Nowy numer Polish Yearbook of International Law (vol. XLIII: 2023)

Miło nam poinformować, że właśnie ukazał się nowy numer (wyjątkowo opasły) czasopisma Polish Yearbook of International Law. Więcej szczegółów na stronie Yearbooka: https://czasopisma.inp.pan.pl/index.php/pyil/, sam spis treści poniżej:

- Karolina Wierczyńska, Łukasz Gruszczyński, Aleksandra Mężykowska, Editorial

GENERAL ARTICLES

- Jerzy Kranz, Supremacy Over Primacy...? Reflections on Legal Controversies Between Poland and the European Union (2015–2023)

- Ernst-Ulrich Petersmann, How to Respond to UN Governance Failures? Lessons from Europe’s Economic and Environmental Constitutionalism

- Mor Sobol, The European Commission and the Establishment of the European Neighbourhood Policy: A Case-Study for Institutionalist Analysis?

- Raquel Cardoso, Navigating Troubled Waters: Evaluating the Function and Material Legitimacy of European Criminal Law

- Jakub Kociubiński, State Aid for Green Technologies in the European Union: Limitations and Risks

- Nikolay A. Marin & Bilyana Manova, Putin’s Russia Before the International Court of Justice

- Sevanna Poghosyan, Russia’s Discourse on Democracy in International Law

Guest Post: Litwa po raz kolejny składa wniosek do Biura Prokuratora MTK

W dniu 30 września 2024 r., wykorzystując prerogatywę państwa-strony Statutu Rzymskiego wynikającą z art. 14 ust., Litwa złożyła wniosek do Biura Prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) o zbadanie domniemanych zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych na polecenie wysokich rangą białoruskich przywódców politycznych, organów ścigania i wojskowych. Litwa twierdzi, że istnieją uzasadnione podstawy, by sądzić, że przedstawiciele Białorusi dopuścili się zbrodni przeciwko ludzkości, w tym deportacji, prześladowań oraz innych nieludzkich czynów wymierzonych w białoruską ludność cywilną. Według dostępnych informacji działania te są częściowo kontynuowane do dziś. Cały wniosek Litwy można przeczytać tutaj.

Ponieważ Białoruś nie jest stroną Statutu Rzymskiego, kwestia jurysdykcji MTK wymaga jeszcze szczegółowej analizy. W przypadku, gdy zbrodnie zostały popełnione przynajmniej częściowo na terytorium Litwy, mogą one podlegać jurysdykcji MTK. Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku Mjanmy, gdzie MTK uzyskał jurysdykcję nad domniemanymi zbrodniami popełnionymi na Rohingyach, ponieważ ich przymusowa deportacja miała miejsce na terytorium Bangladeszu, będącego stroną Statutu Rzymskiego. 

Tego samego dnia, w którym Litwa złożyła wniosek, o rozpoczęciu wstępnego badania sprawy poinformował Prokurator MTK, Karim Khan. Jego Biuro niezależnie oceni i przeanalizuje wszystkie dostępne informacje oraz rozważy przekazane uwagi i poglądy, w tym informacje od właściwych organów krajowych dotyczące wszelkich istotnych dochodzeń i ścigania na szczeblu krajowym. Zgodnie z art. 15 Statutu Rzymskiego, Biuro Prokuratora nie wszczyna postępowania przygotowawczego automatycznie po przekazaniu sprawy przez Państwo-Stronę. W pierwszej kolejności przeprowadzane jest wstępne badanie, mające na celu ustalenie, czy istnieją uzasadnione podstawy do wszczęcia postępowania przygotowawczego. W szczególności, zgodnie z art. 53(1) Statutu Rzymskiego, Prokurator musi rozważyć kwestie jurysdykcji, dopuszczalności i interesu wymiaru sprawiedliwości. W związku z tym kwestia wszczęcia postępowania przygotowawczego na skutek wniosku złożonego przez Litwę pozostaje otwarta, a dalsze losy sprawy zależą od ustaleń Biura Prokuratora. 

Europejski Trybunał Praw Człowieka o borderyzacji w Gruzji

„Borderyzacja” (ang. borderization) jest kolejnym terminem obok „wojny hybrydowej” czy „szarych stref”, który w ostatnich latach odmieniany jest przez wszystkie przypadki w środowisku internacjonalistów. Mimo iż może wydawać się – głównie przez ich medialną karierę – że wszystkie te trzy terminy są nadużywane i przez to zdezawuowały się, to jednak opisują one bardzo groźne zjawiska, które pociągają ze sobą naruszenia podstawowych norm prawa międzynarodowego. Potwierdził to właśnie Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) w sprawie Gruzji v. Rosji (IV) (nr 39611/18).

Guest Post: Dwa wyroki MTS - Ukraina kontra Rosja

W styczniu i lutym Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości wydał dwa wyroki w sprawie skierowanych przez Ukrainę oskarżeń przeciwko Rosji. Pierwsza sprawa dotyczyła dwóch zagadnień: finansowania prorosyjskich separatystów we wschodniej Ukrainie oraz kampanii dyskryminacyjnej wobec Tatarów krymskich i Ukraińców na Krymie. Skutkiem tych działań miało być naruszenie art. 8(1), art. 9(1), art. 10(1), art. 12(1) i art. 18(1) Międzynarodowej konwencji o zwalczaniu finansowania terroryzmu (ICSFT) oraz art. 2 oraz artykułów 4-7 Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (CERD). Ukraina domagała się między innymi stwierdzenia i zaprzestania naruszeń, zadośćuczynień i odszkodowań.

Druga sprawa dotyczyła zastosowania przez Federację Rosyjską przepisów konwencji ws. zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 r. w celu uzasadnienia agresji z 24 lutego 2022 r. Ukraina domagała się stwierdzenia przez Trybunał, że w należących do niej obwodach donieckim i ługańskim nie popełniła aktów ludobójstwa, a Federacja Rosyjska w sposób niewłaściwy zastosowała przepisy konwencji do uzasadnienia swojej agresji.

Wyrok kończący sprawę z 31 stycznia 2024 roku 

Trybunał stwierdził, że Federacja Rosyjska naruszyła swoje obowiązki wynikające z art. 9(1) ICSFT i jest nadal zobowiązana na mocy tego przepisu do podjęcia dochodzeń w sprawie wystarczająco uzasadnionych zarzutów dotyczących aktów finansowania terroryzmu we wschodniej Ukrainie.

Ponadto w odniesieniu do zarzutów o dyskryminacje, Trybunał stwierdził, że Federacja Rosyjska naruszyła swoje zobowiązania wynikające z art. 2 (1)(a) i art. 5 (e) (v) CERD poprzez wdrożenie swojego systemu edukacji na Krymie po 2014 r., a dokładniej w związku z tym, że nie zapewniła dostępu do edukacji w języku innym niż rosyjski. Federacja Rosyjska zobowiązana jest do zapewnienia, że system nauczania w języku ukraińskim należycie uwzględnia potrzeby i uzasadnione oczekiwania dzieci i rodziców ukraińskiego pochodzenia etnicznego. W pozostałym zakresie Trybunał orzekł, że nie ma przekonujących dowodów na to, że osoby te doświadczały przemocy fizycznej z powodu swojego pochodzenia etnicznego (uznał, że były to działania grup politycznych, które nie są chronione w ramach CERD). 

Chociaż większość żądań Ukrainy została odrzucona, wyrok ten jest pierwszym w historii stwierdzeniem naruszeń prawa międzynarodowego przez Rosję. Zatem, dla Ukrainy, jest to symboliczne zwycięstwo.

