjom pozarządowym locus standi w sprawach o naruszenie praw człowieka w kontekście zmian klimatu

Klasyczne pytanie na egzaminach z prawa międzynarodowego publicznego dotyczy możliwości złożenia skargi do ETPCz przez organizację pozarządową. Pomimo istotnego znaczenia dla społeczeństwa obywatelskiego, zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem NGO mogły składać skargi do Trybunału tylko, jeżeli one lub osoby przez nie reprezentowane, były ofiarą naruszenia ich praw konwencyjnych (art. 34, 35(2)(b) EKPCz). Taka interpretacja wynikała z okoliczności, iż EKPCz nie przewiduje możliwości złożenia actio popularis na abstrakcyjne naruszenie praw jednostki. W szeregu spraw (cytowanych zresztą w wyroku, ust. 474-477) Trybunał rozwinął tę interpretację. Omawiane orzeczenie idzie jednak krok dalej. Seniorki dotknięte skutkami zmian klimatu (konkretnie falami gorąca oraz wyższą średnią temperaturą) nie spełniły przesłanek uzyskania statusu ofiary, upraszczając, z powodu niedostatecznej intensywności ich doświadczeń, jak również możliwości zmniejszenia tychże poprzez indywidualne metody adaptacji (ust. 527-535). Jednakże, biorąc pod uwagę specyfikę zmian klimatu, a jednocześnie konieczność podejmowania działań mitygacyjnych oraz adaptacyjnych już teraz, ETPCz przyznał tytułowej Verein KlimaSeniorinnen Schweiz locus standi. Wywiódł jednocześnie generalne reguły na potrzeby przyszłych podobnych spraw z zakresu potencjalnego zaniechania państwa w kontekście powzięcia adekwatnych działań w celu ochrony jednostek przed negatywnymi skutkami zmian klimatu na ludzkie zdrowie i życie (ust. 502, 521-526). Wspomniane reguły wymienione w  par. 502 to:

- dana organizacja musi funkcjonować zgodnie z prawem o, w danej jurysdykcji lub mieć zdolność do wnoszenia spraw przed organy krajowe,

- musi wykazać, iż dąży do konkretnego celu, zgodnie ze swoimi statutowymi zadaniami, w zakresie ochrony praw człowieka jej członków lub innych jednostek dotkniętych (zmianami klimatu – przyp. aut.) w danej jurysdykcji, zarówno samodzielnie, jak również poprzez prowadzenie zbiorowych działań na rzecz ochrony wspomnianych praw przed zagrożeniami wynikającymi ze zmian klimatu,

- musi wykazać, iż może być uznana za wyspecjalizowaną oraz reprezentatywną, tak aby mogła działać na rzecz swoich członków lub innych jednostek dotkniętych (zmianami klimatu – przyp. aut.) w danej jurysdykcji, które są narażone na konkretne zagrożenia lub negatywne skutki zmian klimatu na ich życie, zdrowie, lub dobrobyt, w zakresie w jakim są chronione przez Konwencję.

Taka decyzja Trybunału, choć daleko idąca, jest oparta na przekonujących argumentach. Organizacje pozarządowe mają zdecydowanie większe możliwości finansowe, logistyczne, merytoryczne, we wnoszeniu skarg i wniosków przed krajowe oraz międzynarodowe organy, aniżeli jednostki reprezentowane przez pojedynczych prawników[viii]. Należy oczywiście pamiętać, iż, rozszerzenie locus standi idzie wbrew literalnej interpretacji Konwencji, jak również prawdopodobnie zwiększy ilość spraw wpływających do już obciążonego Trybunału. Wydaje się to jednak uzasadnionym kosztem, jaki ETPCz musi ponieść, w celu zapewnienia efektywnej ochrony praw konwencyjnych w kontekście narastających zmian klimatycznych.

3. Odwołania do praw przyszłych pokoleń.

W omawianym wyroku Trybunał kilkakrotnie stwierdził, iż decyzje w sprawach klimatycznych wpływają nie tylko na prawa i obowiązki żyjących, lecz również prawa i obowiązki przyszłych pokoleń (ust. 419-420, 490, 521, 549). Pierwszy raz podobne stwierdzenie w dyskursie międzynarodowym, iż dobrostan przyszłych ludzi winien być również wzięty pod uwagę przez światowych decydentów, pojawiło się w Raporcie Brundtland, ponad 30 lat po uchwaleniu EKPCz.[ix] W kontekście zmian klimatu, toczy się obecnie burzliwa dyskusja odnośnie do włączania interesów przyszłych pokoleń do prawnych i politycznych wyborów dnia dzisiejszego.[x] Nie ma literalnej normy w Konwencji, która  pozwalałaby Trybunałowi stwierdzić naruszenie praw przyszłych pokoleń. Jednakże ETPCz co najmniej dwukrotnie wykorzystał odwołanie do tychże: najpierw, aby jeszcze silniej uzasadnić przyznanie organizacji Verein Klimaseniorinnen Schweiz locus standi (ust. 521), zaś później, we fragmencie, w którym uzasadniał  konieczności podjęcia przez Szwajcarię natychmiastowych działań w kierunku ograniczenia emisji oraz wyznaczenia adekwatnych średnioterminowych celów redukcji emisji gazów cieplarnianych, aby doprowadzić do 2050 roku do neutralności emisyjnej (ust. 549). Innymi słowy, Trybunał odwołał się do praw przyszłych pokoleń, aby częściowo uzasadnić odejście od dotychczasowego rozumienia norm dotyczących locus standi oraz statusu ofiary, jak również w kontekście oceny zobowiązań prawnoczłowieczych Szwajcarii w kontekście zmian klimatu.

4. Podsumowanie

Powyższe rozważania żadną miarą nie wyczerpują pytań, jakie pozostają po tym wyroku. Czy w kontekście zmian klimatu obowiązuje doktryna Bankovic? Jak na zakres zobowiązań i marginesu swobody uznania winny wpływać referenda ogólnokrajowe? Jak nie-obywatele (w szczególności migranci klimatyczni) mogą bronić swoich praw w ETPCz? Być może odpowiedzi na nie poznamy w przyszłości. Możliwe, iż do części z nich odniesie się MTS w nadchodzącej Opinii Doradczej dotyczącej zobowiązań prawnomiędzynarodowych państw w związku ze zmianami klimatu – kolejne wydarzenie, na jakie doktryna dziś z niecierpliwością czeka.[xi]  Jednak bez względu na  dzisiejszą ocenę omawianego orzeczenia, należy odtąd brać je pod uwagę podczas analizy zobowiązań klimatycznych w kontekście praw jednostki.

 

Autor: mgr Szymon Kucharski (S.K.J.)

Szkoła Doktorska Nauk Społecznych UJ

---

[i] Wyrok ETPCz z dnia 09.04.2024 r., w sprawie Verein KlimaSeniorinnen Schweiz i Inni v. Szwajcaria, nr skargi 53600/20, dalej „Verein KlimaSeniorinnen Schweiz”.

