Państwa Sahelu zdecydowane by wystąpić ze Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego

 Burkina Faso, Mali i Niger poinformowały, że są zdecydowane, aby wystąpić ze Statutu MTK. W ostatnich latach w państwach tych coraz bardziej represyjne junty wojskowe walczą z bandami uzbrojonych islamistów. Zarówno siły rządowe jak i siły powstańcze dopuszczają się zbrodni wojennych jak i przeciwko ludzkości, o czym informuje Human Rights Watch (Sahel Countries: ICC Withdrawal Endangers Civilians). 

Tradycyjnie, aby ukryć własne zbrodnie i zminimalizować ryzyko bycia pociągniętym do odpowiedzialności karnej za ich popełnienie władze wojskowe po dokonanych przewrotach  promują wystąpienie z instytucji, która zapewnia rozliczenie zbrodni.  Jednocześnie po raz kolejny przywołują retorykę, z którą zderzaliśmy się już wielokrotnie, a mianowicie wskazują, że MTK jest stronniczy i skupia się prawie wyłącznie na ściganiu Afrykanów, ignorując zbrodnie popełniane przez mocarstwa zachodnie lub ich sojuszników, oraz stanowi formę neokolonializmu prawnego, podważając niezależność państw afrykańskich. Oczywiście z tymi zarzutami Trybunał mierzy się od początku swojego istnienia, od wielu lat prowadzone przez niego postępowania  nie dotyczą "tylko" Afryki (chociażby w ostatnich latach uwaga Trybunału była skupiona na Wenezueli, Ukrainie i Palestynie). 

Wszystkie wspomniane państwa są mocno uwikłane w brutalne konflikty z islamskimi grupami zbrojnymi. Wystąpienie z MTK jest postrzegane przez nie jako środek ochronny - bo z jednej strony uniemożliwia przyszłe ewentualne śledztwa, które prowadziłby Trybunał, a z drugiej daje juntom wolną rękę, w zakresie prowadzonych polityk. 

Zgodnie ze Statutem Rzymskim, wystąpienie państwa staje się skuteczne po upływie roku od formalnego zgłoszenia, ale nie uniemożliwia to Trybunałowi wykonywania jurysdykcji  w odniesieniu do zbrodni popełnionych, gdy państwo było jeszcze członkiem (zresztą toczyły się i toczą postępowania w kontekście sytuacji Mali (Timbuktu), zobacz Al Mahdi  i Al Hassan ). Na razie żadne z tych państw jeszcze formalnie nie wystąpiło ze statutu.

Joseph Kony (wciąż) poszukiwany: MTK będzie procedował in absentia

 Izba Odwoławcza MTK 3 czerwca 2025 potwierdziła, że zaplanowane na wrzesień 2025 posiedzenie w przedmiocie zatwierdzenia zarzutów (confirmation of charges hearing) w sprawie Josepha Kony’ego[1] odbędzie się pod jego nieobecność. Joseph Kony jest poszukiwany na podstawie nakazu aresztowania wydanego przez Izbę Przygotowawczą MTK w 2005[2]. Do tej pory nie udało się jednak wyegzekwować tej decyzji. Kony jest podejrzany o 12 zarzutów zbrodni przeciwko ludzkości oraz 21 zarzutów zbrodni wojennych[3].

Decyzja Izby Odwoławczej MTK została wydana na kanwie odwołania wniesionego przez obronę[4]. Pierwotnie Izba Przygotowawcza MTK w październiku 2024 ustaliła kryteria dotyczące przeprowadzania posiedzenia w przedmiocie zatwierdzenia zarzutów pod nieobecność podejrzanego i wyraziła na nie zgodę w sprawie Kony’ego[5]. Główny zarzut odwołania obrony dotyczył niespełnienia przez MTK wymogu pierwszego stawiennictwa podejrzanego przed Izbą Przygotowawczą MTK (initial appearance), na którym dochodzi m.in. do przedstawienia mu jego praw. Izba Odwoławcza MTK stwierdziła, że „zasadniczy przedmiot i cel posiedzenia w sprawie potwierdzenia zarzutów jest zachowany, nawet jeśli w drodze wyjątku Izba Przygotowawcza MTK postanowi przystąpić do potwierdzenia zarzutów in absentia bez uprzedniego pierwszego stawiennictwa”[6]. Podkreślono, że prawo do rzetelnego procesu oskarżonego zostanie zrealizowane nawet w takim przypadku. Podjęto bowiem wystarczające próby kontaktu z podejrzanym, a co więcej zapewniono mu obrońcę, który dostał odpowiedni czas na przygotowanie linii obrony. Izba Odwoławcza MTK słusznie zauważyła przy tym, że Statut Rzymski nie pozwala na prowadzenie rozprawy pod nieobecność oskarżonego, ale na jedynie przeprowadzenie posiedzenia w przedmiocie przedstawienia podejrzanemu zarzutów w ten sposób[7].