Link do pełnego wyroku z 31 stycznia 2024 roku

Wyrok dot. kwestii incydentalnych z 2 lutego 2024 roku

W wyroku z 2 lutego, Trybunał uznał swoją jurysdykcję w sprawie oceny zarzutu ludobójstwa popełnionego przez Ukrainę w Donbasie. Niemniej jednak odmówił wydania orzeczenia w sprawie uznania "republik ludowych" i działań wojennych podjętych przez Rosję za nielegalne, uzasadniając to tym, że te kwestie nie są bezpośrednio związane z postanowieniami konwencji z 1948 r.

Konsekwencją wyroku oraz zasady, że ciężar dowodu spoczywa na stronie skarżącej jest teraz kuriozalna sytuacja, w której Ukraina będzie musiała przedstawić merytoryczne uzasadnienie, że nie dopuściła się ludobójstwa, zamiast dowodzić, że to Rosja dokonała naruszenia konwencji. 

Link do pełnego wyroku z 2 lutego 2024 roku

Autorka: mgr Barbara Pauli

Guest Post: Rosja skarży 37 państw (w tym Polskę) do ICAO

W dniu 10 października 2023 roku rosyjski MSZ zakomunikował uruchomienie mechanizmu rozstrzygania sporów przed Międzynarodową Organizacją Lotnictwa Cywilnego (ICAO) w odniesieniu do 37 państw (w tym Polski), które w związku z rosyjską agresją przeciwko Ukrainie zdecydowały o zamknięciu przestrzeni powietrznej dla rosyjskich statków powietrznych i rosyjskich przewoźników lotniczych, nakładając także zakaz na dostawę części zamiennych. Strona rosyjska uważa, że podjęte kroki mają charakter nielegalny (unlawful unilateral restrictive measures of a discriminatory nature).

W ramach rozdziału XVIII Konwencji chicagowskiej z 1944 roku, Rada ICAO jest władna do rozstrzygania sporów pomiędzy członkami ICAO w zakresie zastosowania bądź wykładni Konwencji oraz ich załączników.

Od decyzji Rady przysługuje stronom sporu środek odwoławczy albo do ad hoc trybunału arbitrażowego bądź Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej (czyli na podstawie tzw. jurysdykcji transferowanej do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości) (art. 84).

Sprawa będzie najprawdopodobniej orbitować wokół dwóch kwestii. Pierwsze zagadnienie to pytanie o legalność selektywnego zamknięcia przestrzeni powietrznej dla wszystkich statków powietrznych danego państwa. Konwencja chicagowska potwierdziła zasadę wyłącznej i całkowitej suwerenności państwa we własnej przestrzeni powietrznej. Konwencja docelowo gwarantuje wolność przelotu statków powietrznych nieużywanych w regularnej międzynarodowej służbie lotniczej (art. 5). Ponadto, sama Konwencja pozwala państwom na zamykanie przestrzeni powietrznej w oparciu o szeroką dyskrecjonalność, związaną np. z bezpieczeństwem narodowym, jednak na zasadzie jednolitości (art. 9).

Jeżeli uznać, że selektywne zamknięcie przestrzeni powietrznej jest naruszeniem norm międzynarodowego prawa lotniczego, to pojawi się pytanie o uznanie działań 37 państw jako wykonywanie środków odwetowych. Z pewnością podniesione zostanie nader ciekawe zagadnienie legalności środków odwetowych dokonywanych przez państwa trzecie (third-party countermeasures) w odniesieniu do naruszenia zobowiązania erga omnes i normy ius cogens. 

Autor: dr Mateusz Piątkowski

23 państwa wspierają Ukrainę w postępowaniu przed ETPC Ukraina v. Rosji (X)

ETPC poinformował, że do postępowania w sprawie Ukraina p. Rosji (X) (skarga nr 11055/22) jako strona trzecia przystąpiły 23 państwa i jedna organizacja pozarządowa. Przedmiotem skargi są zarzuty masowych i poważnych naruszeń praw człowieka dokonanych przez władze rosyjskie w trakcie trwania działań zbrojnych na terytorium Ukrainy od 24 lutego 2022 r. Wśród interweniujących rządów znalazły się: Austria, Belgia, Chorwacja, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Hiszpania, Irlandia, Łotwa, Litwa, Luksemburg, Niderlandy, Niemcy, Norwegia, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia, Szwecja i Włochy. W dalszej kolejności do postępowania planują przystąpić także Islandia i Wlk. Brytania. Organizacją pozarządową, która uczestniczy w postępowaniu jest Geneva Academy of International Humanitarian Law and Human Rights.

Pomimo faktu, iż Federacja Rosyjska przestała być stroną Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z dniem 16 września 2022 r., Trybunał zgodnie z art. 58 Konwencji zachowuje kompetencję do rozstrzygnięcia skierowanych przeciwko niej spraw, o ile zarzucane działania bądź zaniechania miały miejsce przed tą datą (uchwała Trybunału wyjaśniająca skutki zakończenia członkostwa FR w Radzie Europy). 

Guest post: Polska interweniuje przed MTS w sprawie Ukraina v. Rosji

 

Polska interweniuje przed MTS w sprawie Ukraina v. Rosji

 Jak już informowaliśmy, dnia 26 lutego 2022 r. Ukraina złożyła do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości skargę przeciwko Rosji w sprawie wynikłego między tymi państwami sporu na tle Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa (dalej: „Konwencja”).

Art. 63 Statutu MTS. stanowi, że „W razie wysunięcia sprawy interpretacji jakiejś konwencji, w której stronami są inne państwa niż będące w sporze, Pisarz Trybunału zawiadomi je o tym natychmiast. Każde państwo, które otrzymało takie zawiadomienie, ma prawo interwencji w procesie i jeżeli z tego prawa skorzysta, to interpretacja zawarta w wyroku będzie dlań w równej mierze wiążąca”. Dnia 30 marca 2022 r. Trybunał zwrócił uwagę stron Konwencji (innych niż Rosja i Ukraina) na możliwość zgłoszenia w sprawie interwencji. Dotychczas Łotwa, Litwa, Nowa Zelandia, Zjednoczone Królestwo, Niemcy, Stany Zjednoczone, Szwecja, Rumunia, Francja, Włochy zgłosiły w sprawie interwencję. Dnia 15 września 2022 r. interwencję zgłosiła Polska.

Polska interwencja oparta jest na dotychczasowym orzecznictwie Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, w szczególności opinii doradczej z dnia 28 maja 1951 r. w sprawie zastrzeżeń do Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa oraz z wyroku z dnia 26 lutego 2007 r. w sprawie zastosowania Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa (Bośnia i Hercegowina v. Serbii).

Stanowisko polskie skonstruowane zostało zgodnie z zasadami określonymi w art. 82 ust. 2 Regulaminu MTS. Najpierw przedstawia uwagi ogólne w których zrekapitulowany został dotychczasowy przebieg postępowania i omówiona została podstawa prawna interwencji. Następnie wskazana została podstawa na jakiej Polska stała się stroną Konwencji. Kolejna część zawiera uwagi ogólne na temat zasad wykładni prawa międzynarodowego zastosowanych w dalszej części interwencji (art. 31 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów) oraz omówienie przedmiotu i celu Konwencji (ochrona prawa do istnienia określonych grup ludności jako takich oraz afirmacja fundamentalnych wartości moralnych). Polska przypomina, że zakaz ludobójstwa ma charakter ius cogens, a Konwencja rodzi zobowiązania erga omnes.

Polska przedstawia swoje stanowisko odnośnie do interpretacji: (a) art. IX Konwencji w którym zawarta jest klauzula sądowa oraz (b) art. 1 (w zw. z art. II) Konwencji z którego wynika zobowiązanie państw do zapobiegania i karania ludobójstwa.