[ii] Sandra Arntz, Jasper Krommendijk, Historic and Unprecedented. Climate Justice in Strasbourg Verfassungsblog.de, 09.04.2024, https://verfassungsblog.de/historic-and-unprecedented/ (dostęp 11.04.2024); Marko Milanovic, A Quick Take on the European Court’s Climate Change Judgments ejiltalk.org, 09.04.2024, https://www.ejiltalk.org/a-quick-take-on-the-european-courts-climate-change-judgments/ (dostęp 11.04.2024.

[iii] Julia Kapelańska-Pręgowska, Guest post. Pierwsze orzeczenie ETPC w sprawach klimatycznych, przegladpm.blogspot.com, 10.04.2024, https://przegladpm.blogspot.com/2024/04/guest-post-pierwsze-orzeczenia-etpc-w.html (dostęp 11.04.2024).

[iv] Ignacio de la Rasilla del Moral, The Increasingly Marginal Appreciation of the Margin-of-Appreciation Doctrine, (2006) 7 German Law Journal 6, s. 619.

[v] James Powell, Scientists Reach 100% Consensus on Anthropogenic Global Warming (2017) 37 Bulletin of Science, Technology & Society 4, s. 183-184.

[vi] Por. Wyrok ETPCz z dnia 21 lutego 1975 r., w sprawie Golder v. ZK, nr skargi . 4451/70, ust. 34-36.

[vii] Wyrok ETPCz z dnia 17 stycznia 2023 r., w sprawie Fedotova i in. v. Rosja, nr skarg 40792/10 30538/14 43439/14, ust. 166-177. Przy czym argumenty o zmianie konsensusu Europejskiego w tej akurat sprawie trudno uznać za w pełni przekonujące.

[viii] O czym świadczy choćby znaczna suma kosztów powołana przez skarżących w omawianej sprawie, ust. 648-650.

[ix] Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future, ust. 25-26.

[x] Autor niniejszego wpisu powiela stanowisko dr. Petera Lawrence’a, wedle którego nie da się dyskutować o polityce klimatycznej bez uwzględniania praw osób, które realnie zmian klimatu w pełnej sile doświadczą. Zob. Peter Lawrence, International Law Must Respond to the Reality of Future Generations: A Reply to Stephen Humphreys, (2023) 34 European Journal of International Law 4, s. 669–682.

[xi] Obecny stan procedury wydania Opinii Doradczej w tej sprawie, zob. https://www.icj-cij.org/case/187 (dostęp 15.04.2024). 

[1] Wyrok ETPCz z dnia 09.04.2024 r., w sprawie Verein KlimaSeniorinnen Schweiz i Inni v. Szwajcaria, nr skargi 53600/20, dalej „Verein KlimaSeniorinnen Schweiz”.

[1] Sandra Arntz, Jasper Krommendijk, Historic and Unprecedented. Climate Justice in Strasbourg Verfassungsblog.de, 09.04.2024, https://verfassungsblog.de/historic-and-unprecedented/ (dostęp 11.04.2024); Marko Milanovic, A Quick Take on the European Court’s Climate Change Judgments ejiltalk.org, 09.04.2024, https://www.ejiltalk.org/a-quick-take-on-the-european-courts-climate-change-judgments/ (dostęp 11.04.2024.

[1] Julia Kapelańska-Pręgowska, Guest post. Pierwsze orzeczenie ETPC w sprawach klimatycznych, przegladpm.blogspot.com, 10.04.2024, https://przegladpm.blogspot.com/2024/04/guest-post-pierwsze-orzeczenia-etpc-w.html (dostęp 11.04.2024).

[1] Ignacio de la Rasilla del Moral, The Increasingly Marginal Appreciation of the Margin-of-Appreciation Doctrine, (2006) 7 German Law Journal 6, s. 619.

[1] James Powell, Scientists Reach 100% Consensus on Anthropogenic Global Warming (2017) 37 Bulletin of Science, Technology & Society 4, s. 183-184.

[1] Por. Wyrok ETPCz z dnia 21 lutego 1975 r., w sprawie Golder v. ZK, nr skargi . 4451/70, ust. 34-36.

[1] Wyrok ETPCz z dnia 17 stycznia 2023 r., w sprawie Fedotova i in. v. Rosja, nr skarg 40792/10 30538/14 43439/14, ust. 166-177. Przy czym argumenty o zmianie konsensusu Europejskiego w tej akurat sprawie trudno uznać za w pełni przekonujące.

[1] O czym świadczy choćby znaczna suma kosztów powołana przez skarżących w omawianej sprawie, ust. 648-650.

[1] Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future, ust. 25-26.

[1] Autor niniejszego wpisu powiela stanowisko dr. Petera Lawrence’a, wedle którego nie da się dyskutować o polityce klimatycznej bez uwzględniania praw osób, które realnie zmian klimatu w pełnej sile doświadczą. Zob. Peter Lawrence, International Law Must Respond to the Reality of Future Generations: A Reply to Stephen Humphreys, (2023) 34 European Journal of International Law 4, s. 669–682.

[1] Obecny stan procedury wydania Opinii Doradczej w tej sprawie, zob. https://www.icj-cij.org/case/187 (dostęp 15.04.2024).

Kolejne środki tymczasowe w konflikcie azersko - ormiańskim: zapewnienie bezpiecznego przejścia przez korytarz laczyński

Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał 21 grudnia br. decyzję o nałożeniu na rząd Azerbejdżanu środków tymczasowych w sprawie Armenia p. Azerbejdżanowi (nr 4) (skarga nr 15389/22). Nie jest to pierwsza decyzja Trybunału o takim charakterze w toczącym się sporze, tym razem Azerbejdżan został zobowiązany do podjęcia wszelkich środków w ramach posiadanej jurysdykcji do zapewnienia bezpiecznego przejścia przez korytarz w Laçınie (korytarz laczyński) dla poważnie chorych wymagających opieki medycznej w Armenii i innych osób, które utknęły na tym terytorium bez schronienia i środków do życia. 

Korytarz ten łączy niewielką enklawę w Górnym Karabachu kontrolowaną przez Ormian z Armenią. Ma on służyć Ormianom, na mocy porozumienia z 9.11.2020 r., w celach komunikacyjnych, a jego bezpieczeństwa mają chronić rosyjskie siły pokojowe. Od kilkunastu dni sytuacja w regionie zaostrzyła się. Azerbejdżan zaczął w ostatnich tygodniach oskarżać ormiańskich separatystów o nielegalną eksploatację minerałów, w tym złota, a rosyjski kontyngent sił pokojowych o wspieranie tego procederu. Przed kilkoma dniami domniemana grupa azerbejdżańskich aktywistów ochrony przyrody zablokowała korytarz, domagając się spotkania z rosyjskim dowódcą. Konflikt jak na razie nie został rozstrzygnięty, natomiast blokada zasadniczo ograniczyła możliwości przemieszczania się Ormian w regionie.