Przyjęty przez MTK sposób działania w tej sprawie ma znaczenie wyłącznie symboliczne. Wniosek Prokuratora MTK o przeprowadzenia posiedzenia w przedmiocie przedstawienia zarzutów pod nieobecność podejrzanego ma bowiem podstawy bardziej w charakterze narracyjnym niż rzeczywistym. Procedowanie in absentia nie pozwoli na bezpośrednie skonfrontowanie podejrzanego z materiałem dowodowym ani ewentualne uzyskanie jego wersji wydarzeń. Możliwe będzie jednak zaprezentowanie społeczności międzynarodowej zgromadzonego przez Prokuratora MTK materiału dowodowego. Prokurator MTK musi poprzeć każdy zarzut wystarczającymi dowodami, aby ustalić istotne podstawy do uznania (substantial grounds), że podejrzany popełnił zarzucane mu zbrodnie międzynarodowe. Możliwe, choć nie obligatoryjne, jest wezwanie świadków do złożenia zeznań podczas posiedzenia. To wszystko pozwoli na spełnienie dwóch celów. Po pierwsze, społeczność międzynarodowa będzie miała szansę na zapoznanie się z materiałem dowodowym zebranym przeciwko podejrzanemu i przekonania się po decyzji Izby Przygotowawczej MTK czy jest on wystarczający, aby potwierdzić zarzuty. Po drugie, pokrzywdzeni będą mogli mieć świadomość, że ich wersja wydarzeń została przedstawiona, nawet jeśli nie uda się doprowadzić do rozprawy.
 
Decyzja Izby Odwoławczej MTK nie pozostaje jednak bez kontrowersji. W tym kontekście należy odnieść się do prawa do rzetelnego procesu oskarżonego i legitymizacji MTK. Podejrzany ma trzy podstawowe uprawnienia podczas posiedzenia w przedmiocie przedstawienia zarzutów. Może on: sprzeciwić się zarzutom, zakwestionować dowody przedstawione przez Prokuratora MTK, zaprezentować własne dowody. Nie ulega wątpliwości, że podejrzany nie ma możliwości skutecznej realizacji swoich praw będąc nieobecnym przy zastrzeżeniu, że nie zrezygnował on wcześniej świadomie ze swojego prawa do obecności. Nie zmienia tego decyzja Izby Przygotowawczej MTK, która ustanowiła podejrzanemu obrońcę. Nie jest bowiem możliwe skonsultowanie się z podejrzanym i uzyskanie jego wersji wydarzeń oraz materiału dowodowego, który mógłby dostarczyć. Obrona może więc kontestować narrację Prokuratora MTK, ale bez szczegółowej wiedzy o sprawie pozyskanej od podejrzanego. Nie pozwala to zatem na pełną realizację prawa oskarżonego do rzetelnego procesu. Wpływa to jednocześnie na postrzeganie, a w konsekwencji legitymizację MTK. Tworzy to bowiem obraz międzynarodowego sądu karnego, który obraduje bez udziału głównego aktora procesów karnych, czyli oskarżonego. Nie wysyła to żadnego pozytywnego sygnału w kwestii skuteczności MTK, a wręcz przeciwnie – tworzy obraz tej instytucji jako fasady, bez możliwości wyegzekwowania obecności podejrzanego, a następnie oskarżonego podczas postępowania. Należy również podkreślić, że na gruncie Statutu Rzymskiego i orzecznictwa MTK nie jest możliwe przeprowadzanie rozprawy pod nieobecność oskarżonego. Nie jest więc pożądane przeprowadzanie posiedzenia w przedmiocie przedstawienia zarzutów pod nieobecność podejrzanego, szczególnie jeśli przeprowadzenie rozprawy jest mało prawdopodobne w przyszłości.
 
Autor: Kamil Sobański [doktorant w Centrum Digital Justice działającym na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego]
 

---

[1] Zob. Sprawa The Prosecutor v. Joseph Kony, ICC-02/04-01/05, <https://www.icc-cpi.int/uganda/kony>.
[2] The Prosecutor v. Joseph Kony and Vincent Otti, Notification of the lesser redacted version of “Warrant of Arrest for Joseph Kony Issued on 8 July 2005 as Amended on 27 September 2005”, ICC-02/04-01/05-456, <https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-02/04-01/05-456>.
[3] Zob. The Prosecutor v. Joseph Kony and Vincent Otti, Document Containing the Charges, ICC-02/04-01/05-474, <https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-02/04-01/05-474>.
[4] The Prosecutor v. Joseph Kony, Defence Appeal brief against Pre-Trial Chamber III’s “Decision on the criteria for holding confirmation of charges proceedings in absentia”, ICC-02/04-01/05-557, <https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-02/04-01/05-557>.
[5] The Prosecutor v. Joseph Kony, Decision on the criteria for holding confirmation of charges proceedings in absentia, ICC-02/04-01/05-532, <https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-02/04-01/05-532>.
[6] The Prosecutor v. Joseph Kony, Judgment on the appeal of Mr Joseph Kony against the decision of Pre-Trial Chamber III of 29 October 2024 entitled “Decision on the criteria for holding confirmation of charges proceedings in absentia”, ICC-02/04-01/05-610, <https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-02/04-01/05-610>, s. 25.
[7] Tamże, s. 24.

Deklaracja Libii w sprawie poddania się jurysdykcji MTK

 Kilka dni temu Libia złożyła do Międzynarodowego Trybunału Karnego deklarację na podstawie art. 12 ust. 3 statutu o uznaniu jurysdykcji trybunału w zakresie zbrodni popełnionych na jej terytorium od 2011 roku do końca 2027 roku. Przypomnijmy, że Trybunał zajmuje się sytuacją w Libii od 2011, kiedy została ona przekazana w trybie rezolucji Rady Bezpieczeństwa (1970 (2011)). Wtedy też wydano nakazy aresztowania dotyczące kilku libijskich oficjeli w tym Muammara Kaddafiego. Do dziś wydano już kilkanaście nakazów aresztowania, żadna jednak sprawa nie toczy się aktywnie przed trybunałem.

