Kolejne środki tymczasowe w konflikcie azersko - ormiańskim: zapewnienie bezpiecznego przejścia przez korytarz laczyński

Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał 21 grudnia br. decyzję o nałożeniu na rząd Azerbejdżanu środków tymczasowych w sprawie Armenia p. Azerbejdżanowi (nr 4) (skarga nr 15389/22). Nie jest to pierwsza decyzja Trybunału o takim charakterze w toczącym się sporze, tym razem Azerbejdżan został zobowiązany do podjęcia wszelkich środków w ramach posiadanej jurysdykcji do zapewnienia bezpiecznego przejścia przez korytarz w Laçınie (korytarz laczyński) dla poważnie chorych wymagających opieki medycznej w Armenii i innych osób, które utknęły na tym terytorium bez schronienia i środków do życia. 

Korytarz ten łączy niewielką enklawę w Górnym Karabachu kontrolowaną przez Ormian z Armenią. Ma on służyć Ormianom, na mocy porozumienia z 9.11.2020 r., w celach komunikacyjnych, a jego bezpieczeństwa mają chronić rosyjskie siły pokojowe. Od kilkunastu dni sytuacja w regionie zaostrzyła się. Azerbejdżan zaczął w ostatnich tygodniach oskarżać ormiańskich separatystów o nielegalną eksploatację minerałów, w tym złota, a rosyjski kontyngent sił pokojowych o wspieranie tego procederu. Przed kilkoma dniami domniemana grupa azerbejdżańskich aktywistów ochrony przyrody zablokowała korytarz, domagając się spotkania z rosyjskim dowódcą. Konflikt jak na razie nie został rozstrzygnięty, natomiast blokada zasadniczo ograniczyła możliwości przemieszczania się Ormian w regionie.

Wydaniem decyzji o nałożeniu środków tymczasowych o tak szczególnym charakterze ETPC po raz kolejny potwierdził swoją dużą kreatywność. Wydaje się, że rok 2022 r. zostanie zapamiętany - z perspektywy ETPC - także jako rok nowatorskich środków tymczasowych.  

USA uznają ludobójstwo Ormian przez Imperium Osmańskie

Joe Biden, jako pierwszy prezydent USA, formalnie uznał masowe mordy Ormian przez Imperium Osmańskie podczas I wojny światowej za akt ludobójstwa (White House, Statement by President Joe Biden on Armenian Remembrance Day). Za symboliczny początek ludobójstwa 1,5 miliona Ormian uznano aresztowanie ormiańskich intelektualistów w Konstantynopolu 24 kwietnia 1915 r.

Oświadczenie USA zostało bezzwłocznie potępione przez Turcję, która wprawdzie uznała masowe zabójstwa w okresie Imperium, jednak konsekwentnie zaprzecza aby były one przeprowadzone w sposób systematyczny i zaplanowany (Al Jazeera, US President Joe Biden officially recognises ‘Armenian genocide’). Decyzja Bidena nie ułatwi skomplikowanych relacji Turcji z NATO i UE, które nałożyły na swojego partnera sankcje m.in. w związku z zakupami rosyjskiego uzbrojenia czy eksploracją gazu przy wybrzeżach Cypru (zob. nasze posty tu, tu czy tu).

Dalsza internacjonalizacja konfliktu w Górskim Karabachu - skarga Armenii przeciwko Turcji

Rozwój wydarzeń wojskowych w Górskim Karabachu spowodował, że Armenia złożyła do ETPC kolejną skargę międzypaństwową, tym razem przeciwko Turcji (skarga nr 43517/20). Trybunał, tak samo jak w przypadku skargi Armenii przeciwko Azerbejdżanowi, przychylił się do złożonego wraz ze skargą wniosku o nałożenie w sprawie środków tymczasowych. Tym razem zwrócił się jednak do wszystkich stron bezpośrednio i pośrednio zaangażowanych w konflikt, w tym do Turcji, o powstrzymanie się od podejmowania akcji przyczyniających się do naruszeń praw gwarantowanych cywilom przez EKPC i o respektowanie zobowiązań ciążących na państwach.

Choć przez lata funkcjonowania systemu ochrony praw człowieka opartego na Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, można było mieć niedosyt wykorzystania przez państwa mechanizmu skargi międzypaństwowej, ostatnie lata są zdecydowanie zaprzeczeniem tego trendu. Rok 2020 z, jak dotąd, pięcioma skargami międzypaństwowymi plasuje się zdecydowanie na pierwszej pozycji.  