W odniesieniu do art. IX, Polska wskazuje, że dotyczy on również sporów, w których wnosi się o stwierdzenie, że Konwencja nie została naruszona. Jeśli więc jedno państwo zarzuca drugiemu ludobójstwo (tak jak Rosja Ukrainie), to drugie może zwrócić się do MTS o stwierdzenie bezpodstawności tego zarzutu pod względem faktycznym i prawnym. MTS ma jurysdykcję w przedmiocie tego czy w danej sytuacji dochodzi do ludobójstwa. Wynika to ze zwykłego znaczenia użytego w art. IX zwrotu „Spory dotyczące wykładni, stosowania lub wykonania Konwencji, jak również spory, dotyczące odpowiedzialności państwa za ludobójstwo” odczytywanego w kontekście w jakim został użyty. Nie bez znaczenia jest także cel i przedmiot Konwencji jakim jest ochrona podstawowych wartości społeczności międzynarodowej. Polska dodaje, że państwo – ofiara bezpodstawnych, stanowiących nadużycie prawa, oskarżeń o ludobójstwo musi mieć dostęp do sądu międzynarodowego. Rola MTS jako zasadniczego organu sądowego ONZ odpowiedzialnego za pokojowe rozstrzyganie sporów międzynarodowych w oparciu o prawo, uległaby bezzasadnemu umniejszeniu jeśli nie miałby on jurysdykcji w takich sprawach.

W odniesieniu do art. I (w zw. z art. II) Polska podkreśla, że jednostronne i bezpodstawne oskarżenia o ludobójstwo stanowią nadużycie prawa. Polska przypomina, że  obowiązek zapobiegania i karania ludobójstwa – w tym miejscu przywołana jest rola Rafała Lemkina – to zobowiązanie, które powinno być wykonywane z należytą starannością. Nie ma mowy o takiej staranności jeśli działania podejmowane w rzekomym celu zapobiegania i karania ludobójstwa pozbawione są dostatecznej podstawy faktycznej. Jakiekolwiek działania podejmowane celu zapobiegania i karania ludobójstwa muszą być zgodne z prawem międzynarodowym. Wynikający z Konwencji obowiązek karania ludobójstwa z pewnością nie dotyczy państw bo zgodnie z prawem międzynarodowym nie podlegają one odpowiedzialności karnej.

Interwencja zostanie doręczona stronom postępowania, które będą się mogły do niej odnieść.

 

dr Przemysław Domagała (UKSW)

Rosja nie jest już stroną EKPCz

 Wczoraj upłynęło 6 miesięcy odkąd Rosja (na skutek inwazji w Ukrainie) nie jest już członkiem Rady Europy i od wczoraj także Rosja przestaje być stroną Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Jak podaje Rada Europy, ponad 17 tysięcy skarg rosyjskich  jest nadal rozpatrywanych przez Trybunał, Rosja ma także obowiązek wdrożyć wydane już wyroki (jest ich ponad 2 tysiące i czuwa nad tym Komitet Ministrów RE). 

Choć Rosja nigdy nie była pionierem jeśli chodzi o ochronę praw człowieka i wdrażanie wyroków trybunału nie można się jednak oprzeć refleksji, że to smutny dzień dla zwykłych rosyjskich obywateli, których działania władz dotykają najbardziej.

Więcej o tej kwestii i tle polityki rosyjskiej: tu.

Dane dotyczące Rosji w Radzie Europy: tu, zobacz także tu.

Rosja definitywnie odcina się od Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

W ostatnich dniach Rosyjska Duma przyjęła pakiet ustaw odnoszących się do wygaszania członkostwa Rosji w systemie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Zgodnie z przyjętymi przepisami FR nie będzie wykonywała rozstrzygnięć wydanych po 15 marca 2022 r., czyli po dniu kiedy Rosja rozpoczęła procedurę wyjścia z RE. Zasądzone do tego czasu kwoty słusznych zadośćuczynień będą wypłacane jedynie w rublach i to na konta w bankach rosyjskich. Kwoty będą wypłacane do 1 stycznia 2023 r. Przyjęte regulacje usuwają także możliwość wznowienia postępowania krajowego po wydaniu orzeczenia strasburskiego. 

Uzasadniając przyjęte regulacje marszałek Dumy wskazał, że wiele dotychczas wydanych orzeczeń ETPC pozostawało w sprzeczności z rosyjską konstytucją, wartościami i tradycjami, na co władze rosyjskie dłużej nie zamierzają się godzić. Jako przykład takich rozstrzygnięć podano orzeczenia dotyczące związków jednopłciowych (za agencją TASS).

Na decyzję Dumy należy patrzeć przez pryzmat tego, iż Rosja przestanie być państwem stroną EKPC dopiero w dniu 16 września 2022 r,, tj. w terminie 6 miesięcy od daty wykluczenia jej z Rady Europy. Do tego dnia Trybunał pozostaje właściwy do rozpatrzenia skarg skierowanych przeciwko FR, dotyczących wszelkich działań i zaniechań władz rosyjskich, które będą miały miejsce do tej daty. Także Komitet Ministrów w dalszym ciągu będzie sprawował nadzór nad wykonaniem przez Rosję orzeczeń ETPC. W dniu 22 marca br. Trybunał podjął rozpatrywanie wszystkich spraw, które zostały tymczasowo zawieszone 16 marca br. W dalszym ciągu możliwe jest też kierowanie nowych skarg.  

Karygodny atak na ambasadora Federacji Rosyjskiej w Polsce

9 maja 2022 r. ambasador rosyjski w Polsce Siergiej Andriejew został oblany czerwoną farbą, gdy próbował złożyć kwiaty na Cmentarzu Żołnierzy Radzieckich (zob. tutaj). W tym kontekście warto przywołać podstawowe zasady prawa dyplomatycznego i odpowiedzialności państwa przyjmującego.

Po pierwsze, zgodnie z konwencją o stosunkach dyplomatycznych z 1961 r. szef misji dyplomatycznej (tak jak i każdy inny przedstawiciel dyplomatyczny) jest nietykalny (art. 29). Ta zasada ma fundamentalne znaczenie, bo choćby były najgorsze stosunki między państwami, to dyplomacja i dyplomaci są kluczem do jej poprawienia. Ponadto w prawie dyplomatycznym rygorystycznie przestrzega się zasady wzajemności, jeśli RP nie zapewnia ochrony rosyjskiemu ambasadorowi, tej ochrony może zabraknąć dla polskich przedstawicieli dyplomatycznych w Rosji.

Po drugie, oczywiście ataku na ambasadora Rosji nie dokonały organy państwa polskiego, jednak państwo polskie jest zobowiązane do zapewnienia bezpieczeństwa przedstawicielowi dyplomatycznego obcego państwa. Szef MSWiA tłumaczy, że nie rekomendowano ambasadorowi rosyjskiemu składania kwiatów na cmentarzu ze względu na ryzyko protestów i związanych z tym incydentów (zobacz tutaj). Oczywiście upór ambasadora przy tym punkcie wczorajszych obchodów Dnia Zwycięstwa w FR można odbierać jako próbę prowokacji, niemniej jednak ostrzeżenie ze strony władz polskich nie zwalnia państwa polskiego z obowiązku zabezpieczenia danego wydarzenia. Przez państwo polskie w tym przypadku rozumiemy organy zarówno administracji centralnej, jak i samorządowej, które w kontekście tak ważnej kwestii jak zapewnienie bezpieczeństwa dyplomatom nie powinny angażować się w publiczny spór polityczny (zob. tutaj), lecz prowadzić realny dialog, jak odpowiednio zapewnić bezpieczeństwo dyplomacie w sytuacji ogromnego napięcia politycznego. Władze centralne musiały oddelegować odpowiednie (tj. wystarczające) siły do ochrony ambasadora i nie jest to wsparcie dla ambasady rosyjskiej w organizacji danego wydarzenia, ale wypełnienie podstawowego obowiązku państwa przyjmującego. 