Pisaliśmy o tym wielokrotnie (o nakazach aresztowania wydanych przez MTK Przegląd Prawa Międzynarodowego: MTK intensyfikuje działania w sprawie sytuacji w Libii: ujawniono sześć nowych nakazów aresztowania, oraz Przegląd Prawa Międzynarodowego: Nowy nakaz aresztowania wystawiony przez MTK czy sprawie Kaddafiego przed MTK, zob. Przegląd Prawa Międzynarodowego: Wolny Kaddafi trafi do Hagi? meandry sprawiedliwości międzynarodowej). 

Teraz sytuacja Libii wraca jak bumerang i ciekawić może określenie daty końcowej, jeśli chodzi o objęcie jurysdykcją trybunału popełnionych zbrodni. Dla społeczności międzynarodowej najważniejsze jest jednak to, że po latach wzajemnej nieufności, władze Libii są gotowe podjąć współpracę z Trybunałem, bo do tego sprowadza się deklaracja o akceptacji jurysdykcji MTK.

Więcej na stronie MTK: Libya accepts ICC jurisdiction over alleged crimes from 2011 to the end of 2027 | International Criminal Court oraz NZ: Libya’s fragile peace tested again as new clashes roil Tripoli | UN News, i HRW: Libya: ICC’s Role Critical for Justice | Human Rights Watch.

Uchwała interpretowana w dobrej wierze (czytaj zgodnie z prawem międzynarodowym) aka Bibi jednak niemile widziany

Polska - zgodnie z Konstytucją RP - przestrzega prawa międzynarodowego, a więc wszelkie działania władz polskich należałoby spróbować interpretować zgodnie z prawem międzynarodowym. Tym samym uchwałę RM w sprawie planowanych uroczystości 80. rocznicy wyzwolenia Byłego Niemieckiego Nazistowskiego Obozu Koncentracyjnego i Zagłady Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu należy interpretować następująco:

• biorąc pod uwagę protesty i ataki na szereg oficjeli państwa izraelskiego przy różnych okazjach, Polska podkreśla, że jak przyjadą na obchody wyzwolenia Obozu Zagłady nic złego ich nie spotka;
• na uroczystości w Auschwitz każdy przedstawiciel narodu żydowskiego wejdzie i będzie wolno, i bezpiecznie w nich uczestniczył;
• jeśli na daną osobę wydany jest nakaz aresztowania - przecież nie musi chodzić tylko o MTK! - to w Auschwitz nikogo Polska  nie aresztuje, by nie zakłócać uroczystości. Ale jak ktoś opuści uroczystość....
• uchwała mówi o najwyższych przedstawicielach państwa Izrael, nie mówi o premierze Izraela Netanjahu z nazwiska, a co więcej, premier Izraela ani przed przyjęciem uchwały ani po jej przyjęciu nie wyrażał woli przyjechania do Polski;
• Polska więc nie musi tłumaczyć się MTK z niczego, bo nie ma realnego zagrożenia, że na jej terytorium znajdzie się któraś z osób, wobec których MTK wydał nakaz aresztowania i Polska nigdzie nie zadeklarowała, że nakazu nie wykona;
• Polska jest świadoma specjalnego statusu obozu w Auschwitz i z wielu powodów właśnie ten obóz jest jedynym obozem koncentracyjnym na liście UNESCO;
• Polska wskazuje w uchwale, że "Kulturową spuścizną naszej cywilizacji jest pamięć o zmarłych oraz uczestnictwo w ceremoniach oddających im cześć" - dlatego choćby nawet osoba skazana przez MTK mógłaby do Auschwitz przyjechać na przepustce, by upamiętnić swoich zmarłych.

W uchwale nie padają słowa "Netanjahu", "premier Izraela", "nakaz aresztowania" czy "Międzynarodowy Trybunał Karny".

Polska jest członkiem UE i jest świadoma stanowiska UE, co do konieczności wykonywania nakazów MTK. Jest ewidentny konflikt zobowiązań (wobec MTK i wobec danego państwa, jeśli chodzi o respektowanie immunitetów jego przedstawicieli) i najlepiej unikać sytuacji, w której trzeba by jeden z tych obowiązków naruszyć. Więc ciszej z imiennymi zaproszeniami do osób, które MTK zaprasza do wytłumaczenia się ze swoich działań. 

I jeszcze jedno - Netanjahu nie jest oskarżony o ludobójstwo. Netanjahu nie jest zbrodniarzem wojennym, bo jeszcze mu winy nie udowodniono.

autorka: dr hab. prof. UW Patrycja Grzebyk

Ukraina wprowadza nowe przepisy skoncentrowane na traumie ocalałych z wojennej przemocy seksualnej

21 listopada 2024 roku ukraiński parlament przyjął „Ustawę o prawnej i społecznej ochronie ofiar[1] przemocy seksualnej związanej z agresją Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie oraz o pilnych tymczasowych odszkodowaniach (nr 10132)”[2] znaną jako “Bardina Law”[3]. Tym samym ukraiński parlament jako pierwszy na świecie przyjął akt prawny gwarantujący pilne wsparcie i rekompensaty dla osób, które doświadczyły przemocy seksualnej związanej z konfliktem zbrojnym podczas trwającej wojny.