Wydaniem decyzji o nałożeniu środków tymczasowych o tak szczególnym charakterze ETPC po raz kolejny potwierdził swoją dużą kreatywność. Wydaje się, że rok 2022 r. zostanie zapamiętany - z perspektywy ETPC - także jako rok nowatorskich środków tymczasowych.  

23 państwa wspierają Ukrainę w postępowaniu przed ETPC Ukraina v. Rosji (X)

ETPC poinformował, że do postępowania w sprawie Ukraina p. Rosji (X) (skarga nr 11055/22) jako strona trzecia przystąpiły 23 państwa i jedna organizacja pozarządowa. Przedmiotem skargi są zarzuty masowych i poważnych naruszeń praw człowieka dokonanych przez władze rosyjskie w trakcie trwania działań zbrojnych na terytorium Ukrainy od 24 lutego 2022 r. Wśród interweniujących rządów znalazły się: Austria, Belgia, Chorwacja, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Hiszpania, Irlandia, Łotwa, Litwa, Luksemburg, Niderlandy, Niemcy, Norwegia, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia, Szwecja i Włochy. W dalszej kolejności do postępowania planują przystąpić także Islandia i Wlk. Brytania. Organizacją pozarządową, która uczestniczy w postępowaniu jest Geneva Academy of International Humanitarian Law and Human Rights.

Pomimo faktu, iż Federacja Rosyjska przestała być stroną Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z dniem 16 września 2022 r., Trybunał zgodnie z art. 58 Konwencji zachowuje kompetencję do rozstrzygnięcia skierowanych przeciwko niej spraw, o ile zarzucane działania bądź zaniechania miały miejsce przed tą datą (uchwała Trybunału wyjaśniająca skutki zakończenia członkostwa FR w Radzie Europy). 

Rosja definitywnie odcina się od Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

W ostatnich dniach Rosyjska Duma przyjęła pakiet ustaw odnoszących się do wygaszania członkostwa Rosji w systemie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Zgodnie z przyjętymi przepisami FR nie będzie wykonywała rozstrzygnięć wydanych po 15 marca 2022 r., czyli po dniu kiedy Rosja rozpoczęła procedurę wyjścia z RE. Zasądzone do tego czasu kwoty słusznych zadośćuczynień będą wypłacane jedynie w rublach i to na konta w bankach rosyjskich. Kwoty będą wypłacane do 1 stycznia 2023 r. Przyjęte regulacje usuwają także możliwość wznowienia postępowania krajowego po wydaniu orzeczenia strasburskiego. 

Uzasadniając przyjęte regulacje marszałek Dumy wskazał, że wiele dotychczas wydanych orzeczeń ETPC pozostawało w sprzeczności z rosyjską konstytucją, wartościami i tradycjami, na co władze rosyjskie dłużej nie zamierzają się godzić. Jako przykład takich rozstrzygnięć podano orzeczenia dotyczące związków jednopłciowych (za agencją TASS).

Na decyzję Dumy należy patrzeć przez pryzmat tego, iż Rosja przestanie być państwem stroną EKPC dopiero w dniu 16 września 2022 r,, tj. w terminie 6 miesięcy od daty wykluczenia jej z Rady Europy. Do tego dnia Trybunał pozostaje właściwy do rozpatrzenia skarg skierowanych przeciwko FR, dotyczących wszelkich działań i zaniechań władz rosyjskich, które będą miały miejsce do tej daty. Także Komitet Ministrów w dalszym ciągu będzie sprawował nadzór nad wykonaniem przez Rosję orzeczeń ETPC. W dniu 22 marca br. Trybunał podjął rozpatrywanie wszystkich spraw, które zostały tymczasowo zawieszone 16 marca br. W dalszym ciągu możliwe jest też kierowanie nowych skarg.  

Europejski Trybunał Praw Człowieka zawiesza tymczasowo rozpatrywanie wszystkich spraw przeciwko Rosji w związku z jej wykluczeniem z RE

W tym samym dniu, w którym Rosja została wykluczona z Rady Europy z efektem natychmiastowym, czyli 16 marca, ETPC podjął decyzję o zawieszeniu rozpatrywania wszystkich skarg zawisłych przeciwko temu państwu do czasu zbadania prawnych konsekwencji tej decyzji na pracę Trybunału (komunikat Trybunału tu). Jest to niezwykle istotna decyzja, zważywszy, że według stanu na 31.12.2021 (ostatnie dostępne dane) przeciwko Rosji zawisłych było 17 tys. skarg, czyli 1/4 wszystkich skarg aktualnie rozpatrywanych przez Trybunał. Zresztą statystyki te w ostatnich dwóch tygodniach na pewno się jeszcze zmieniły na niekorzyść Rosji.  

Rosja niestety opuszcza Radę Europy i zapowiada wypowiedzenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

Federacja Rosyjska nie czekała na podjęcie przez Komitet Ministrów dalszych kroków w zakresie jej członkostwa w RE w konsekwencji agresji na Ukrainę. Przypomnijmy, że 25 lutego br. Rosja została zawieszona w prawach do reprezentacji w Komitecie Ministrów RE i Zgromadzeniu Parlamentarnym RE. Dnia 15 marca br. MSZ Siergiej Ławrow złożył do Sekretarz Generalnej RE Mariji Pejčinović Burić oficjalną notyfikację na podstawie art. 7 Statutu Rady Europy o zamiarze wystąpienia FR z RE oraz wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Notyfikacja ta wywże skutek z końcem roku budżetowego.

Równocześnie Komitet Ministrów oraz Zgromadzenie Parlamentarne podjęły decyzję o wszczęciu procedury wydalenia Rosji z Rady Europy zgodnie z art. 8 Statutu. Artykuł ten stanowi, iż "każdy członek Rady Europy, który poważnie naruszył postanowienia artykułu 3, może zostać zawieszony w swym prawie reprezentacji i wezwany przez Komitet Ministrów do wystąpienia zgodnie z artykułem 7. W przypadku niezastosowania się członka do takiego wezwania Komitet może postanowić, że przestał on być członkiem Rady poczynając od daty określonej przez Komitet". 

W ramach wszczętej procedury Zgromadzenie Parlamentarne uznało dziś jednogłośnie, że Rosja nie powinna być dłużej członkiem RE. Na jutro zaplanowane zostało specjalne posiedzenie Komitetu Ministrów RE, które podejmie dalsze decyzje w sprawie (informacja Rady Europy dostępna tu). 

Praktyka stosowania obu tych artykułów jest śladowa (uwzględniając notyfikację o wystąpieniu z grudnia 1969 r. i ponowne przystąpienie w 1974 r. do organizacji Grecji), trzeba więc poczekać na to jak Komitet Ministrów zareaguje na "ruch wyprzedzający" ze strony Rosji.