 

Kolejna skarga międzypaństwowa i środki tymczasowe nałożone przez ETPC na Armenię i Azerbejdżan

Europejski Trybunał Praw Człowieka otrzymał wniosek władz Armenii o nałożenie na Azerbejdżan środków tymczasowych w związku z nową odsłoną konfliktu o Górski Karabach. Trybunał zdecydował się na zastosowanie art. 39 swojego Regulaminu i zwrócił się zarówno do Azerbejdżanu, jak i Armenii o powstrzymanie się od podejmowania jakichkolwiek środków, szczególnie akcji zbrojnych, które mogą pociągać za sobą naruszenia gwarantowanych w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka praw ludności cywilnej i wywiązywanie się ze zobowiązań ciążących na tych państwach na podstawie Konwencji. 

Wniosek złożony do Trybunału został zarejestrowany jako skarga międzypaństwowa pod numerem 42521/20. Jest to już trzecia tego rodzaju skarga wniesiona do ETPC w tym roku (Niderlandy p. Rosji, Lichtenstein p. Czechom).  

Eskalacja walk między Armenią i Azerbejdżanem - czy będzie powtórka konfliktu z lat 90.?

Na początku sierpnia pisaliśmy na Blogu o odnowieniu napięć między Azerbejdżanem i Armenią w sporze o Górski Karabach, które w połowie lipca br. skutkowały krwawym starciem obu armii. Od kilku dni sytuacja jednak znacznie się zaostrzyła, a obie strony jak na razie nie dążą do deeskalacji walk, wprost przeciwnie.

Nowa odsłona konfliktu między Azerbejdżanem i Armenią o Górski Karabach

Przypomnijmy, że Górski Karabach pozostaje od dziesięcioleci przedmiotem sporu między Azerbejdżanem a Armenią. W latach 20. XX w. region został włączony w granice Azerbejdżańskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Po upadku ZSRR i uzyskaniu niepodległości przez Azerbejdżan i Armenię między oboma państwami rozpoczął się konflikt zbrojny o Górski Karabach, zakończony zawieszeniem broni w 1994 r. Dodatkowo, w 1991 r. region ten ogłosił niepodległość i powstanie Republiki Górskiego Karabachu, która nie została uznana do dzisiaj przez żadne państwo na świecie (łącznie z Armenią) i formalnie pozostaje nadal częścią Azerbejdżanu. 

Spór o Górski Karabach stanowi przykład ścierania się z jednej strony zasad integralności terytorialnej i niepodległości politycznej państwa, które w odniesieniu do Azerbejdżanu wielokrotnie potwierdzały zarówno Rada Bezpieczeństwa (zob. np. rezolucję RB ONZ 822 z 1993 r.) jak i Zgromadzenie Ogólne ONZ (zob. np. rezolucję ZO ONZ 62/243), a z drugiej strony prawa do samostanowienia narodów (zob. np. Oświadczenie urzędującego przewodniczącego OBWE, zawarte w aneksie do Dokumentu Lizbońskiego z 1996 r., s. 15; Górski Karabach jest w większości zamieszkały przez Ormian). Ponadto, od czasów konfliktu zbrojnego z lat 90., część terytorium Azerbejdżanu jest nadal okupowana przez wojska armeńskie (międzynarodowe instytucje w przeszłości wzywały do wycofania wojsk przez Armenię z terytoriam Azerbejdżanu, zob. np. rezolucję Parlamentu Europejskiego z 20 maja 2010 r.). 

Druga opinia doradcza ETPC na podstawie Protokołu nr 16 - sprawa Roberta Koczariana

Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał właśnie drugą opinię doradczą na podstawie Protokołu nr 16 do EKPC, który wszedł w życie w 2018 r. Przypomnijmy, że Protokół wprowadza nową kompetencję dla Trybunału, upoważniając go do wydawania opinii doradczych dotyczących interpretacji Konwencji na zapytania najwyższych sądów i trybunałów w zawisłych przed nimi sprawach. Obecni stronami Protokołu jest 15 państw, a ponadto podpisało go kolejnych 7. 

Tym razem pytanie skierował Trybunał Konstytucyjny Armenii. Dotyczyło wątpliwości, jakie pojawiły się w postępowaniu karnym prowadzonym przeciwko byłemu Prezydentowi Robertowi Koczarianowi, któremu postawiono zarzuty związane z domniemaną próbą obalenia w 2008 r. porządku konstytucyjnego.

TK skierował do ETPC cztery pytania. Dwa pierwsze ETPC pozostawił bez odpowiedzi, uznając, że brak było jakiegokolwiek bezpośredniego związku między pytaniami a zawisłą sprawą. Pytania miały bowiem całkowicie abstrakcyjny charakter i nie dotyczyły przepisów Konwencji, które mogłyby znaleźć zastosowanie w sprawie. Pytania były sformułowane w następujący sposób:

“1) Does the concept of ‘law’ under Article 7 of the Convention and referred to in other Articles of

the Convention, for instance, in Articles 8-11, have the same degree of qualitative requirements

(certainty, accessibility, foreseeability and stability)?