Nowe podejście do odszkodowań

W systemie prawa międzynarodowego podejście do reparacji dla ocalałych ze zbrodni międzynarodowych znajduje swoje odzwierciedlenie w procedurze przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym (MTK). Co do zasady faza reparacyjna w MTK rozpoczyna się dopiero po uznaniu oskarżonego za winnego. Procedura ta nie może zostać wszczęta w przypadku uniewinnienia oskarżonego ani umorzenia postępowania. W rezultacie perspektywa przyjmowana przez MTK koncentruje się na udowodnieniu popełnienia przestępstwa, a następnie – po potwierdzeniu winy – na naprawieniu skutków tego czynu. System ten nie uwzględnia jednak samego faktu doznania krzywdy przez osoby ocalałe i ich potrzeby uzyskania pomocy, niezależnie od wyniku postępowania. Przykładem tego podejścia jest sprawa Dominica Ongwena, w której nakaz reparacyjny został wydany niemal dwie dekady po interwencji MTK w północnej Ugandzie i trzy lata po uznaniu Ongwena za winnego popełnienia 61 przestępstw, w tym przestępstw seksualnych.

Krajowe systemy wypłacania reparacji również opierają się na powiązaniu udowodnienia winy z wypłatą odszkodowań, zamiast skupiać się na samym fakcie doznania krzywdy. Dodatkowo, choć różnią się od siebie szczegółami i formą udzielanego wsparcia, zazwyczaj zostają ustanowione dopiero kilka lat po zakończeniu konfliktu. Na przykład w Demokratycznej Republice Konga fundusze odszkodowawcze ustanowiono dopiero po ratyfikowaniu w 2009 roku Protokołu Unii Afrykańskiej w sprawie Praw Kobiet w Afryce, mimo że konflikt zbrojny zakończył się w 2003 roku. Podobnie jak w przypadku Międzynarodowego Trybunału Karnego, odszkodowania są tam wypłacane dopiero po zakończeniu postępowania i uznaniu winy oskarżonego. Za jednego z liderów w zakresie pomocy ocalałym z przemocy seksualnej w czasie konfliktów uznawane jest Kosowo. Niemniej jednak, Komisję ds. Weryfikacji i Uznawania Statusu Ofiar Przemocy Seksualnej (Commission for the Verification and Recognition of Sexual Violence Victim Status in Kosovo) powołano niemal dopiero dwie dekady po zakończeniu konfliktu zbrojnego. Komisja zajmuje się przyznawaniem odszkodowań za urazy fizyczne, psychiczne, ekonomiczne i społeczne związane z przemocą seksualną. Osoby, które uzyskają status ofiary, mają prawo do miesięcznego świadczenia w wysokości 230 euro.

„Bardina Law” jest ucieleśnieniem nowego podejścia Ukrainy do dotychczasowych modeli. Prawo współtworzone z ocalałymi i wspierane przez Global Survivors Fund[4], zmienia podejście do odszkodowań koncentrując się na potrzebach osób ocalałych[5]. Jest to szczególnie istotne w warunkach wojennych, gdy identyfikacja sprawców bywa niemożliwa, a szanse na przeprowadzenie postępowania sądowego, a przede wszystkim skazanie sprawcy i wyegzekwowanie zadośćuczynienia, są niewielkie. Nowe rozwiązania nie tylko stawiają potrzeby ocalałych na pierwszym miejscu, niezależnie od winy osoby oskarżonej, ale także umożliwiają wypłatę odszkodowań bezpośrednio po zdarzeniu.

 Dlaczego ta pomoc jest potrzebna?

Według prokuratury ukraińskiej, do tej pory zarejestrowano 327 przypadków wojennej przemocy seksualnej, wobec 209 kobiet, 108 mężczyzn, 1 chłopca i 15 dziewczynek[6].

 

Z kolei Misja monitorująca prawa człowieka ONZ w Ukrainie (The UN Human Rights Monitoring Mission in Ukraine) w okresie od 24 lutego 2022 r. do 31 sierpnia 2024 r. udokumentowała 376 przypadków przemocy seksualnej wobec 262 mężczyzn, 102 kobiet, 10 dziewcząt i 2 chłopców. Osoby inne niż cispłciowe[7] nie zostały ujęte w statystykach.

Każda z osób ocalałych doświadczyła traumatycznego zdarzenia, które może prowadzić do trwałych zmian w funkcjonowaniu psychicznym i fizycznym człowieka. Tego rodzaju doświadczenia często wiążą się z trudnościami w powrocie do wcześniejszego stanu i wymagają specjalistycznej, długoterminowej pomocy. Kluczowe znaczenie ma natychmiastowa pomoc medyczna, psychologiczna, społeczna i prawna, której zapewnienie wymaga znacznych środków finansowych. Brak dostępu do opieki medycznej w ciągu pierwszych 48 godzin po doświadczeniu gwałtu wojennego może prowadzić do poważnych, długotrwałych konsekwencji zarówno dla zdrowia fizycznego, jak i psychicznego osoby ocalałej[8]. Opóźnienie w udzieleniu wsparcia dodatkowo zwiększa ryzyko wystąpienia negatywnych skutków wynikających z traumatycznego zdarzenia. Jak wspomniano wcześniej, system reakcji na przestępstwa seksualne często przewiduje wypłatę odszkodowań dla ocalałych dopiero po zakończeniu postępowania sądowego  lub wiele lat po zdarzeniu. Choć otrzymanie wsparcia finansowego w późniejszym czasie może pomóc w łagodzeniu długoterminowych skutków traumy, jest ono zazwyczaj niewystarczające i z reguły pojawia się zbyt późno, by w pełni zaspokoić potrzeby osób ocalałych. Podejście koncentrowanie na traumie (ang. trauma-centred approach) jest esencją wspominanego podejścia skoncentrowanego na ocalałych (victim-centred approach), ponieważ skupia się na zrozumieniu, a przede wszystkim odpowiednim reagowaniu na traumatyczne doświadczenia jednostki, które są centralnym elementem bycia osobą ocalałą.