Warto też odnotować, że zapowiedź wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka nie skutkuje natychmiastowym zaprzestaniem jej stosowania w stosunku do Rosji. Zgodnie z art. 58 ust. 1 EKPC zachowany musi zostać sześciomiesięczny termin wypowiedzenia, a do momentu nabrania przez wypowiedzenie skuteczności Rosja zobowiązana jest do poszanowania zobowiązań wynikających z Konwencji. Nadal więc można składać skargi przeciwko Rosji, a ETPC nadal może prowadzić przeciwko Rosji postępowania. Zasadniczy problem z wykonaniem orzeczeń pojawi się natomiast w momencie, gdy Rosja nie będzie już członkiem Rady Europy ani stroną Konwencji. I tu pojawia się pytanie, co stanie się ostatecznie ze wszystkimi zawisłymi skargami indywidualnymi oraz państwowymi? Kontynuowanie postępowań i wydawanie orzeczeń będzie nadal możliwe, natomiast działania te będą miały już jedynie wydźwięk polityczny.  

Niezależnie od wszelkich "przepychanek" formalnych, których jesteśmy dziś świadkami, związanych z działaniami podejmowanymi przez i w stosunku do Rosji w związku z jej członkostwem w RE, dzień 25 marca 2022 r. jest czarnym dniem w historii poszanowania i promowania praw człowieka. W niedługim czasie osoby podlegające jurysdykcji rosyjskiej zostaną pozbawione niemalże wszelkiej ochrony prawnej.  

ETPC nakłada na Rosję środki tymczasowe w związku z agresją na Ukrainę

ETPC nałożył wczoraj na Rosję na wniosek Ukrainy środki tymczasowe w związku z agresją na Ukrainę. Zobowiązał Rząd FR do powstrzymania się od ataków zbrojnych przeciwko ludności cywilnej i obiektom cywilnym, włączając w to zabudowania, pojazdy specjalne i inne szczególnie chronione obiekty cywilne, takie jak szkoły i szpitale oraz wezwał do natychmiastowego zapewnienia bezpieczeństwa obiektów medycznych, personelu i pojazdów na terytorium atakowanym bądź zajętym przez wojska rosyjskie.

Działanie Trybunału jest absolutnie słuszne, choć w tym przypadku nie przyniesienie pewnie większego rezultatu. Trzeba jednak zauważyć pewien szczegół. Władze ukraińskie wyraźnie wskazały, że zwracają się o nałożenie środków tymczasowych w związku z "masowymi naruszeniami praw człowieka popełnianymi przez wojska rosyjskie w trakcie agresji zbrojnej na terytorium suwerennej Ukrainy". Trzymając się ściśle terminologii prawnoczłowieczej, Trybunał nie zdecydował się na użycie słowa agresja. A szkoda. 

Przed samym Trybunałem stoi teraz nie lada wyzwanie, w zakresie wskazania, któremu państwu przypisana zostanie jurysdykcja na terytoriach, na których toczą się walki i kto w konsekwencji powinien ponieść odpowiedzialność za niezliczone naruszenia praw gwarantowanych Europejską Konwencją Praw Człowieka. W odniesieniu do aktualnie toczącego się konfliktu zbrojnego nikt chyba nie ma wątpliwości, że powinna to być Federacja Rosyjska. Wszyscy powinni jednak pamiętać konkluzje wyroku Gruzja p. Rosji (II) - właśnie w odniesieniu do jurysdykcji. Trybunał uznał tam, iż walki w strefie wojennej wywołują sytuację chaosu, w której trudno wskazać podmiot państwowy sprawujący jurysdykcję. Odróżnił tym samym taką sytuację od wcześniejszych spraw, w których dochodziło do „pojedynczych i izolowanych” aktów przemocy i w których państwom przypisywano jurysdykcję w kontekście sprawowania przez nie efektywnej kontroli nad terytorium w trakcie działań zbrojnych. Teraz przyszedł czas na ocenę jurysdykcji w trakcie walk o niepodległość Ukrainy.

Kobiety w Rosji są systemowo narażone na przemoc domową - wyrok pilotażowy ETPC w sprawie Tunikova i inne p. Rosji

Jak obrazuje to wyrok w sprawie  Tunikova i inne p. Rosji skala przemocy domowej wobec kobiet i lekceważenia tego zjawiska przez organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości w Rosji jest porażająca. Skutkiem jest wydanie przez ETPC wyroku pilotażowego, pierwszego dotyczącego tej problematyki.
Trybunał stwierdził, że w okolicznościach spraw podniesionych przez wszystkie cztery skarżace doszło do naruszenia art. 3 Konwencji (w aspekcie materialnym i proceduralnym) oraz art. 14 (zakaz dyskryminacji) właśnie w związku z art. 3.

Na ogólną ocenę sytuacji skarżących złożyły się następujące elementy. Trybunał podkreślił, że w systemie prawa rosyjskiego brak jest prawnej definicji "przemocy domowej" - czyli przemocy motywowanej płcią i rolą społeczną. Brak jest również właściwych przepisów prawa materialnego i proceduralnego pozwalających na ściganie różnych form przemocy oraz przewidujących sposoby zapobiegania jej. Brak odpowiednich ram prawnych w tym obszarze stanowi naruszenie art. 3 Konwencji.

W przypadku skarżących naruszenie ich praw wynikających z art. 3 polegało także na tym, że władze publiczne pomimo wiedzy o zagrożeniu ze strony parnerów, lekceważyły zagrożenie, niekiedy wręcz usprawiedliwiając ich działania. Ponadto, nie ścigały w odpowiedni sposób sprawców, często powołując się na argument, że określone czyny mogą być ścigane jedynie w oskarżenia publicznego. Nawet w konfrontacji z mocnymi dowodami popełnienia przestępstw ściganych z urzędu, takich jak zarejestrowane obrażenia lub groźby śmierci, władze unikały wszczęcia postępowania karnego i kończyły dochodzenia na podstawie nieuzasadnionych wniosków. Ostatecznie włądze nie przeprowadziły skutecznych dochodzeń w prawie złego traktowania, którego doświadczyły skarżące.

Odwołując się do wcześniejszego orzecznictwa w sprawie Volodina p. Rosji, Trybunał podkreślił ponownie, że przemoc domowa dotyka kobiet w Rosji w przerażającej skali. Brak wdrożenia przepisów, które odnosiłyby się do tego problemu i bierność władz prowadzi do powstania atmosfery sprzyjającej występowaniu tego zjawiska. W tych okolicznościach na potrzeby stwierdzenia naruszenia także art. 14 w zw. z art. 3 skarżące nie musiały udowadniać okoliczności pokazujących dyskryminację w ich konkretnych przypadkach.