W tym kontekście warto przypomnieć wyrok z 1980 r. Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie USA p. Iranowi (amerykański personel dyplomatyczny i konsularny w Teheranie), w którym to trybunał podkreślił, że państwo przyjmujące ma obowiązek podjąć odpowiednie kroki, aby zapobiec naruszeniom nietykalności misji dyplomatycznej i jej członków. Za brak działań ponosi pełną odpowiedzialność. 

W przypadku wczorajszego incydentu okoliczności są o tyle inne niż opisane w przywołanym orzeczeniu, że władze polskie podjęły pewne środki ostrożności (Iran żadnych), ale niewystarczające. Nie było więc bezczynności ze strony władz polskich, takiej jak miała miejsce podczas incydentu ze spaleniem budki strażniczej przed ambasadą Rosji w 2013 r.

Aby mówić o odpowiedzialności państwa za wczorajszy incydent należałoby zweryfikować, czy -  nie łamiąc innych praw, także innych niż ambasador osób - można było przedsięwziąć inne, skuteczniejsze środki zabezpieczenia wizyty ambasadora na cmentarzu. Bez względu na wyniki takiej oceny władze RP powinny natychmiast udzielić satysfakcji (przeprosić) ambasadorowi, choćby po to, aby nie narazić własnych dyplomatów na podobne incydenty.

Po trzecie, pojawiają się głosy, że ambasadora Rosji należałoby odwołać, tak jak i większość personelu dyplomatycznego misji rosyjskiej w Polsce. Taka kwestia jest jednak zawsze delikatna i uwarunkowana wieloma okolicznościami politycznymi, wśród których należy wziąć pod uwagę, że cofnięcie agrement dla ambasadora Rosji/uznanie go za persona non grata z pewnością poskutkuje podobnymi krokami po stronie rosyjskiej. Polskie władze muszą ocenić, czy poza wybrykami medialnymi, ambasador rosyjski rzeczywiście jest dobrym partnerem do dyskusji nt. bieżących wydarzeń. Opinia publiczna nie wie, jak wygląda służbowa komunikacja między władzami polskimi a ambasadą FR w Polsce. 

Zaangażowanie Białorusi w konflikt zbrojny w Ukrainie z perspektywy prawa międzynarodowego

Nie ma pewności co do tego w jakim stopniu Białoruś jest rzeczywiście zaangażowana w konflikt zbrojny w Ukrainie. Z jednej strony Aleksander Łukaszenko twierdzi, że Białoruś nie planuje przyłączyć się do rosyjskiej operacji wojskowej w Ukrainie. Pojawiły się nawet informacje, że wewnątrz białoruskiej armii przeprowadzono wewnętrzny sondaż, z którego wynikało, że większość żołnierzy nie chce walczyć z Ukraińcami. Z drugiej strony jednak, ukraińskie władze twierdzą, że przy granicy z Ukrainą Białoruś zgromadziła znaczne siły wojskowe, a Rada Najwyższa już 1 marca poinformowała, że wojska białoruskie wkroczyły w rejon Czernihowa, czego nie potwierdził amerykański wywiad. Pewne jest jedynie, że Rosja przeprowadziła atak na terytorium Ukrainy z terytorium Białorusi, wykorzystując ok. 30 tys. rosyjskich żołnierzy, którzy przebywali na terytorium Białorusi w związku z wcześniejszymi ćwiczeniami wojskowymi.

Jaki jest więc jest status Białorusi w związku z konfliktem zbrojnym w Ukrainie? Z racji braku wiarygodnych informacji, musimy rozważyć dwa scenariusze.

Spotkanie z delegatem Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w dniu 8 kwietnia 2022 (Warszawa) - Walczmy z dezinformacją!

 

W ostatnim czasie jest masa dezinformacji nt. działalności czerwonego krzyża, co niestety skutkuje podważeniem pozycji tej organizacji, a nawet porównaniem znaku czerwonego krzyża do swastyki i nawoływaniem, by absolutnie nie wspierać żadnego z komponentów Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca. Niektórzy wyrażają szczere pretensje, dlaczego prezes Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w ogóle spotyka się z MSZ Rosji (o wizycie możesz przeczytać tutaj) i ściska z nim rękę, robi zdjęcia itp. Dlatego MKCK było zmuszone do wydania specjalnego oświadczenia (zobacz tutaj).

Wielu krytyków MKCK jednak nie rozumie, że dla MKCK najważniejszy jest dostęp do ofiar. Jego przedstawiciele będą rozmawiać z każdym zbrodniarzem, jeśli to daje szansę na dotarcie do ofiar; jeśli jest jakakolwiek szansa na wpłynięcie na przestrzeganie zasad MPH, nie bez powodu MKCK określa się mianem strażnikiem międzynarodowego prawa humanitarnego. 

Ten dostęp do ofiar jest tak ważny, że pracowników MKCK nie można np. przesłuchiwać przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym, aby tym samym dać pewność państwom, że MKCK nie opowie o zbrodniach, które zobaczy, więc można mu zaufać, że będzie dyskretny. 

MKCK nie może  działać wbrew woli państw, nie można na MKCK przerzucać odpowiedzialności np. za brak ustaleń co do korytarzy humanitarnych. Nie można też oczekiwać, że to MKCK będzie zbierał ciała zabitych itp., czyli wypełniał obowiązki nałożone na państwa.

Skoro działalność MKCK budzi obecnie tak duże kontrowersje (choć nie powinna), warto przyjść na spotkanie z przedstawicielem tej organizacji, by zrozumieć zasady działalności tej organizacji.

NOHA (Network on Humanitarian Action) na Uniwersytecie Warszawskim zaprasza na spotkanie z delegatem Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża  Stephanem Kolanowskim. Spotkanie w języku angielskim odbędzie się 8 kwietnia w godz. 14.30 - 17.30  w Auditorium Maximum w sali A. W pierwszej  części gość opowie o  działalności MKCK , a następnie - o wykorzystaniu najnowszych technologii w działalności humanitarnej.

Guest Post: Sankcje rosyjskie wobec przedsiębiorców zagranicznych - pierwsze orzeczenia sądów Federacji Rosyjskiej (sprawy Entertainment One UK Limited oraz McDonald’s)

Stanowcza reakcja Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej oraz innych państw na zbrojną agresję Federacji Rosyjskiej na Ukrainę pociągnęła za sobą odpowiedź strony rosyjskiej. W następstwie nałożonych przez świat zachodni sankcji politycznych i gospodarczych, Prezydent Putin wydał w dniu 28 lutego 2022 roku dekret nr 79 w sprawie stosowania specjalnych środków gospodarczych w związku z nieprzyjaznymi działaniami Stanów Zjednoczonych Ameryki oraz obcych państw i organizacji międzynarodowych, które do nich przystąpiły (tekst w języku rosyjskim dostępny tu). Brak aprobaty dla działań zbrojnych zainicjował wycofywanie się z rynku rosyjskiego wielu znanych przedsiębiorstw międzynarodowych. Zbiegło się to z podawanymi przez stronę rosyjską informacjami o możliwej nacjonalizacji majątku działających na terytorium Rosji przedsiębiorców zagranicznych.