Dodatkowo trauma nie jest zjawiskiem, które dotyka wyłącznie jednostki – stanowi również poważny problem społeczny. Najnowsze badania wskazują, że trauma może być przekazywana z pokolenia na pokolenie. Zjawisko to można tłumaczyć za pomocą różnych teorii: psychiatrycznych, epigenetycznych[9], psychologicznych (dotyczących więzi dziecka z pierwszoplanową osobą sprawującą opiekę) oraz neuronaukowych. Skutkiem przekazywania traumy jest wyższy poziom PTSD w kolejnych pokoleniach mieszkańców krajów dotkniętych traumą wojenną w porównaniu z krajami, które nie doświadczyły konfliktu zbrojnego[10]. Wysoki poziom PTSD prowadzi do problemów zdrowotnych, interpersonalnych, relacyjnych, społecznych oraz ekonomicznych. Tego rodzaju zdarzenia wpływają na funkcjonowanie całych społeczeństw na wiele lat, utrudniając ich rozwój oraz odbudowę po traumatycznych doświadczeniach.

Wnioski

Trauma ma wymiar nie tylko jednostkowy, ale także społeczny. Aby zminimalizować negatywne skutki wynikające z traumatycznych doświadczeń, konieczne są nie tylko wsparcie społeczne, empatia, otwartość i uznanie, lecz również dostęp do pomocy medycznej, psychologicznej i prawnej. Uzyskanie takiego wsparcia wymaga jednak odpowiednich środków finansowych. Z tych powodów nowe prawo Ukrainy jest kamieniem milowym dla ochrony praw ocalałych i ograniczenia efektów działań wojennych na społeczeństwo. Szybsze wypłacanie wsparcia finansowego może również przynieść pozytywne skutki prawne, zwiększając liczbę osób raportujących doświadczenia przemocy seksualnej, co z kolei ułatwi proces osądzania sprawców. Z zainteresowaniem można więc śledzić implementację „Bardina Law” i jej na rzeczywistość. 

Autorka: mgr Barbara Pauli - uczestniczka seminarium doktorskiego w INP PAN

---

[1] Ofiara i osoba pokrzywdzona to terminy używane w języku prawnym (międzynarodowym- ofiara i polskim – osoba pokrzywdzona), natomiast w języku prawniczym coraz częściej wprowadza się pojęcie „ocalałych”. Termin ten został zaproponowany przez osoby, które doświadczyły przemocy w kontekście konfliktów zbrojnych, takich jak tortury, przemoc seksualna czy niewolnictwo. „Ocalali” to pojęcie, które podkreśla podmiotowość i godność tych osób. W związku z tym, terminy „ofiara” i „osoba pokrzywdzona” stosuję wyłącznie w kontekście tekstów prawa i oficjalnych nazw. W każdym innym przypadku termin „osoba ocalała”.

[2] Tłumaczenie własne. Tytuł oryginalny: Law on Legal and Social Protection of Victims of Sexual Violence Related to the Aggression of the Russian Federation against Ukraine, and Urgent Interim Reparations (No. 10132)

[3] Nazwa została nadana na cześć posłanki Maryny Bardiny za jej zaangażowanie we wprowadzenie tej ustawy.

[4] Global Survivors Fund (GSF) został uruchomiony w październiku 2019 r. przez dr Denisa Mukwege i Nadię Murad, laureatów Pokojowej Nagrody Nobla 2018. Ich misją jest zwiększenie dostępu do odszkodowań dla osób, które przeżyły przemoc seksualną związaną z konfliktami na całym świecie.

[5] Podejście skoncentrowane na ocalałych (ang. survivor-centered approach) to podejście, które kładzie szczególny nacisk na potrzeby, prawa i dobrostan osób, które przeżyły traumatyczne wydarzenia, takie jak przemoc seksualna. Kluczową zasadą tego podejścia jest umożliwienie ocalałym pełnego udziału w procesie przywracania sprawiedliwości i rehabilitacji, uwzględniając ich indywidualne doświadczenia i potrzeby.

[6]Fundacja Sunflowers, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, & Ministerstwo Sprawiedliwości. (2024).  Accountability for international crimes in Ukraine. Warszawa.

[7] Osoby cispłciowe to te, które posiadają spójność pomiędzy płcią przypisaną przy narodzinach a tożsamością płciową.

[8] Rebecka, W. (2024). Doctorate in human and organizational psychology (Doctoral dissertation, Touro University Worldwide). ProQuest Dissertations Publishing.

[9] Teorii dotyczących zmiany ekspresji genów (odczytania informacji genetycznej i wytworzenia produktu) niezwiązanych ze zmianami sekwencji nukleotydów w DNA. Ekspresja może być modyfikowana przez czynniki zewnętrzne i podlegać dziedziczeniu.