Orzeczenie jest istotne nie tylko z punktu widzenia oceny indywidulanych okoliczności spraw skarżących, ale takżę biorąc pod uwagę nadanie mu charakteru pilotażowego. Trybunał wyraźnie odwołał się do art. 46 Konwencji wskazując, że obowiązki państwa wynikające z wyroku stwierdzającego naruszenie praw gwarantowanych Kownencją idą dalej niż tylko wypłata słusznego zadośćuczynienia. Problem o charakterze systemowym, który leży u źródła złożonych skarg wynika z kształtu ustawodawstwa i ma charakter szerszy niż tylko interesy skarżących w sprawie. I tu Trybunał wskazał, że pomimo upływy lat od wydarzeń przedstawionych w skargach, pomimo wyroku w sprawie Volodina - w którym po raz pierwsze zidentyfikował strukturalne braki prawa rosyjskiego, nic się nie zmieniło (par. 148 - 149). Dlatego też zobowiązał władze rosyjskie do szybkich zmian aktualnie obowiązujących przepisów, tak aby pozostawały one w zgodzie z Konwencją oraz innymi międzynarodowymi standardami w zakresie zapobiegania i karania przemocy domowej. Trybunał wskazał przy tym bardzo konkretnie na niezbędne zmiany m.in. potrzebę wprowadzenia definicji przemocy domowej (obejmującej wszelkie jej formy), konieczność kryminalizacji wszystkich jej przejawów - nie tylko tych związanych z naruszeniem nietykalności cielsnej, wprowadzenie mechanizmów ochrony przed przemocą domową, rehabilitacji sprawców i zadośćuczynienia dla ofiar oraz objęcia ochroną przed przemocą nie tylko ze strony aktualnych, ale także byłych członków rodziny, niezależnie od stopnia sformalizowania relacji (par. 153 - 154).

Trybunał zapowiedział, że do czasu wdrożenia tych środków będzie rozpatrywał podobne sprawy w sposób uproszczony i przyspieszony (par. 159).

W całym orzeczeniu Trybunał starannie unikał odniesień do Konwencji Stambulskiej, której Rosja stroną nie jest, natomiast chętnie odwoływał sie do standardów wypracowanych przez CEDAW.  

Paszporty covidowe i obowiązkowe szczepienia przeciwko covid - 19 przed ETPC

Raczej oczywistością było to, że ograniczenia praw i wolności wprowadzane przez władze publiczne w związku z trwającą pandemią muszą kiedyś trafić do rozpatrzenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Po pierwszych skromnych skargach dotyczących ograniczeń w przemieszczaniu się (na blogu pisaliśmy tu) przyszedł czas na ocenę programów szczepień. 

Jednomyślnie wydaną decyzją o niedopuszczalności z dnia 7.10.2021 Trybunał odrzucił skargę Zambrano p. Francji (skarga nr 41994/21). Jej przedmiotem był zarzut naruszenia przez władze francuskie szeregu postanowień Konwencji w związku z wprowadzeniem tzw. paszportu zdrowotnego, uzależniającego możliwość uczestniczenia w części wydarzeń życia publicznego od zaszczepienia. Trybunał odrzucił tę część skargi z powodu niewyczerpania krajowych środków odwoławczych, jako że skarżący, który kwestionował rozwiązania legislacyjne przed kompetentnymi organami francuskimi ani razu nie wskazał na Konwencję jako na wzorzec kontrolny. Daleko bardziej interesująca jest jednak ta część rozstrzygniecia, w której Trybunał ocenił działania skarżącego, który postanowił podważyć rozwiązania francuskie przed ETPC nie tylko w odniesieniu do samego siebie, ale na dużo szerszą skalę. Skarżący udostępnił bowiem na administrowanej przez siebie stronie internetowej formularz skargi zamierzając złożyć swego rodzaju skargę kolektywną i namawiając innych do składania skarg do Trybunału poprzez zautomatyzowany formularz. W wyniku działań skarżącego do Trybunału wpłynęło ok. 20 tys. (!) skarg o podobnej treści, tzn. podnoszących niesprecyzowane zarzuty natury ogólnej na gruncie art. 3 i 8 Konwencji. Trybunał ocenił, że celowe działanie skarżącego zmierzało do podważenia zdolności działania całego systemu opartego na Konwencji, co sam określał on jako "strategię prawną". Takie działanie było zdaniem Trybunału sprzeczne z istotną prawa do skargi indywidualnej i zostało ocenione jako nadużycie tego prawa.    

Kolejną okazają dla Trybunału do wypowiedzenia się o problemtyce szczepień będzie natomiast skarga Thevenon p. Francji (informacja Trybunału dostępna tu), która dopiero została zakomunikowana rządowi francuskiemu do zajęcia stanowiska, a która dotyczy obowiązku szczepień dla pewnych grup zawodowych. Obowiązek ten objął też skarżącego, który wykonuje zawód strażaka.    

ETPC nakłada środki tymczasowe na Łotwę i Polskę w związku z sytuacją na granicach z Białorusią

W związku z sytuacją imigrantów na granicy łotewsko - białoruskiej i polsko - białoruskiej ETPC nałożył na Łotwę oraz Polskę (sprawy Ahmed i inni p. Łotwie oraz Amiri i inni p. Polsce) środki tymczasowe w postaci zobowiązania do dostarczenia wnioskodawcom żywności, wody, odzieży, odpowiedniej opieki medycznej oraz, jeżeli jest to możliwe, tymczasowego schronienia.

Trybunał wyjaśnił jednocześnie, że nałożenie środków tymczasowych w wskazanej formie nie powinno być rozumiane jako zobowiązanie do tego, by Polska lub Łotwa wpuściły wnioskodawców na ich terytoria. ETPC podkreślił, że zgodnie z prawem międzynarodowym kraje te mają prawo do kontrolowania wjazdu na ich terytoria przez cudzoziemców.  

Jak zaznaczył ETPC, środki zostały nałożone niezależnie od jakichkolwiek obowiązków, które Białoruś może mieć na mocy prawa międzynarodowego w odniesieniu do sytuacji skarżących. 

Skarżący w sprawie Amiri i inni p. Polsce to 32 obywateli afgańskich. Skarżący w sprawie Ahmed i inni p. Łotwie to, zgodnie z informacją przedstawioną przez Trybunał, 41 obywateli irackich pochodzenia kurdyjskiego.

Skarżący przedkładając do Trybunału wnioski o zastosowanie środków tymczasowych w obu sprawach powołali się na art. 2 (prawo do życia), 3 (zakaz nieludzkiego i poniżającego traktowania) EKPC oraz art. 4 Protokołu nr 4 do EKPC (zakaz zbiorowych wydaleń cudzoziemców). Wnioskodawcy w sprawie Ahmed i inni p. Łotwie powołali się również na art. 5 (prawo do wolności i bezpieczeństwa), art. 6 (prawo do rzetelnego procesu sądowego), art. 8 (prawo do poszanowania dla życia prywatnego i rodzinnego) oraz art. 13 (prawo do skutecznego środka odwoławczego). Wnioskodawcy w obu przypadkach starają się o umożliwienie im wjazdu na terytorium wskazanego kraju i zaoferowanie pomocy. Wszyscy twierdzą też, że zamierzają ubiegać się o ochronę międzynarodową.

