ETPC: piąta opinia doradcza na podstawie Protokołu nr 16 (Francuska Rada Stanu) oraz drugi wyrok w trybie art. 46 ust. 4 czyli stwierdzenie niewykonania wyroku (Kavala p. Turcji)

ETPC nie zwalnia tempa pracy pomimo miesięcy wakacyjnych.

11 lipca br. Trybunał wydał drugi w historii (o pierwszym wyroku ETPC wydanym w trybie art. 46 Konwencji w sprawie Mammadov p. Azerbejdżanowi pisaliśmy tu) wyrok na podstawie art. 46 ust. 4. Na wniosek Komitetu Ministrów stwierdził, że Turcja nie wykonała wyroku w sprawie Kavala p. Tucji (o wniosku KM pisaliśmy tu). Jest to dopiero drugi wyrok wydany w tej procedurze, dlatego też w trakcie jego realizacji pojawi się z pewnością wiele nowych problemów prawnych. Już teraz trzeba jednak zwrócić uwagę na okoliczności, którymi ETPC uzasadnił swoją decyzję.

Sąd krajowy doprowadził 18 lutego 2022 r. do uniewinnienia skarżącego od zarzutów, które w pierwotnym wyroku ETPC z 2019 r. zostały ocenione jako bezpodstawne, co miało prowadzić do wypuszczenia go z więzienia i wykonania wyroku Trybunału. W tym samym dniu, kiedy skarżący miał opuścić areszt dokonano jednak jego ponownego zatrzymania i w kolejnych dniach przedstawiono mu nowe zarzuty. Trybunał krytycznie ocenił te okoliczności. Jako brak wykonania wyroku z 2019 r. ocenił kontynuację pozbawienia wolności skarżącego bez wystarczająco dobrze uzasadnionych powodów i na podstawie tych samych okoliczności faktycznych, jedynie po ich "reklasyfikacji", które doprowadziły do pierwotnego pozbawienia wolności i w konsekwencji wydania wyroku ETPC z 2019 r. Teraz "piłeczka" w zakresie wykonania orzeczenia ETPC leży po stronie Turcji.

Z kolei 13 lipca br. Trybunał wydał swoją piątą już opinię doradczą w trybie Protokołu nr 16 do EKPC. Inicjatorem postępowania była ponownie (już drugi raz) francuska Rada Stanu. Treść opinii dostępna jest tu.

Wniosek francuskiej Rady Konstytucyjnej o wydanie opinii doradczej na podstawie Protokołu nr 16 do EKPC

Francuska Rada Konstytucyjna złożyła kolejny wniosek na podstawie Protokołu nr 16 o wydanie opinii doradczej przez ETPC (P16-2021-002). Wniosek został przyjęty do rozpatrzenia przez Wielką Izbę.

Tym razem Rada Konstytucyjna zwróciła się o opinię co do kryteriów, które mają być zastosowane w zakresie badania zgodności z Konwencją przepisów legislacyjnych ograniczających uprawnienia stowarzyszeń właścicieli ziemskich do wycofania należących do nich nieruchomości z areału obszarów, na których oficjalnie mogą się odbywać polowania.

Jest to już drugi wniosek Rady Konstytucyjnej złożony na podstawie Protokołu nr 16. Łącznie, od 2018 r. kiedy protokół wszedł w życie, najwyższe sądy i trybunały państw stron protokołu złożyły ich już sześć (pisaliśmy tu i tu, tu).

Trybunał w Strasburgu odrzuca wniosek SN Słowacji o wydanie opinii doradczej na podstawie Protokołu nr 16

ETPC po raz pierwszy w ponad dwuletnim okresie obowiązywania Protokołu nr 16 zdecydował się na odrzucenie złożonego do niego wniosku o opinię doradczą (o Protokole czytaj tu, opinia dostępna jest tu). Słowacki SN, który złożył wniosek był trzecim sądem po sądzie francuskim i armeńskim (na blogu tu), który zdecydował się zwrócić o opinię Trybunału. Na rozstrzygnięcie czeka jeszcze wniosek sądu litewskiego.

Postępowanie, w ramach którego złożono wniosek, dotyczyło pobicia przez policjanta i jego odpowiedzialności za ten czyn. Sprawa była rozstrzygana w dwóch instancjach przez Służbę Dochodzeniową (Inspection Service), organ umocowany przy Ministrze Spraw Wewnętrznych. SN, do którego została złożona przez policyjna skarga kasacyjna, zwrócił się do Trybunału o wydanie opinii co do tego, czy Służba Dochodzeniowa, która badała sprawę, spełnia kryteria wynikające z art. 2, 3 i 6 Konwencji w odniesieniu do badania przestępstw popełnionych przez policjantów, w szczególności kryterium niezależności i bezstronności.