Sytuacja wywołana wprowadzonym przez państwo rosyjskiej reżimem sankcji, znalazła już odzwierciedlenie w pierwszym orzeczeniu sądowym. W dniu 3 marca 2022 roku Sąd Arbitrażowy obwodu kirowskiego oddalił powództwo Entertainment One UK Limited przeciwko rosyjskiemu przedsiębiorcy o zapłatę odszkodowania z tytułu naruszenia praw własności intelektualnej (tekst orzeczenia w języku rosyjskim dostępny tu). Podstawę roszczenia stanowiły prawa wyłączne do znaków towarowych postaci rysunków z filmu animowanego „Świnka Pepa”. Żądanie obejmowało zapłatę odszkodowania w kwocie 40.000,00 rubli (co stanowiło w dacie wniesienia pozwu równowartość kwoty 400 funtów brytyjskich). 

Europejski Trybunał Praw Człowieka zawiesza tymczasowo rozpatrywanie wszystkich spraw przeciwko Rosji w związku z jej wykluczeniem z RE

W tym samym dniu, w którym Rosja została wykluczona z Rady Europy z efektem natychmiastowym, czyli 16 marca, ETPC podjął decyzję o zawieszeniu rozpatrywania wszystkich skarg zawisłych przeciwko temu państwu do czasu zbadania prawnych konsekwencji tej decyzji na pracę Trybunału (komunikat Trybunału tu). Jest to niezwykle istotna decyzja, zważywszy, że według stanu na 31.12.2021 (ostatnie dostępne dane) przeciwko Rosji zawisłych było 17 tys. skarg, czyli 1/4 wszystkich skarg aktualnie rozpatrywanych przez Trybunał. Zresztą statystyki te w ostatnich dwóch tygodniach na pewno się jeszcze zmieniły na niekorzyść Rosji.  

Z dniem 16 marca 2022 r. Rosja została oficjalnie wykluczona z Rady Europy

Dziś, po 26 latach członkostwa, Federacja Rosyjska została wykluczona z Rady Europy w związku z agresją na Ukrainę. Decyzja Komitetu Ministrów zapadła jednomyślnie (informacja RE dostępna tu). Decyzja podjęta została w ramach procedury wszczętej 25 lutego br. na podstawie art. 8 Statutu Rady Europy (na blogu pisaliśmy tu). Ma ona skutek natychmiastowy, co oznacza, że złożona wczoraj przez Ministra SZ Rosji notyfikacja o wystąpieniu z RE, która miała wywżeć skutek wraz z końcem roku budżetowego, nie będzie miała skutków prawnych.

Zarządzenie MTS w sprawie środków tymczasowych w sprawie Ukraina przeciwko Federacji Rosyjskiej dot. zastosowania Konwencji w sprawie ludobójstwa

Dziś  Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, główny organ sądowy Organizacji Narodów Zjednoczonych, rozstrzygający spory pomiędzy państwami, wydał zarządzenie dotyczące wniosku Ukrainy o zastosowanie środków tymczasowych w sprawie dotyczącej zarzutów ludobójstwa na podstawie Konwencji w sprawie  zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. 

Ukraina wszczęła postępowanie przeciwko Federacji Rosyjskiej przed Trybunałem i zwróciła się do niego o wskazanie środków tymczasowych we wniosku z 26 lutego 2022, w którym wskazywała, że Federacja Rosyjska fałszywie twierdziła, że na terenie obwodów ługańskiego i donieckiego Ukrainy miały miejsce akty ludobójstwa i te oskarżenia wykorzystano jako pretekst „specjalnej operacji wojskowej” przeciwko Ukrainie.

Ukraina stanowczo zaprzeczyła, że takie ludobójstwo miało miejsce, stwierdzając, że to podważa rosyjską legitymację do wrogich działań przeciwko Ukrainie "celem zapobiegania i karania wszelkiego rzekomego ludobójstwa”. 

We wniosku Ukraina sama oskarżyła Federację Rosyjską o „planowanie aktów ludobójstwa” w  Ukrainie i stwierdziła, że Rosja „celowo zabija i wyrządza poważne szkody członkom narodowości ukraińskiej" 

Jak można było się domyślić MTS stwierdził, prima facie, swoją jurysdykcję w sporze oraz nakazał:

Rosja niestety opuszcza Radę Europy i zapowiada wypowiedzenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

Federacja Rosyjska nie czekała na podjęcie przez Komitet Ministrów dalszych kroków w zakresie jej członkostwa w RE w konsekwencji agresji na Ukrainę. Przypomnijmy, że 25 lutego br. Rosja została zawieszona w prawach do reprezentacji w Komitecie Ministrów RE i Zgromadzeniu Parlamentarnym RE. Dnia 15 marca br. MSZ Siergiej Ławrow złożył do Sekretarz Generalnej RE Mariji Pejčinović Burić oficjalną notyfikację na podstawie art. 7 Statutu Rady Europy o zamiarze wystąpienia FR z RE oraz wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Notyfikacja ta wywże skutek z końcem roku budżetowego.

Równocześnie Komitet Ministrów oraz Zgromadzenie Parlamentarne podjęły decyzję o wszczęciu procedury wydalenia Rosji z Rady Europy zgodnie z art. 8 Statutu. Artykuł ten stanowi, iż "każdy członek Rady Europy, który poważnie naruszył postanowienia artykułu 3, może zostać zawieszony w swym prawie reprezentacji i wezwany przez Komitet Ministrów do wystąpienia zgodnie z artykułem 7. W przypadku niezastosowania się członka do takiego wezwania Komitet może postanowić, że przestał on być członkiem Rady poczynając od daty określonej przez Komitet". 

W ramach wszczętej procedury Zgromadzenie Parlamentarne uznało dziś jednogłośnie, że Rosja nie powinna być dłużej członkiem RE. Na jutro zaplanowane zostało specjalne posiedzenie Komitetu Ministrów RE, które podejmie dalsze decyzje w sprawie (informacja Rady Europy dostępna tu). 

Praktyka stosowania obu tych artykułów jest śladowa (uwzględniając notyfikację o wystąpieniu z grudnia 1969 r. i ponowne przystąpienie w 1974 r. do organizacji Grecji), trzeba więc poczekać na to jak Komitet Ministrów zareaguje na "ruch wyprzedzający" ze strony Rosji.

Warto też odnotować, że zapowiedź wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka nie skutkuje natychmiastowym zaprzestaniem jej stosowania w stosunku do Rosji. Zgodnie z art. 58 ust. 1 EKPC zachowany musi zostać sześciomiesięczny termin wypowiedzenia, a do momentu nabrania przez wypowiedzenie skuteczności Rosja zobowiązana jest do poszanowania zobowiązań wynikających z Konwencji. Nadal więc można składać skargi przeciwko Rosji, a ETPC nadal może prowadzić przeciwko Rosji postępowania. Zasadniczy problem z wykonaniem orzeczeń pojawi się natomiast w momencie, gdy Rosja nie będzie już członkiem Rady Europy ani stroną Konwencji. I tu pojawia się pytanie, co stanie się ostatecznie ze wszystkimi zawisłymi skargami indywidualnymi oraz państwowymi? Kontynuowanie postępowań i wydawanie orzeczeń będzie nadal możliwe, natomiast działania te będą miały już jedynie wydźwięk polityczny.  

Niezależnie od wszelkich "przepychanek" formalnych, których jesteśmy dziś świadkami, związanych z działaniami podejmowanymi przez i w stosunku do Rosji w związku z jej członkostwem w RE, dzień 25 marca 2022 r. jest czarnym dniem w historii poszanowania i promowania praw człowieka. W niedługim czasie osoby podlegające jurysdykcji rosyjskiej zostaną pozbawione niemalże wszelkiej ochrony prawnej.  

Pilne środki tymczasowe nałożone przez ETPC na Rosję w celu umożliwienia funkcjonowania Nowej Gazety i innych niezależnych mediów rosyjskich

ETPC nie ustaje w wysiłkach minimalizowania skutków agresji Rosji na Ukrainę dla poszanowania praw i wolności jednostek, choć są to wysiłki póki co daremne. 