2) If not, what are the standards of delineation?

Trzecie pytanie Trybunału Konstytucyjnego dotyczyło tego, czy przepis definiujący przestępstwo poprzez odwołanie do aktu prawnego wyższej rangi (Konstytucji) spełnia wymagania Konwencji dotyczące pewności, dostępności, przewidywalności i stabilności mającego zastosowanie prawa.

Trybunał stwierdził, że technika legislacyjna polegająca na stosowaniu odesłań do aktów wyższej rangi została zastosowana w wielu europejskich porządkach prawnych w odniesieniu do przestępstw dotyczących porządku konstytucyjnego, dlatego też nie można z góry negować jej zgodności z Konwencją. To do sędziego krajowego mającego zastosować te przepisy będzie należała ocena, czy oskarżony miał możliwość, znając treść przepisów prawa karnego, przewidzieć, że za określone czyny grozi mu odpowiedzialność karna.

Czwarte pytanie Trybunału Konstytucyjnego dotyczyło kryteriów wynikających z art. 7 (zakaz karania bez podstawy prawnej) w zakresie tego, że oskarżony jest pociągany do odpowiedzialności na podstawie przepisu nieobowiązującego w czasie popełnienia zarzucanego mu czynu. W tamtym czasie obowiązywały inne przepisy, znacznie różniące się od wprowadzonych już po spornych wydarzeniach. Odnosząc się do pytania Trybunał przywołał swoje dotychczasowe orzecznictwo dotyczące zmian i reklasyfikacji w przepisach prawnych stanowiących podstawę do formułowania oskarżeń. W szczególności przypomniał o bezwarunkowym zakazie retrospektywnego stosowania przepisów prawa karnego będących na niekorzyść oskarżonego, wskazując, że z kolei w innych sytuacjach sformułował on w swoim orzecznictwie pewne wytyczne, które muszą być brane pod uwagę przez sądy krajowe.

Trybunał nie zdecydował się na dokonanie abstrakcyjnej oceny zawisłej przed sądem krajowym sprawy Koczariana, a wskazał, że w dalszym postępowaniu sąd będzie musiał m.in.: porównać skutki prawne stosowania obu przepisów, w szczególności będzie musiał ustalić, czy wszystkie elementy konstytutywne przestępstwa i inne przesłanki odpowiedzialności karnej zostały spełnione w świetle przepisów prawnych kodeksu karnego obowiązujących w momencie wydarzeń. Sądy krajowe będą musiały uwzględnić szczególne okoliczności sprawy, aby ustalić, czy w świetle wymagań art. 7 Konwencji, przepisy uchwalone po dacie zarzucanych czynów były bardziej czy mniej korzystne dla oskarżonego niż prawo obowiązujące w czasie domniemanego przestępstwa. Jeżeli przepisy późniejsze miały charakter surowszy nie będą mogły mieć zastosowania.

Konflikt ormiańsko-azerski przed ETPCZ 1:1

Zbliżające się wakacje zawsze motywują Trybunał strasburski do wytężonej pracy i kończenia ważnych spraw. Tak też stało się i w tym roku. W mijającym tygodniu Trybunał rozstrzygnął dwie spośród ponad tysiąca zawisłych przed nim skarg złożonych przez osoby, które musiały opuścić po roku 1992 tereny sąsiadujące z Górnym Karabachem w wyniku konfliktu ormiańsko-azerskiego.

Powstanie Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej

1 stycznia wszedł w życie, podpisany w maju ubiegłego roku, Traktat o utworzeniu Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej (EUG) zawarty przez Białoruś, Kazachstan i Rosję. Dzień później w życie wszedł traktat akcesyjny Armenii, a w maju członkiem EUG powinien stać się Kirgistan. O podpisaniu porozumienia pisaliśmy tutaj. 