Rozstrzygając o nieprzyjęciu wniosku ETPC podkreślił dwie istotne okoliczności. Po pierwsze, pytania SN dotyczyły problematyki rzetelności postępowania, a więc kwestii na gruncie jedynie art. 6 Konwencji (w tym konkretnym przypadku), a nie jak wskazano we wniosku art. 2 i 3 Konwencji. Po drugie, Trybunał odwołał się do orzecznictwa samego SN słowackiego, uznając, że sąd de facto sam już wcześniej udzielił sobie odpowiedzi na zadane pytanie. W uchwale z 2015 r. SN stwierdził bowiem, że gwarancje niezależności nie są zachowane, o ile meritum sprawy (a więc także kwestia ustalenia faktów, a nie jedynie kwestie natury formalnej) nie zostanie rozpatrzone przez organ o charakterze sądowym. 

W konsekwencji ETPC stwierdził, że pytania podniesione w opinii nie dotyczyły kwestii, w których sąd pytający potrzebowałby wytycznych Trybunału w celu zapewnienia poszanowania praw gwarantowanych w Konwencji. Dlatego też Trybunał uznał, że wniosek nie spełniał wymogów wynikających z Protokołu nr 1.

Trzeba podkreślić, że choć odrzucenie wniosku wydaje się jak najbardziej słuszne, dość szybko zmaterializowała się obawa wielu komentatorów, formułowana przy okazji opracowywania Protokołu nr 16, odrzucania przez Trybunał złożonych wniosków. Podkreślano, że nieprzyjmowanie wniosków będzie stanowiło element, który może zniechęcać sądy krajowe do tej formy wymiany poglądów z Trybunałem. I te obawy się realizują, choć w dość niefortunnej sprawie.

Druga opinia doradcza ETPC na podstawie Protokołu nr 16 - sprawa Roberta Koczariana

Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał właśnie drugą opinię doradczą na podstawie Protokołu nr 16 do EKPC, który wszedł w życie w 2018 r. Przypomnijmy, że Protokół wprowadza nową kompetencję dla Trybunału, upoważniając go do wydawania opinii doradczych dotyczących interpretacji Konwencji na zapytania najwyższych sądów i trybunałów w zawisłych przed nimi sprawach. Obecni stronami Protokołu jest 15 państw, a ponadto podpisało go kolejnych 7. 

Tym razem pytanie skierował Trybunał Konstytucyjny Armenii. Dotyczyło wątpliwości, jakie pojawiły się w postępowaniu karnym prowadzonym przeciwko byłemu Prezydentowi Robertowi Koczarianowi, któremu postawiono zarzuty związane z domniemaną próbą obalenia w 2008 r. porządku konstytucyjnego.

TK skierował do ETPC cztery pytania. Dwa pierwsze ETPC pozostawił bez odpowiedzi, uznając, że brak było jakiegokolwiek bezpośredniego związku między pytaniami a zawisłą sprawą. Pytania miały bowiem całkowicie abstrakcyjny charakter i nie dotyczyły przepisów Konwencji, które mogłyby znaleźć zastosowanie w sprawie. Pytania były sformułowane w następujący sposób:

“1) Does the concept of ‘law’ under Article 7 of the Convention and referred to in other Articles of

the Convention, for instance, in Articles 8-11, have the same degree of qualitative requirements

(certainty, accessibility, foreseeability and stability)?

2) If not, what are the standards of delineation?

Trzecie pytanie Trybunału Konstytucyjnego dotyczyło tego, czy przepis definiujący przestępstwo poprzez odwołanie do aktu prawnego wyższej rangi (Konstytucji) spełnia wymagania Konwencji dotyczące pewności, dostępności, przewidywalności i stabilności mającego zastosowanie prawa.

Trybunał stwierdził, że technika legislacyjna polegająca na stosowaniu odesłań do aktów wyższej rangi została zastosowana w wielu europejskich porządkach prawnych w odniesieniu do przestępstw dotyczących porządku konstytucyjnego, dlatego też nie można z góry negować jej zgodności z Konwencją. To do sędziego krajowego mającego zastosować te przepisy będzie należała ocena, czy oskarżony miał możliwość, znając treść przepisów prawa karnego, przewidzieć, że za określone czyny grozi mu odpowiedzialność karna.