[10] Schier, K. (2024). Wprowadzenie. W: W. Rabecka (Red.), Gwałt: Historia wstydu. Pamiętnik ocalałych (s. 15–19). Gdańsk: Polskie Towarzystwo Psychotraumatologii.

Relacja z 23. sesji Zgromadzenia Państw-Stron Statutu Rzymskiego MTK – logistyka, refleksje i najważniejsze momenty

Dzisiejszy wpis będzie miał wyjątkowy charakter. Zamiast skupiać się na jednym, konkretnym zagadnieniu z zakresu prawa międzynarodowego, postanowiłam podzielić się swoimi doświadczeniami z 23. sesji Zgromadzenia Państw-Stron (ASP) Statutu Rzymskiego Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK). Nie będzie to jednak sucha relacja, a raczej praktyczny przewodnik, który – mam nadzieję – przyda się tym, którzy planują uczestnictwo w tego typu wydarzeniach.

W ubiegłym tygodniu miałam okazję uczestniczyć w tym wyjątkowym spotkaniu, które trwało od poniedziałku do piątku – codziennie od 8:30 do 20:00. Pomimo całkowitego wyczerpania baterii i niesprzyjającej pogody, uznałam, że warto podzielić się swoimi refleksjami i spostrzeżeniami. Może pomogą one osobom zainteresowanym międzynarodowym prawem karnym, a zwłaszcza tym, którzy chcą lepiej zrozumieć funkcjonowanie MTK oraz innych sądów międzynarodowych.

Logistyka

23 ASP odbyła się w Hadze, w dniach 2-6 grudnia 2024 r. – cała dokumentacja znajduje się tu.   Miejscem obrad było World Forum – przestrzeń doskonale dopasowana do charakteru tego wydarzenia. Główna sala plenarna pomieściła setki uczestników, a do dyspozycji były także liczne mniejsze sale przeznaczone na tzw. side eventy oraz spotkania bilateralne.

Szczególną rolę odegrało przestronne lobby, które stało się miejscem nieformalnych rozmów. W większości przestrzeni obowiązywał zakaz wykonywania zdjęć i nagrywania w trosce o bezpieczeństwo uczestników. Trudno precyzyjnie określić liczbę obecnych osób, ale bez wątpienia były to setki uczestników – dominowali przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego skupieni w Coalition for the ICC (CICC), obok nich pojawili się delegaci państw oraz eksperci akademiccy związani z międzynarodowym prawem karnym.

Dostęp do budynku wymagał każdorazowego przejścia przez kontrolę bezpieczeństwa i okazania akredytacji. Przed wejściem do World Forum odbywały się manifestacje i protesty, dotyczące zarówno działalności MTK, jak i jego zaniechań w niektórych sprawach.

Warto zaznaczyć, że na miejscu nie zapewniono uczestnikom posiłków (poza wodą, kawą i herbatą), co z każdym dniem stawało się coraz bardziej odczuwalne. Długie godziny obrad bez możliwości pełnego posiłku mogą wyczerpać każdego. W pewnym momencie zaczęłam rozumieć, co naprawdę oznacza stwierdzenie, że „negocjacje (szczególnie nad budżetem) były długie i męczące”.

Guest Post: Litwa po raz kolejny składa wniosek do Biura Prokuratora MTK

W dniu 30 września 2024 r., wykorzystując prerogatywę państwa-strony Statutu Rzymskiego wynikającą z art. 14 ust., Litwa złożyła wniosek do Biura Prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) o zbadanie domniemanych zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych na polecenie wysokich rangą białoruskich przywódców politycznych, organów ścigania i wojskowych. Litwa twierdzi, że istnieją uzasadnione podstawy, by sądzić, że przedstawiciele Białorusi dopuścili się zbrodni przeciwko ludzkości, w tym deportacji, prześladowań oraz innych nieludzkich czynów wymierzonych w białoruską ludność cywilną. Według dostępnych informacji działania te są częściowo kontynuowane do dziś. Cały wniosek Litwy można przeczytać tutaj.

Ponieważ Białoruś nie jest stroną Statutu Rzymskiego, kwestia jurysdykcji MTK wymaga jeszcze szczegółowej analizy. W przypadku, gdy zbrodnie zostały popełnione przynajmniej częściowo na terytorium Litwy, mogą one podlegać jurysdykcji MTK. Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku Mjanmy, gdzie MTK uzyskał jurysdykcję nad domniemanymi zbrodniami popełnionymi na Rohingyach, ponieważ ich przymusowa deportacja miała miejsce na terytorium Bangladeszu, będącego stroną Statutu Rzymskiego. 

Tego samego dnia, w którym Litwa złożyła wniosek, o rozpoczęciu wstępnego badania sprawy poinformował Prokurator MTK, Karim Khan. Jego Biuro niezależnie oceni i przeanalizuje wszystkie dostępne informacje oraz rozważy przekazane uwagi i poglądy, w tym informacje od właściwych organów krajowych dotyczące wszelkich istotnych dochodzeń i ścigania na szczeblu krajowym. Zgodnie z art. 15 Statutu Rzymskiego, Biuro Prokuratora nie wszczyna postępowania przygotowawczego automatycznie po przekazaniu sprawy przez Państwo-Stronę. W pierwszej kolejności przeprowadzane jest wstępne badanie, mające na celu ustalenie, czy istnieją uzasadnione podstawy do wszczęcia postępowania przygotowawczego. W szczególności, zgodnie z art. 53(1) Statutu Rzymskiego, Prokurator musi rozważyć kwestie jurysdykcji, dopuszczalności i interesu wymiaru sprawiedliwości. W związku z tym kwestia wszczęcia postępowania przygotowawczego na skutek wniosku złożonego przez Litwę pozostaje otwarta, a dalsze losy sprawy zależą od ustaleń Biura Prokuratora. 