Zgodnie z decyzją Trybunału środki tymczasowe mają obowiązywać przez trzy tygodnie do 15 września włącznie.

Legalizacja związków par jednopłciowych obowiązkiem państwa? - Fedotova i inni p. Rosji

Wydany w ubiegłym tygodniu wyrok ETPC w sprawie Fedotova i inni p. Rosji przeszedł zasadniczo niezauważony, pewnie z powodu okresu wakacyjnego, choć zasługuje na dostrzeżenie i komentarz. 

Tłem sprawy były nieskuteczne wysiłki trzech par jednopłciowych zmierzające do formalnego zarejestrowania ich związków. Każda z trzech par wykorzystała krajowe środki odwoławcze poprzez próbę wstąpienia w cywilny związek małżeński. Ich żądania zostały odrzucone, a władze rosyjskie powoływały się na argument, iż w związek małżeński wstąpić mogą razem jedynie kobieta i mężczyzna.

ETPC nie miał żadnych wątpliwości, że pary jednopłciowe mają taką samą zdolność wchodzenia w trwałe związki potrzebujące formalnego uznania i ochrony, jak pary heteroseksulane. W tym kontekście Trybunał uznał, że brak jest uzasadnienia dla pozbawienia skarżących możliwości formalnego uznania łączącej ich relacji. W szczególności nie przemówił do niego argument, że społeczeństwo rosyjskie sprzeciwia się małżeństwom jednopłciowym", ponieważ jak stwierdził Trybunał "dostęp mniejszości do praw nie może być zależny od akceptacji większości". Ponadto, zdaniem Trybunału, umożliwienie skarżącym uznania ich związku w świetle prawa w innej formie niż małżeństwo nie pozostawałoby w konflikcie z "tradycyjnym rozumieniem małżeństwa" dominującym w Rosji ani z zacytowanymi już poglądami społeczeństwa, ponieważ odnosiły się one do instytucji małżeństwa a nie do innych form uznania prawnego.

Orzeczenie Trybunał zapadło zasadniczo jednomyślnie, a głosy odrębne dwóch sędziów dotyczyły jedynie nieprzyznania skarżącym zwrotu kosztów i wydatków.  

W orzeczeniu Trybunał wyraźnie wskazał, że 16 państw RE przewiduje możliwość małżeństw par jednopłciowych, natomiast kolejnych 14 przewiduje inne prawne formy uznania takich związków. 

Można stąd wynosić, że 17 państw RE takich regulacji nie posiada. Wydaje się, że w konsekwencji wyroku i linii orzeczniczej, która się niewątpliwie na jego podstawie wykształci, państwa te - o ile nie będą się chciały narazić na zarzut naruszenia EKPC - będą zobowiązane do wprowadzenia do swoich ustawodawstw prawnych możliwości uznawania statusu prawnego par jednopłciowych. 

W świetle omawianego wyroku z jeszcze większą niecierpliwością można oczekiwać na wyroki, które zapadną w sprawach przeciwko Polsce.            

ETPC uznaje za dopuszczalną skargę Ukraina przeciwko Rosji w zakresie zarzutów dotyczących wydarzeń na Krymie

ETPC uznał dziś za dopuszczalną skargę Ukrainy p. Rosji (20958/14 and 38334/18) dotyczącą naruszeń praw człowieka mających miejsce w okresie od 24 lutego 2014 r. do 26 sierpnia 2015 r. na obszarze Krymu.

Nie przesądzając winy Federacji Rosyjskiej za zarzucane naruszenia praw człowieka, Trybunał uznał, że skarga może być rozpatrywana przeciwko Federacji Rosyjskiej, ponieważ wykonywała ona jurysdykcję na spornym terytorium spełniając kryterium efektywnej kontroli. Oceniając spełnienie tego kryterium ETPC wziął pod uwagę wielkość obecności wojskowej Rosji na Krymie oraz spójne, całościowe i dobrze udokumentowane wyjaśnienia złożone przez władze ukraińskie dowodzące, iż wojska rosyjskie nie były jedynie biernymi obserwatorami wydarzeń, ale były bezpośrednio i aktywnie zaangażowane we wszystkie wydarzenia, które stanowiły źródło skargi. Tym samym ETPC nie uznał za uzasadniony argumentu FR, iż zwiększona obecność wojskowa uzasadniona była zagrożeniem dla stacjonujących tam wojsk rosyjskich. Oceniając faktyczną sytuację Trybunał wziął też pod uwagę polityczne oświadczenia władz rosyjskich co do charakteru prowadzonej operacji militarnej, uwzględniając min. pełne wojennej retoryki przemówienia Prezydenta FR. 

W konsekwencji Trybunał uznał za dopuszczalne zarzuty dotyczące usystematyzowanych praktyk administracyjnych władz rosyjskich (czyli działań, które charakteryzowały się powtarzalnością i oficjalnym przyzwoleniem na ich dokonywanie) w odniesieniu do następujących zarzutów:

1. wymuszonych zaginięć i braku adekwatnych śledztw - art. 2 Konwencji,
2. nieludzkiego traktowania i bezprawnych pozbawień wolności - art. 3 i 5 Konwencji,
3. rozciągnięcia zastosowania prawa rosyjskiego na obszar Krymu, w konsekwencji czego sądy nie mogą być dłużej traktowane jako funkcjonujące na "podstawie prawa", w rozumieniu art. 6 Konwencji,
4. automatycznego przyznawania obywatelstwa rosyjskiego i "nalotów" na mieszkania prywatne - art. 8 Konwencji,
5. prześladowania i zastraszania przywódców religijnych nie należących do rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, niszczenia miejsc kultu religijnego - art. 9 Konwencji,
6. utrudniania funkcjonowania nierosyjskim mediom - art. 10,
7. ograniczenia wolności zgromadzeń, zastraszania i arbitralnego zatrzymywania organizatorów manifestacji wspierających władze ukraińskie - art. 11,
8. wywłaszczania bez odszkodowania osób prywatnych i spółek - art. 1 Protokołu nr 1,
9. wprowadzenia zakazów posługiwania się językiem ukraińskim w szkołach i prześladowania dzieci mówiących po ukraińsku - art. 2 Protokołu nr 2,
10. ograniczenie swobody przemieszczania się pomiędzy Krymem a Ukrainą, w wyniku wprowadzenia granicy - art. 2 Protokołu nr 4,
11. a także szereg zarzutów dotyczących działań wymierzonych w Tatarów Krymskich na podstawie art. 14 Konwencji w związku z art. 8, 9, 10 i 11 oraz 2 Protokołu nr 4. 