10 marca nałożył na FR pilne (użył takiego sformułowania) środki tymczasowe w celu zapewnienia dalszego funkcjonowania Nowej Gazety i innych niezależnych mediów rosyjskich. Zareagował w ten sposób na wniosek i skargę złożoną przez Dimitriego Muratova, redaktora naczelnego Nowej Gazety, któremu Federalna Służba Nadzoru Komunikacji, Technologii Informacyjnych i Środków Masowych (Roskomnadzor) nakazała usunięcie ze stron internetowych określonych artykułów opublikowanych między 24 lutego a 1 marca 2022 w sprawie konfliktu na Ukrainie. Skarga Muratova dotyczyła ponadto jeszcze kilku innych nadawców i portali internetowych, które zostały zablokowane w Rosji, a ich  działalność została przerwana. Muratov zwrócił się do ETPC o zobowiązanie władz rosyjskich do nieingerowania w zgodną z prawem działalność rosyjskich środków masowego przekazu relacjonujących konflikt zbrojny na terytorium Ukrainy, w szczególności do powstrzymania się od blokowania informacji i materiałów, zawierające opinie odbiegające od oficjalnego punktu widzenia władz rosyjskich oraz do powstrzymania się władz od całkowitego zablokowania i zakończenia działalności rosyjskich środków masowego przekazu. We wniosku redaktor wskazywał na nieuchronne ryzyko nieodwracalnej szkody dla wolności wypowiedzi oraz wyciszenie niezależnych mediów w Rosji. Muratov i inni redaktorzy zwrócili też uwagę Trybunału na nowowprowadzone przepisy karne, kryminalizuje w szczególności rozpowszechnianie "świadomie nieprawdy o działaniach rosyjskich sił zbrojnych" i wprowadzające kary pozbawienia wolności oraz kary finansowe. W konsekwencji wprowadzenia tych przepisów Nowaja Gazeta przestała relacjonować działania wojskowe w Ukrainie i usunęła opublikowane już materiały w tej sprawie.

W związku z powyższym zawiadomieniem Trybunał zobowiązał władze rosyjskie do powstrzymania się od podejmowania działań blokujących i uniemożliwiających działalność Nowej Gazety i od innych działań, które w tych okolicznościach mogą prowadzić do naruszenia jej praw gwarantowanych art.10 Konwencji.

Niestety, raczej nikt nie liczy na to, że Rosja się do decyzji zastosuje. Niewątpliwie jednak brak realizacji środków tymczasowych będzie musiał znaleźć odzwierciedlenie w orzeczeniu Trybunału.  

Tego samego dnia Trybunał opublikował też nowe zasady zajmowania się skargami skierowanymi przeciwko Rosji. Najistotniejsza zmiana dotyczy tego, że w sytuacji, gdy skarżący nie ma możliwości komunikowania się w sposób elektroniczny z Trybunałem zawieszony zostaje bieg terminów w skardze, a orzeczenia gotowe do publikacji nie będą umieszczane na stronach internetowych Trybunału. Tą zmianą Trybunał wychodzi oczywiście naprzeciw wszystkim poszkodowanym w wojnie w Ukrainie.  

STANOWISKO POLSKICH PRAWNIKÓW MIĘDZYNARODOWYCH DOTYCZĄCE AGRESJI FEDERACJI ROSYJSKIEJ PRZECIWKO UKRAINIE

[Aktualizacja 16 marca 2022]

Publikujemy "STANOWISKO POLSKICH PRAWNIKÓW MIĘDZYNARODOWYCH DOTYCZĄCE AGRESJI FEDERACJI ROSYJSKIEJ PRZECIWKO UKRAINIE” (w wersji polskiej i angielskiej, ukraińskiej i rosyjskiej)

Do 16 marca Stanowisko poparło 136 sygnatariuszy, naukowców i praktyków, specjalizujących się w prawie międzynarodowym. 

Przekazanie poparcia nadal jest możliwe. Lista sygnatariuszy będzie na bieżąco aktualizowana w tym poście. Osoby zainteresowane prosimy o kontakt mejlowy: miedzynarodowcydlaukrainy@gmail.com

English, Ukrainian and Russian versions are available below 

Англійська, українська та російська версії доступні нижче

Английская, украинская и русская версии доступны ниже 

STANOWISKO POLSKICH PRAWNIKÓW MIĘDZYNARODOWYCH DOTYCZĄCE AGRESJI FEDERACJI ROSYJSKIEJ PRZECIWKO UKRAINIE

 

Fundamentem aksjologicznym współczesnego porządku międzynarodowoprawnego jest zachowanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, zapewnienie sprawiedliwości i poszanowania podstawowych praw człowieka. Kolejne działania zbrojne Federacji Rosyjskiej, podejmowane od 24 lutego 2022 roku przeciwko Ukrainie na jej terytorium, rażąco godzą w te wartości. Stanowią naruszenia podstawowych zasad prawa międzynarodowego zawartych w Karcie Narodów Zjednoczonych (KNZ) i wiążących również na podstawie międzynarodowego prawa zwyczajowego. Podważają samą istotę porządku prawnego regulującego stosunki we współczesnej społeczności międzynarodowej. Ze względu na szczególny charakter normy zakazującej groźby lub użycia siły zbrojnej naruszonej przez Federację Rosyjską, państwo to pogwałciło swoje zobowiązania prawne nie tylko w stosunku do Ukrainy, ale także wobec całej społeczności międzynarodowej.

Działania Federacji Rosyjskiej poprzedzające użycie siły zbrojnej przeciwko Ukrainie, a następnie podjęte działania zbrojne stanowią, łącznie i z osobna, naruszenie zakazu groźby i użycia siły zbrojnej przewidzianego w art. 2 ust. 4 KNZ, oraz obowiązującej równolegle normy zwyczajowej. Równocześnie, działania te stanowią naruszenie zasady pokojowego rozwiązywania sporów międzynarodowych przewidzianej w art. 2 ust. 3 KNZ oraz odpowiadającej jej normy zwyczajowej.

Działania zbrojne Federacji Rosyjskiej stanowią naruszenie zakazu użycia siły zbrojnej, gdyż nie wchodzą w zakres żadnego z przewidzianych wyjątków od tej zasady, tj. nie były prowadzone z upoważnienia Rady Bezpieczeństwa ONZ na podstawie rozdziału VII KNZ, ani w samoobronie na podstawie art. 51 KNZ oraz równolegle obowiązującej normy zwyczajowej. Nie stanowiły bowiem odpowiedzi na napaść zbrojną ze strony Ukrainy – taka sytuacja nie miała miejsca w rzeczywistości. Nie istniało również ryzyko nieuchronnej napaści zbrojnej ze strony Ukrainy, co wyklucza powołanie się nawet na sporną we współczesnym prawie międzynarodowym koncepcję samoobrony uprzedzającej (wyprzedzającej).

Podstawy działań zbrojnych Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie nie stanowi także „zaproszenie” wystosowane przez władze tzw. Donieckiej Republiki Ludowej (DRL)
 i tzw. Ługańskiej Republiki Ludowej (ŁRL), których państwowość Federacja Rosyjska uznała z powołaniem się na prawo do samostanowienia narodów. Czynności te pozostają prawnie bezskuteczne, gdyż nie znajdują żadnego uzasadnienia w faktach oraz we współczesnym prawie międzynarodowym i tym samym naruszają integralność terytorialną Ukrainy. Z wnioskiem o interwencję zbrojną na swoim terytorium i do tego terytorium ograniczoną, zwracać się mogą tylko prawowite i efektywne władze danego państwa korzystające z uznania międzynarodowego (interwencja na zaproszenie). Z tych samych względów tzw. DRL i tzw. ŁRL nie były władne skutecznie zwrócić się do Federacji Rosyjskiej o podjęcie działań zbrojnych przeciwko Ukrainie na podstawie prawa do samoobrony zbiorowej. Niezależnie od powyższego, należy zauważyć, że samoobrona – zarówno indywidualna, jak i zbiorowa – podlega zawsze daleko idącym ograniczeniom wytyczanym przez zasady konieczności i proporcjonalności podjętych działań w stosunku do odpieranej napaści zbrojnej.