Aresztowanie, którego nie było: uwagi na tle wizyty Władimira Putina w Mongolii

 

W marcu 2023 r. Izba Przygotowawcza Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) wydała dwa nakazy aresztowania w śledztwie dotyczącym sytuacji w Ukrainie, w tym względem prezydenta Federacji Rosyjskiej Władimira Putina [1]. Na podstawie wniosków Prokuratora MTK Izba ustaliła, że istnieją wystarczające podstawy (reasonable grounds), aby sądzić, że Władimir Putin jest odpowiedzialny za zbrodnie wojenne polegające na bezprawnej deportacji i transferze ludności z okupowanych obszarów Ukrainy do Federacji Rosyjskiej, co odnosiło się do ukraińskich dzieci. Izba ustaliła, że chociaż nakazy aresztowania są tajne, co wynika z potrzeby zapewnienia ochrony pokrzywdzonym i świadkom oraz zabezpieczenia prawidłowego toku śledztwa, publiczne ujawnienie ich istnienia, nazwisk podejrzanych, domniemanych przestępstw i odpowiedzialności może pomóc w zapobieganiu dalszym przestępstwom i służy interesom wymiaru sprawiedliwości. Zatem społeczność międzynarodowa oraz poszczególne państwa-strony Statutu Rzymskiego miały dostęp do tej informacji. Państwa zaś powinny zgodnie z art. 86 Statutu Rzymskiego współpracować z MTK, w tym przypadku w kwestii aresztowania osoby ściganej nakazem aresztowania. Wynika z tego więc nakaz skierowany względem państw-stron Statutu Rzymskiego, polegający na tym, że jeśli prezydent Rosji Władimir Putin pojawi się na ich terytorium, należy go aresztowań i przekazać do dyspozycji MTK.

Polityka a skuteczność międzynarodowego sądownictwa karnego

Hipotetycznie pierwsza okazja na wyegzekwowanie nakazu aresztowania wydanego względem Władimira Putina pojawiła się już w 2023 r. Prezydent Rosji miał odwiedzić Republikę Południowej Afryki (RPA), choć potencjalnej wizycie towarzyszyła niepewność związana z możliwością jego aresztowania[2]. Ostatecznie Władimir Putin nie udał się do RPA i uczestniczył w zorganizowanym tam szczycie zdalnie[3]. Zatem mimo kontrowersji i sprzecznych sygnałów klasy politycznej RPA nie doszło do rzeczywistego testu ich deklaracji związanych z możliwym aresztowaniem.

We wrześniu 2024 r. pojawiła się pierwsza realna możliwość wyegzekwowania nakazu aresztowania względem Władimira Putina. W mediach pojawiła się wtedy informacja, że ma on odwiedzić Mongolię, czyli państwo będące stroną Statutu Rzymskiego. Jak się okazało, prezydent Federacji Rosyjskiej otrzymał zaproszenie od prezydenta Mongolii wraz z gwarancjami, że nie zostanie on aresztowany podczas wizyty[4]. W międzyczasie m.in. Ukraina i Komisja Europejska postulowały, aby Mongolia spełniła zobowiązania wynikające ze Statutu Rzymskiego i aresztowała prezydenta Federacji Rosyjskiej. Następnie wizyta odbyła się, ale do aresztowania nie doszło. Taka sytuacja miała miejsce mimo tego, że Sekretarz MTK wysłał dwie noty werbalne do Mongolii, prosząc o informacje na temat wizyty i ponawiając prośbę MTK o współpracę w aresztowaniu i wydaniu Władimira Putina.

W tle tej dyskusji media poinformowały, że Federacja Rosyjska planuje budowę gazociągu ‘Power of Siberia 2’ przez Mongolię w celu dostarczania gazu do Chin, z możliwymi dostawami do Mongolii[5]. Ilustruje to jednoznacznie, w jaki sposób interesy geopolityczne mogą wpływać na egzekwowanie zobowiązań wynikających ze Statutu Rzymskiego. Jasno wybrzmiewa bowiem w tej sprawie, że dyplomatyczne działania doprowadziły do tego, że Mongolia nie wypełniła swoich zobowiązań i nie wykonała nakazu aresztowania. Rola polityki jest więc niezwykle istotna w dyskusji nad egzekwowaniem przepisów Statutu Rzymskiego i możliwości oddziaływania MTK. Większość kwestii zależy od państw i ich woli, a co więcej nie zostały zaprezentowane do tej pory alternatywy, które zapewniałyby MTK możliwość realnego wpływu na wywarcie presji na państwo celem podjęcia współpracy.

Czy Mongolia poniesie odpowiedzialność?

Podobna sytuacja miała miejsce w 2015 r., kiedy poszukiwany nakazem aresztowania MTK Omar Al-Bashir udał się na wizytę do RPA, czyli państwa-strony Statutu Rzymskiego. Izba Przygotowawcza MTK orzekła co prawda, że RPA nie wypełniła swoich zobowiązań, nie aresztując Omara Al-Bashira podczas jego wizyty[6]. Izba postanowiła jednak nie kierować sprawy braku współpracy RPA do Zgromadzenia państw-stron lub Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych. RPA nie poniosło więc żadnych dotkliwych konsekwencji ze strony MTK.