Choć lista dopuszczonych do dalszego rozstrzygnięcia zarzutów jest bardzo długa, trzeba jednak zauważyć, że nie obejmuje ona wszystkich zarzutów strony ukraińskiej. Trybunał nie uznał za dopuszczalne kilku innych zarzutów mających również  - zdaniem władz ukraińskich - mieć charakter systemowy, a dotyczących pozbawiania życia w wyniku celowych egzekucji, niewłaściwego traktowania dziennikarzy, czy wywłaszczania żołnierzy ukraińskich. Te zarzuty zostały oddalone.

Swoją decyzją Trybunał nie tylko wyselekcjonował problemy, w przypadku których strona ukraińska zdołała udowodnić z odpowiednią dozą prawdopodobieństwa zaistnienie czynów niezgodnych z Konwencją, ale też posłużył się nią do "uporządkowania" innych skarg dotyczących tej samej problematyki. Trybunał postanowił bowiem "dokomunikować" rządowi rosyjskiemu kolejny zarzut, który został podniesiony przez stronę ukraińską dopiero w trakcie rozprawy w 2018 r. i nie mógł w związku z tym być przedmiotem rozstrzygnięcia - a mianowicie zarzut transferu osób skazanych do zakładów karnych na terytorium Rosji. Ponieważ zarzut ten został podniesiony w skardze międzypaństwowej nr 38334/18, skarga ta została połączona ze skargą, w której Trybunał wydał dziś orzeczenia.     

Druga opinia doradcza ETPC na podstawie Protokołu nr 16 - sprawa Roberta Koczariana

Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał właśnie drugą opinię doradczą na podstawie Protokołu nr 16 do EKPC, który wszedł w życie w 2018 r. Przypomnijmy, że Protokół wprowadza nową kompetencję dla Trybunału, upoważniając go do wydawania opinii doradczych dotyczących interpretacji Konwencji na zapytania najwyższych sądów i trybunałów w zawisłych przed nimi sprawach. Obecni stronami Protokołu jest 15 państw, a ponadto podpisało go kolejnych 7. 

Tym razem pytanie skierował Trybunał Konstytucyjny Armenii. Dotyczyło wątpliwości, jakie pojawiły się w postępowaniu karnym prowadzonym przeciwko byłemu Prezydentowi Robertowi Koczarianowi, któremu postawiono zarzuty związane z domniemaną próbą obalenia w 2008 r. porządku konstytucyjnego.

TK skierował do ETPC cztery pytania. Dwa pierwsze ETPC pozostawił bez odpowiedzi, uznając, że brak było jakiegokolwiek bezpośredniego związku między pytaniami a zawisłą sprawą. Pytania miały bowiem całkowicie abstrakcyjny charakter i nie dotyczyły przepisów Konwencji, które mogłyby znaleźć zastosowanie w sprawie. Pytania były sformułowane w następujący sposób:

“1) Does the concept of ‘law’ under Article 7 of the Convention and referred to in other Articles of

the Convention, for instance, in Articles 8-11, have the same degree of qualitative requirements

(certainty, accessibility, foreseeability and stability)?

2) If not, what are the standards of delineation?

Trzecie pytanie Trybunału Konstytucyjnego dotyczyło tego, czy przepis definiujący przestępstwo poprzez odwołanie do aktu prawnego wyższej rangi (Konstytucji) spełnia wymagania Konwencji dotyczące pewności, dostępności, przewidywalności i stabilności mającego zastosowanie prawa.

Trybunał stwierdził, że technika legislacyjna polegająca na stosowaniu odesłań do aktów wyższej rangi została zastosowana w wielu europejskich porządkach prawnych w odniesieniu do przestępstw dotyczących porządku konstytucyjnego, dlatego też nie można z góry negować jej zgodności z Konwencją. To do sędziego krajowego mającego zastosować te przepisy będzie należała ocena, czy oskarżony miał możliwość, znając treść przepisów prawa karnego, przewidzieć, że za określone czyny grozi mu odpowiedzialność karna.

Czwarte pytanie Trybunału Konstytucyjnego dotyczyło kryteriów wynikających z art. 7 (zakaz karania bez podstawy prawnej) w zakresie tego, że oskarżony jest pociągany do odpowiedzialności na podstawie przepisu nieobowiązującego w czasie popełnienia zarzucanego mu czynu. W tamtym czasie obowiązywały inne przepisy, znacznie różniące się od wprowadzonych już po spornych wydarzeniach. Odnosząc się do pytania Trybunał przywołał swoje dotychczasowe orzecznictwo dotyczące zmian i reklasyfikacji w przepisach prawnych stanowiących podstawę do formułowania oskarżeń. W szczególności przypomniał o bezwarunkowym zakazie retrospektywnego stosowania przepisów prawa karnego będących na niekorzyść oskarżonego, wskazując, że z kolei w innych sytuacjach sformułował on w swoim orzecznictwie pewne wytyczne, które muszą być brane pod uwagę przez sądy krajowe.

Trybunał nie zdecydował się na dokonanie abstrakcyjnej oceny zawisłej przed sądem krajowym sprawy Koczariana, a wskazał, że w dalszym postępowaniu sąd będzie musiał m.in.: porównać skutki prawne stosowania obu przepisów, w szczególności będzie musiał ustalić, czy wszystkie elementy konstytutywne przestępstwa i inne przesłanki odpowiedzialności karnej zostały spełnione w świetle przepisów prawnych kodeksu karnego obowiązujących w momencie wydarzeń. Sądy krajowe będą musiały uwzględnić szczególne okoliczności sprawy, aby ustalić, czy w świetle wymagań art. 7 Konwencji, przepisy uchwalone po dacie zarzucanych czynów były bardziej czy mniej korzystne dla oskarżonego niż prawo obowiązujące w czasie domniemanego przestępstwa. Jeżeli przepisy późniejsze miały charakter surowszy nie będą mogły mieć zastosowania.

10 grudnia - Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka

Warto przypomnieć, że świętujemy dziś po raz kolejny Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka, upamiętniając w ten sposób 71 rocznicę uchwalenia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Chcąc przypomnieć o dzisiejszej rocznicy, Sekretarz Generalna RE oraz Przewodnicząca Zgromadzenia Parlamentarnego RE wydały oświadczenie, w którym wskazały na ogromną rolą jaką na kontynencie europejskim odegrał w rozwoju praw człowieka przez ostatnie dziesięciolecia system Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Oprócz ogólnej oceny sytuacji poszanowania praw człowieka i wyzwań stojących przed państwami europejskimi warto w ich oświadczeniu zwrócić uwagę na wątek przystąpienia UE do EKPC. Może rok 2020, w którym będziemy świętować 70 - tą rocznicę uchwalenia Konwencji, będzie rokiem przełomowym w zakresie przystąpienia Unii do najważniejszej umowy międzynarodowej z zakresu ochrony praw człowieka w Europie? Miejmy nadzieję.   