Czwarte pytanie Trybunału Konstytucyjnego dotyczyło kryteriów wynikających z art. 7 (zakaz karania bez podstawy prawnej) w zakresie tego, że oskarżony jest pociągany do odpowiedzialności na podstawie przepisu nieobowiązującego w czasie popełnienia zarzucanego mu czynu. W tamtym czasie obowiązywały inne przepisy, znacznie różniące się od wprowadzonych już po spornych wydarzeniach. Odnosząc się do pytania Trybunał przywołał swoje dotychczasowe orzecznictwo dotyczące zmian i reklasyfikacji w przepisach prawnych stanowiących podstawę do formułowania oskarżeń. W szczególności przypomniał o bezwarunkowym zakazie retrospektywnego stosowania przepisów prawa karnego będących na niekorzyść oskarżonego, wskazując, że z kolei w innych sytuacjach sformułował on w swoim orzecznictwie pewne wytyczne, które muszą być brane pod uwagę przez sądy krajowe.

Trybunał nie zdecydował się na dokonanie abstrakcyjnej oceny zawisłej przed sądem krajowym sprawy Koczariana, a wskazał, że w dalszym postępowaniu sąd będzie musiał m.in.: porównać skutki prawne stosowania obu przepisów, w szczególności będzie musiał ustalić, czy wszystkie elementy konstytutywne przestępstwa i inne przesłanki odpowiedzialności karnej zostały spełnione w świetle przepisów prawnych kodeksu karnego obowiązujących w momencie wydarzeń. Sądy krajowe będą musiały uwzględnić szczególne okoliczności sprawy, aby ustalić, czy w świetle wymagań art. 7 Konwencji, przepisy uchwalone po dacie zarzucanych czynów były bardziej czy mniej korzystne dla oskarżonego niż prawo obowiązujące w czasie domniemanego przestępstwa. Jeżeli przepisy późniejsze miały charakter surowszy nie będą mogły mieć zastosowania.

1 sierpnia wszedł w życie Protokół nr 16 do EKPCz

1 sierpnia 2016 r. wszedł w życie Protokół nr 16 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. (ostatnio na blogu pisaliśmy o nim tu). Umożliwia on najwyższym sądom i trybunałom państw, które go ratyfikowały, czyli Albanii, Armenii, Estonii, Finlandii, Gruzji, Litwy, San Marino, Słowenii i Ukrainy, na występowanie do Trybunału w Strasburgu o wydanie opinii co do interpretacji praw i wolności zawartych w Konwencji w konkretnych zawisłych przed nimi sprawach. 

Teraz nie pozostaje nam nic innego jak obserwować i czekać na pierwszy wniosek i pierwszą opinię. A będzie to na pewno procedura emocjonująca, ponieważ już teraz toczą się dyskusje na temat tego, czy opinie wydawane przez Trybunał będą miały szerszy wydźwięk niż tylko znaczenie w jednostkowych sprawach, w których będą się do niego zwracać sądy krajowe. Więcej informacji na temat Protokołu dostępnych jest tu.

Wielkimi krokami zbliża się wejście w życie Protokołu nr 16 do EKPC

12 kwietnia Francja jako 10 państwo ratyfikowała Protokół nr 16 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (o protokole pisaliśmy na blogu tu i tu). Ratyfikacja ta umożliwi wejście w życie Protokołu już 1 sierpnia 2018 r. Przypomnijmy, że jest to protokół dodatkowy do Konwencji, który wprowadza możliwość zwracania się przez najwyższe sądy i trybunały krajowe do ETPCz z wnioskiem o wydanie opinii doradczej co do kwestii odnoszących się do interpretacji i stosowania praw i wolności zawartych w Konwencji, w kontekście zawisłych przed nimi spraw. Jest to nowa instytucja prawna wprowadzona w wyniku zobowiązań przyjętych przez państwa w Deklaracji z Brighton z 2012 r. Otwarcie protokołu do podpisu 13 października 2013 r. było kolejnym etapem trwającego nieustająco procesu reform i zmian systemu Konwencji zainicjowanego kolejnymi konferencjami wysokiego szczebla z Interlaken, Izmiru i właśnie Brighton.

Wyłożenie do podpisu Protokołu nr 16 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

Od wczoraj państwa mogą składać podpisy pod nowym protokołem dodatkowym do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Protokół nr 16, który stwarza możliwość najwyższym sądom i trybunałom krajowym zwracania się do Trybunału strasburskiego z pytaniami dotyczącymi wykładni Konwencji, podpisało wczoraj 8 państw: Armenia, Finlandia, Francja, San Marino, Słowacja, Słowenia i Włochy. Szerzej na temat tego protokołu pisaliśmy na blogu tutaj. Protokół wejdzie w życie po ratyfikacji przez 10 państw.

Kolejny krok w rozwoju strasburskiego systemu ochrony praw człowieka - Protokół nr 16 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

Komitet Ministrów Rady Europy przyjął tekst Protokołu nr 16 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Protokół wprowadza możliwość zwrócenia się przez najwyższe sądy i trybunały krajowe do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z wnioskiem o opinię doradczą w ważnych sprawach dotyczących interpretacji lub stosowania Konwencji i jej protokołów.