W związku z powyższym, działania zbrojne Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie stanowią agresję w rozumieniu, odzwierciedlającej wiążące prawo zwyczajowe, Rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 3314 (XXIX) z 1974 roku. Definiuje ona agresję jako „użycie siły zbrojnej przez państwo przeciwko suwerenności, integralności terytorialnej lub niepodległości politycznej innego państwa, albo w inny sposób niezgodny z KNZ” (art. 1 Aneksu do Rezolucji). Zakaz agresji stanowi normę bezwzględnie wiążącą (ius cogens) i mającą charakter erga omnes (skuteczną wobec społeczności międzynarodowej jako całości). W konsekwencji wszystkie państwa są zobowiązane do podjęcia działań nakierowanych na powstrzymanie naruszania tej normy, jak również są zobowiązane do nieuznawania skutków tegoż naruszenia. Sankcje zastosowane wobec Federacji Rosyjskiej są legalne ze względu na dokonany akt agresji, który pociąga za sobą międzynarodową odpowiedzialność państwa. Od agresji jako aktu państwa trzeba odróżnić zbrodnię agresji, rozumianą jako czyn jednostki, który podlega odpowiedzialności międzynarodowokarnej (szerzej patrz niżej).

Równocześnie, działania zbrojne Federacji Rosyjskiej kwalifikują się jako napaść zbrojna w rozumieniu art. 51 KNZ i na podstawie równolegle obowiązującej normy zwyczajowej. W związku z powyższym, zbrojna odpowiedź Ukrainy stanowi zgodną z prawem międzynarodowym samoobronę. Okoliczności wskazują, że działania zbrojne podejmowane dotychczas przez Ukrainę spełniają wymogi zasad konieczności i proporcjonalności.

W art. 51 KNZ mowa jest nie tylko o indywidualnym prawie do samoobrony, ale także prawie do samoobrony zbiorowej. Dlatego też ewentualna pomoc zbrojna udzielana państwu, które padło ofiarą napaści zbrojnej, okazana na jego prośbę, jest w pełni legalna i wpisuje się w ramy samoobrony zbiorowej.

Przywoływana wyżej Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego nr 3314 (XXIX) jako akt agresji wymienia również udostępnianie własnego terytorium do dokonania agresji przez państwo trzecie. Tym samym Białoruś, z której terytorium nastąpił atak części sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej na Ukrainę, jest odpowiedzialna za agresję i w związku z tym także wobec Białorusi mogą i powinny być podjęte odpowiednie przeciwśrodki.

Działania zbrojne między Federacją Rosyjską a Ukrainą są z prawnego punktu widzenia międzynarodowym konfliktem zbrojnym, do którego znajdują zastosowanie przepisy czterech konwencji genewskich o ochronie ofiar wojny z 1949 r. oraz pierwszy protokół dodatkowy z 1977 r. do tych konwencji, a także normy zwyczajowego międzynarodowego prawa humanitarnego.

W międzynarodowym konflikcie zbrojnym obowiązuje szereg reguł, spośród których przywołujemy następujące: zakazane jest atakowanie ludności cywilnej i obiektów cywilnych; ataki muszą być ograniczone wyłącznie do celów wojskowych; zakazane jest przeprowadzanie ataków, w których atakujący nie czyni rozróżnienia między celami wojskowymi a obiektami i osobami cywilnymi; ranni i chorzy powinni być zbierani i leczeni; szpitale, wszelkiego rodzaju placówki pomocy medycznej, tak jak i personel medyczny, podlegają ochronie; kombatanci, którzy znaleźli się w rękach nieprzyjaciela mają prawo do statusu jeńca wojennego; jeńcy wojenni są chronieni, także przed ciekawością publiczną; zakazane jest używanie wszelkich metod i środków prowadzenia walki, które mogą powodować zbędne cierpienie; zabronione jest również stosowanie takich metod i środków, które wywołują rozległe, długotrwałe, i poważne szkody w środowisku naturalnym lub po których można oczekiwać, że takie szkody wywołają.

Nawet jeśli Federacja Rosyjska nie jest stroną konwencji zakazujących użycia min przeciwpiechotnych lub broni kasetowej, to taka broń jest uznawana za niehumanitarną, ponieważ może powodować zbędne cierpienia. Ponadto, broni zapalającej, w tym pocisków termobarycznych, których użycie przypisuje się Federacji Rosyjskiej w trwającym konflikcie zbrojnym,  nie wolno używać w pobliżu osób cywilnych. Wobec publicznych gróźb prezydenta Federacji Rosyjskiej o użyciu broni nuklearnej należy podkreślić, że Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości uznał użycie broni nuklearnej za sprzeczne z podstawowymi zasadami humanitarnymi. Trybunał ten stwierdził, że użycie takiej broni byłoby dopuszczalne tylko w sytuacji, gdy zagrożona byłaby egzystencja państwa, a takie zagrożenie nie istnieje w przypadku Federacji Rosyjskiej. 

W konfliktach zbrojnych oprócz międzynarodowego prawa humanitarnego obowiązują równolegle normy gwarantujące podstawowe prawa człowieka, w tym prawo do życia oraz zakaz tortur. W trakcie konfliktu zbrojnego może dochodzić do arbitralnych działań naruszających podstawowe prawa człowieka. Naruszenia te mogą stać się przedmiotem postępowań wszczynanych skargą indywidualną lub międzypaństwową przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka lub przed innymi międzynarodowymi organami ochrony praw człowieka (na przykład Komitetem Praw Człowieka).

Federacja Rosyjska dokonała aktu agresji, zaś członkowie jej władz na czele z prezydentem dopuścili się zbrodni agresji. Choć zbrodnia agresji została zdefiniowana w Rzymskim Statucie Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK), to ani Federacja Rosyjska, ani Ukraina nie są stronami Statutu Trybunału, ani tym bardziej nie ratyfikowały poprawek do Statutu dotyczących definicji zbrodni agresji i warunków wykonywania jurysdykcji w stosunku do tej zbrodni. Międzynarodowy Trybunał Karny może wykonywać jurysdykcję odnośnie do toczącego się konfliktu zbrojnego wobec sprawców zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości i ludobójstwa popełnionych w Ukrainie, na podstawie deklaracji tego państwa z 8 września 2015 r. uznającej kompetencję Trybunału w stosunku do wydarzeń mających miejsce w Ukrainie po dniu 20 lutego 2014 r. Jurysdykcja MTK obejmuje nie tylko osoby, które te zbrodnie popełniają, ale także osoby, które zlecają ich popełnienie, namawiają do nich, czy przyczyniają się do ich popełnienia w jakikolwiek inny sposób. Odpowiedzialność dotyczy także prezydenta, ministra spraw zagranicznych i premiera, gdyż ich immunitety nie stanowią przeszkody w postępowaniu przed Trybunałem.