Z tej okazji Ambasador Rosji przy UE Władimir Czyżow wezwał Brukselę do nawiązania współpracy z nowym blokiem gospodarczym, uznając że europejskie sankcje wobec Rosji nie stanowią w tym zakresie przeszkody (EU Observer, Russia calls for EU talks with newly born Eurasian Union). Ambasador miał zasugerować współpracę m.in. w państwach Partnerstwa Wschodniego. Świąteczną atmosferę mogła co najwyżej popsuć krytyka białoruskiego Prezydenta Aleksandra Łukaszenki dotycząca wprowadzenia przez Rosję ograniczeń importowych, mających uniemożliwić reeksport towarów z UE (EurActiv, Wystartowała Eurazjatycka Unia Gospodarcza). Pytanie jednak na ile właśnie sytuacja Ukrainy, i pochodna jej aktualna sytuacja gospodarcza Rosji, zaciążą na losach integracji, której motorem powinna być Rosja. Przeszło tydzień temu Prezydenci Białorusi i Kazachstanu udali się zresztą na Ukrainę, obiecując jej pomoc w rozmowach z Rosją (Polityka, Nowa bajka La Fontaine’a).

***

EUG stanowi kolejny etap integracji gospodarczej po Wspólnocie Niepodległych Państw (1991 r.), Euroazjatyckiej Wspólnocie Gospodarczej (2000), Euroazjatyckiej Unii Celnej (d. Unii Celnej Białorusi, Kazachstanu i Rosji, 1995-2007), a wreszcie powołaniu Euroazjatyckiej Przestrzeni Gospodarczej (2012)

Bilans szczytu Partnerstwa Wschodniego w Wilnie

Zakończony wczoraj 3. szczyt Partnerstwa Wschodniego w Wilnie (28-29 listopada 2013 r.) jeszcze zanim się zaczął, został uznany za totalną polityczną i wizerunkową porażkę Unii Europejskiej. Doniesienia o szczycie zdominowały informacje i komentarze przedstawiające to, co działo się w Wilnie dość jednostronnie - przez pryzmat podjętych kilka dni wcześniej w Kijowie decyzji władz Ukrainy o zawieszeniu przygotowań do parafowania Układu Stowarzyszeniowego z UE (które miało nastąpić właśnie w Wilnie). Miał to być ważny punkt szczytu. Ale nie jedyny. 

Zwrot w armeńskiej polityce zagranicznej

Armenia niespodziewanie postanowiła przystąpić do unii celnej tworzonej przez Federację Rosyjską, Białoruś oraz Kazachstan, a w przyszłości do planowanej Unii Euroazjatyckiej. Decyzja jest o tyle zaskakująca, że pod koniec lipca (o czym informowaliśmy tu), kraj ten zakończył techniczną część negocjacji w sprawie utworzenia strefy wolnego handlu z Unią Europejską. Odpowiednia umowa (tzw. Deep and Comprehensive Free Trade Agreement) miała być podpisana w listopadzie tego roku podczas szczytu w Wilnie. Wejście Armenii do rosyjskiej unii celnej uniemożliwi jednak jej zawarcie.

Powyższa decyzja wpisuje się w wydarzenia ostatnich tygodni. Kolejnym krajem który planuje pogłębienie współpracy z Unią Europejską jest Ukraina. W odpowiedzi na proeuropejskie aspiracje Ukrainy Rosja wprowadziła niedawno szereg utrudnień dla ukraińskiego eksportu (o czym informowaliśmy tu). Można jedynie domniemywać, że podobne groźby pojawiły się również w relacjach z Armenią.

Unia Europejska zakończyła negocjacje w sprawie utworzenia strefu wolnego handlu z Armenią

Zaledwie kilka dni temu donosiliśmy o zakończeniu negocjacji z Gruzją, a tymczasem 24 lipca została parafowana analogiczna umowa z Armenią - w sprawie utworzenia strefy wolnego handlu. Podobnie jak w przypadku Gruzji jest to tzw. Deep and Comprehensive Free Trade Agreement, które również ma stanowić docelowo część umowy stowarzyszeniowej z Armenią. Jeszcze niedawno zakończenie negocjacji z Armenią planowane było na wrzesień.

Umowa ta jest jedną z trzech wynegocjowanych ostatnio z państwami należącymi do Partnerstwa Wschodniego. Poza wynegocjowaną kilka dni temu umową z Gruzją, w czerwcu parafowano także umowę o utworzeniu strefy wolnego handlu z Mołdawią. Takie przyspieszenie ma zapewne związek z planowanym na listopad szczytem partnerstwa wschodnie w Wilnie, gdzie umowy te miałyby zostać podpisane. 

Umowa z Armenią według szacunków powinna spowodować wzrost eksportu Armenii nawet o ponad 15% i ponad 8% wzrost importu. Armenia może ponadto zyskać na strefie wolnego handlu nawet 146 mln euro rocznie.  Wzrost ten spowoduje przede wszystkim zniesienie barier pozataryfowych w handlu, Armenia już obecnie korzysta bowiem z obniżonych ceł na podstawie zgeneralizowanego systemowi preferencji plus (dodatkowe preferencje w ramach instrumentu wspierania zrównoważonego rozwoju i good governance).