Obowiązkowe lekcje religii sprzeczne z EKPC

Lekcje religii - temat powracający w kolejnej odsłonie przed ETPC, tym razem w odniesieniu do Grecji, która jest ostatnim krajem europejskim z obowiązkowymi lekcjami religii prawosławnej i obrzędem ścięcenia ministrów w czasie ceremonii zaprzysiężenia. 

Zgodnie z obowiązującymi przepisami lekcje religii są tam obowiązkowe w ramach szkolnictwa podstawowego i ponadpodstawowego. Możliwość wystąpienia przez rodziców o zwolnienie dzieci z lekcji uwarunkowana jest od zadeklarowania, że nie są one wyznawcami prawosławia. Sformułowaną na tym tle faktycznym skargę Papageorgiou i inni p. Grecji Trybunał rozstrzygnął w oparciu o art. 2 Protokołu nr 1 do EKPC, w którym zagwarantowano prawo rodziców do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania zgodnie z ich (rodziców) własnymi przekonaniami religijnymi i filozoficznymi. 

Jako podstawowy problem w sprawie Trybunał zidentyfikował to, że ubiegając się o zwolnienie skarżący musieliby oświadczyć, że są lub nie wyznawcami określonego wyznania. W opinii Trybunału stanowiło to ingerencję we wrażliwe aspekty życia prywatnego skarżących. Co więcej, władze szkole miały prawo weryfikacji oświadczenia i w razie wykrycia nieprawidłowości zawiadomienia prokuratury. W przypadku skarżących mieszkających w niewielkiej miejscowości była to kontrola potencjalnie szczególnie dolegliwa mogąca prowadzić do stygmatyzacji.  Dodatkowo, dzieciom skarżacych nie oferowano w zamian potencjalnie utraconych lekcji religii żadnych innych zajęć. 

W konkluzji ETPC uznał, że władze nie mają prawa do ingerencji w sferę sumienia, zbierania informacji o wyznawanej religii i zobowiązywania do ujawnienia wyznania, w związku z czy władze greckie dopuściły się naruszenia art. 2 Protokołu nr 1 do EKPC, interpretowanego w świetle art 9 EKPC gwarantującego prawo do swobody wyznania.

Wydany przez ETPC wyrok będzie niewątpliwie cennym narzędziem dla władz greckich, o ile będą one nadal podążały w kierunku zapoczątkowanym przez lewicowy rząd premiera Tsiprasa rozdziału kościoła od państwa.

Skutek horyzontalny Karty praw podstawowych jako przeszkoda korzystania z immunitetu jurysdykcyjnego

W sprawie Benkharbouche & Anor angielski Coutr of Appeals orzekł, że ambasady Sudanu i Libanu nie korzystają z immunitetu jurysdykcyjnego w sprawach pracowniczych wszczętych przez pracowników niskiego szczebla. Powództwo w sprawie częściowo miało podstawę w prawie krajowym (Human Rights Act, HRA, mocą którego EKPCz implementowano w angielskim porządku prawnym), a częściowo w prawie UE, mimo że państwa pozwane nie są nim bezpośrednio związane.

Zapowiedź skarg do ETPCz przeciwko Ukrainie w sprawie zestrzelenia malezyjskiego boeinga

Trzy niemieckie rodziny ofiar tragedii malezyjskiego boeinga z lipca br. zapowiadają złożenie do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka skarg przeciwko Ukrainie. Zgodnie ze słowami pełnomocnika, zarzutem, który zostanie podniesiony jest „zabójstwo przez zaniechanie”, którego dopuściła się Ukraina nie zamykając swojej przestrzeni powietrznej mimo świadomości, że sytuacja w rejonie jest wyjątkowo niestabilna. Nie znane są żadne dalsze szczegóły skarg, trzeba jednak przyznać, że pomysł jest interesujący.

Pozostaje czekać, jak zachowa się w obliczu takich skarg Trybunał. Wydaje się, że nawet gdyby uznał skargi za dopuszczalne, co obecnie wydaje się wątpliwe w sytuacji braku zakończenia jakichkolwiek badań na miejscu katastrofy, z rozstrzygnięciem powinien poczekać do zakończenia postępowań międzypaństwowych Ukraina v. Rosja. W tych bowiem sprawach – choć nadal nie znamy tak naprawdę zarzutów wysuniętych przez władze ukraińskie przeciwko Rosji, Trybunał rozstrzygnie o zasięgu efektywnej kontroli Ukrainy nad terytorium.

5. Światowy Kongres Przeciwko Karze Śmierci

W dniach 12-15 czerwca br. odbywa się w Madrycie 5. Światowy Kongres Przeciwko Karze Śmierci. Celem kongresu jest aktywizacja społeczności międzynarodowej na rzecz całkowitego zniesienia tej kary. Program kongresu obejmuje liczne dyskusje, w tym na temat obowiązujących standardów międzynarodowych w zakresie zniesienia kary śmierci, pomocy prawnej dla osób skazanych na taką karę, a także wsparcia dla rodzin. Odbędą się też debaty poświęcone poszczególnym rejonom i krajom, w których nadal stosowana jest kara śmierci (m.in. Chinach, Stanach Zjednoczonych, Iranie). W związku z planowaną debatą sejmową nad rządowymi projektami ustaw o ratyfikacji II Protokołu Fakultatywnego do MPPOiP oraz Protokołu nr 13 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (o czy pisaliśmy na blogu tutaj) warto śledzić przebieg kongresu oraz innych podobnych wydarzeń.

"Dezubekizacja" przed Trybunałem w Strasburgu

Dziś Trybunał strasburski wydał jedną "globalną" - jak sam ją nazwał - decyzję o niedopuszczalności 1628 skarg skierowanych przeciwko Polsce. Sprawa Cichopek p. Polsce oraz 1627 innych zostały złożone przez osoby, których emerytury zmniejszono na mocy ustawy ze stycznia 2009 r. Sytuacja ta dotyczyła głównie osób pracujących w okresie PRL w służbach bezpieczeństwa państwa (UB i SB).

Zakaz noszenia chust muzułmańskich przed Wielką Izbą Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Zakaz noszenia w przestrzeni publicznej chusty zakrywającej całe ciało, łącznie z twarzą, będzie w najbliższych miesiącach przedmiotem rozstrzygnięcia Wielkiej Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. 30 kwietnia br. ETPC poinformował, że Izba Trybunału zdecydowała w sprawie S.A.S. p. Francji (skarga nr 43835/11) zgodnie z art. 30 EKPC i 72 regulaminu Trybunału o zrzeczeniu się jurysdykcji na rzecz Wielkiej Izby (17 sędziów). Żadna ze stron nie sprzeciwiła się tej decyzji.