Prokurator MTK wyraził gotowość prowadzenia śledztwa dotyczącego sytuacji w Ukrainie. Nic też nie stoi na przeszkodzie, aby państwa wszczynały własne dochodzenia na podstawie jurysdykcji uniwersalnej, dokumentując zbrodnie międzynarodowe popełniane na terytorium Ukrainy. Takie postępowanie nie tylko może wspomóc MTK przez dostarczanie dowodów, ale także doprowadzić do prowadzenia alternatywnych, krajowych postępowań sądowych wobec niższych rangą sprawców, a w rezultacie do efektywnego osądzenia sprawców zbrodni w Ukrainie. Podkreślamy, że osądzanie popełnionych zbrodni nie będzie skuteczne bez szerokiego wsparcia jurysdykcji krajowych zarówno w zakresie własnej dokumentacji popełnianych zbrodni i prowadzonych postępowań karnych w odniesieniu do sprawców zbrodni, jak i ewentualnej współpracy z MTK. Zwracamy także uwagę na to, że skoro Trybunał nie może osądzić zbrodni agresji, to szczególną rolę mogą odegrać w tym zakresie sądy krajowe tych państw, które mają odpowiednie przepisy wewnętrzne pozwalające na ściganie winnych agresji.

Dokonane w przeszłości przez inne państwa naruszenia prawa międzynarodowego, w tym zakazu użycia siły zbrojnej, nie uzasadniają jego naruszeń obecnie i w przyszłości. Skutkują natomiast odpowiedzialnością międzynarodowoprawną państwa dokonującego naruszenia obowiązującej normy. Odpowiedzialność taką winna ponieść Federacja Rosyjska za dokonanie napaści zbrojnej na Ukrainę. Wyrażamy przy tym przekonanie, że brak odpowiednio stanowczego potępienia przez społeczność naukową naruszeń prawa międzynarodowego w przeszłości, nie powinien powstrzymywać jej od reagowania na naruszenia, które mają miejsce obecnie. Rażące naruszenia prawa międzynarodowego powinny być piętnowane zawsze i niezależnie od tego, przez kogo są dokonywane. 

Niniejszym solidaryzujemy się z ukraińskimi prawnikami międzynarodowymi i deklarujemy wszelkie wsparcie i pomoc w podejmowaniu działań prawnych mających na celu pociągnięcie do odpowiedzialności międzynarodowej zarówno państwa rosyjskiego, jak i jednostek odpowiedzialnych za naruszenia norm prawa międzynarodowego. Równocześnie wyrażamy głęboki szacunek dla tych rosyjskich prawników międzynarodowych, którzy nie bacząc na grożące im konsekwencje, mieli odwagę, aby zaprotestować przeciwko naruszeniom prawa międzynarodowego dokonywanym przez państwo, którego są obywatelami.

 

                                                                                                                         4 marca 2022 r. 

 

Władysław Czapliński

Anna Czaplińska

Patrycja Grzebyk

Michał Kowalski

Jerzy Kranz

Roman Kwiecień

Jerzy Menkes

Karolina Wierczyńska

Anna Wyrozumska

Ewelina Cała-Wacinkiewicz

Artur Kozłowski

Bartłomiej Krzan

Wojciech Szczepan Staszewski

Magdalena Matusiak-Frącczak

Tomasz Lachowski

Anna Głogowska-Balcerzak

Izabela Skomerska

Jan Barcz

Brygida Kuźniak

Kaja Kowalczewska

Joanna Nowakowska-Małusecka

Ewa Kamarad

Aleksandra Szczerba

Marek Martyniszyn

Paweł Filipek

Grzegorz Zbińkowski

Paweł Czubik

Rafał Kownacki

Piotr Szwedo

Konrad Marciniak

Katarzyna Myszona-Kostrzewa

Michał Balcerzak

Piotr Łubiński

Beata Faracik

Elżbieta Hanna Morawska

Agnieszka Kunert-Diallo

Genowefa Grabowska

Aleksander Cieśliński

Krzysztof Parulski

Marcin Kałduński

Andrzej Jakubowski

Wojciech Burek

Rafał Szewczyk

Dagmara Kuźniar

Marcin Marcinko

Maria Frankowska

Przemysław Tacik

Łukasz Dawid Dąbrowski

Dobrosława Budzianowska

Piotr Uhma

Michał Stępień

Hanna Schreiber

Dorota Garstka

Mieczysława Zdanowicz

Izabela Kraśnicka

Przemysław Osóbka

Julia Kapelańska-Pręgowska

Robert Grzeszczak

Elżbieta Dynia

Agata Wnukiewicz-Kozłowska

Maria M. Kenig-Witkowska

Anna Przyborowska-Klimczak

Tomasz Kamiński

Joanna Ryszka

Artur Nowak-Far

Joanna Gomuła

Jacek Skrzydło

Aleksandra Mężykowska

Łukasz Gruszczyński

Magdalena Półtorak

Anna Gołębiowska

Andrzej Bisztyga

Barbara Stępień

Joanna Markiewicz-Stanny

Anna Pudło-Jaremek

Tadeusz Gadkowski

Marek Wasiński

Michał Skwarzyński

Anna Kosińska

Remigiusz A. Henczel

Anna Zawidzka-Łojek

Maciej Żenkiewicz

Piotr Stanisz

Marek Żylicz

Kamil Strzępek

Przemysław Roguski

Patrycja Dąbrowska-Kłosińska

Magdalena Słok-Wódkowska

Piotr Milik

Agnieszka Doczekalska

Adam Daniel Rotfeld

Marek Zieliński

Grażyna Baranowska

Lidia Brodowski

Dawid Stadniczeńko

Barbara Mikołajczyk

Katarzyna Widlas

Tomasz Srogosz

Paulina Krukowska-Siembida

Przemysław Saganek

Dagmara Kornobis-Romanowska

Adam Wiśniewski

Rudolf Ostrihansky

Anna Zbaraszewska

Pénélope Tomaszewski-Guillon

Paweł Kwiatkowski

Katarzyna Sękowska-Kozłowska

Szymon Zaręba

Katarzyna Randzio-Sajkowska

Michał Sajkowski

Krzysztof Drzewicki

Marcin Górski

Maria Woźniak-Malczewska

Agata Kleczkowska

Szymon Kucharski 

Agnieszka Szpak 

Agata Winkiel-Skóra 

Natalia Cwicinskaja 

Monika Szwarc 

Leszek Stadniczenko

Maria Masłowiec 

Katarzyna Urszula Gałka 

Anastazja Gajda 

Marta Szuniewicz-Stępień 

Malwina Ewa Kołodziejczak 

Rafał Tarnogórski 

Stanisław Biernat 

Rafał Soroczyński 

Patryk I. Labuda

Ireneusz C. Kamiński

Agata Bzdyń

Tomasz Lewandowski

Renata Szafarz

Aleksander Gubrynowicz

Konrad Pawłowski

Anna Szarek-Zwijacz

 

 [English]

STATEMENT OF POLISH INTERNATIONAL LAWYERS CONCERNING
THE AGGRESSION OF THE RUSSIAN FEDERATION AGAINST UKRAINE

 

The axiology of the modern international legal order is founded upon the maintenance of international peace and security, ensuring of justice and respect for fundamental human rights. The armed attack and consecutive military activities of the Russian Federation, undertaken since 24 February 2022 against Ukraine on its territory, severely compromise these values. These activities constitute violations of fundamental principles of international law embodied in the Charter of the United Nations (the UN Charter), which are simultaneously binding as customary international law. They undermine the core of the legal order that regulates relations within the contemporary international community. The norms prohibiting the threat and use of force are of special character, therefore the Russian Federation violated its legal obligations, not only towards Ukraine, but also towards the international community as a whole.

The actions of the Russian Federation preceding the use of force against Ukraine and the subsequently undertaken military activities constitute, assessed together and separately, a violation of the prohibition of the threat and use of force, as stated in Article 2(4) of the UN Charter, and binding as customary norm. At the same time, those actions violate the principle of peaceful settlement of international disputes, as embodied in Article 2(3) of the UN Charter, and in the corresponding customary norm.