W sprawie Mongolii MTK postanowił podjąć bardziej radykalne kroki. Przy tym, wzięto pod uwagę wyjaśnienia tego państwa, które stwierdziło, że prezydent Władimir Putin, jako urzędująca głowa państwa, posiada immunitet na mocy zwyczajowego prawa międzynarodowego, stwierdzając, że uhonorowanie wniosku MTK o jego aresztowanie naruszyłoby istniejące zobowiązania prawne Mongolii. Izba Przygotowawcza MTK nie podzieliła jednak tej argumentacji i podjęła decyzję o zgłoszeniu tej sprawy do Zgromadzenia Państw-Stron[7].

Izba Przygotowawcza MTK ustaliła, że brak aresztowania i wydania Władimira Putina przez Mongolię, pomimo wniosku MTK, stanowi naruszenie Statutu Rzymskiego, utrudniając MTK wykonywanie jego uprawnień na mocy art. 87 ust. 7 Statutu Rzymskiego[8]. Biorąc pod uwagę powagę tego braku współpracy, Izba postanowiła skierować sprawę do Zgromadzenia Państw-Stron. Potwierdzając niezależność MTK, Izba podkreśliła, że immunitet osobisty, w tym głów państw, nie ma zastosowania przed MTK, a państwa-strony muszą w pełni współpracować, aby utrzymać jego mandat do zajmowania się poważnymi zbrodniami międzynarodowymi.

Zatem teraz kwestia odpowiedzialności Mongolii za brak podjęcia określonych działań wynikających ze zobowiązań wobec MTK przeniosła się z Izby Przygotowawczej MTK na Zgromadzenie Państw-Stron. Otwartym pytaniem pozostaje to, jakie działania podejmą państwa i czy postanowią ukarać Mongolię, a jeśli tak, to w jaki sposób. Bez wątpienia podjęte kroki będą podstawą do dalszej dyskusji i ustanowią standardy działania w podobnej sytuacji w przyszłości. Wiele będzie zależało od woli politycznej, która ma szczególne znaczenie w międzynarodowym sądownictwie karnym i często determinuje podejmowane w ramach niego działania. Przy tym, potencjalne działania państw mogą doprowadzić do wzmocnienia procedur egzekwowania nakazów aresztowania MTK. Jednakże przy braku jakiejkolwiek reakcji możliwe jest dalsze osłabianie systemu egzekwowania decyzji podejmowanych przez MTK.

Podsumowanie

W swojej decyzji Izba MTK podkreśliła, że terminowa i staranna współpraca w zakresie aresztowania i wydawania podejrzanych ma zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania MTK, wymagając od państw wykorzystania wszelkich rozsądnych środków w celu wypełnienia ich zobowiązania do wymierzenia sprawiedliwości, zgodnie z Preambułą Statutu Rzymskiego[9]. Oczywiste jest więc, że możliwość egzekwowania nakazów aresztowania wydawanych przez MTK jest podstawowym elementem składającym się na jego skuteczność. Jest to jednak utrudnione ze względu na brak innych sposobów na podjęcie działań zachęcających do realizacji zobowiązań niż presja polityczna. Jako jej przejaw można uznać przecież skierowanie sprawy do Zgromadzenia Państw-Stron, gdzie reprezentacje polityczne poszczególnych państw będą podejmowały decyzje w zakresie ewentualnej odpowiedzialności Mongolii. Pozostaje więc z uwagą przyglądać się działaniom Zgromadzenia Państw-Stron i potencjalnemu powstaniu nowych standardów dotyczących egzekwowania nakazów aresztowania i w szerszym zakresie innych decyzji MTK.

 

Autor: Kamil Sobański, doktorant w Centrum Digital Justice działającym na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego

---

[1] Situation in Ukraine: ICC judges issue arrest warrants against Vladimir Vladimirovich Putin and Maria Alekseyevna Lvova-Belova <https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and>.

[2] Zob. Natasha Booty & Will Ross, Arresting Vladimir Putin in South Africa would be 'declaration of war', says Ramaphosa, <https://www.bbc.com/news/world-africa-66238766>.

[3] Putin remotely attends BRICS summit in South Africa while facing war crimes warrant <https://www.pbs.org/newshour/world/putin-remotely-attends-brics-summit-in-south-africa-while-facing-war-crimes-warrant>.

[4] Kremlin says it has ‘no worries’ about Putin visit to Mongolia despite an ICC warrant for his arrest, <https://apnews.com/article/putin-mongolia-visit-icc-arrest-warran-b7676313dfb9d1933256bcce37d32752>.

[5] Terrence Edwards, Putin Boosts Russia-Mongolia Economic Ties in Contentious Visit <https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-09-03/putin-set-to-meet-top-mongolian-leaders-despite-calls-for-arrest>.

[6] Al-Bashir case: ICC Pre-Trial Chamber II decides not to refer South Africa’s non-cooperation to the ASP or the UNSC <https://www.icc-cpi.int/news/al-bashir-case-icc-pre-trial-chamber-ii-decides-not-refer-south-africas-non-cooperation-asp-or#:~:text=Today%2C%206%20July%202017%2C%20Pre,failed%20to%20comply%20with%20its>.

[7] Ukraine situation: ICC Pre-Trial Chamber II finds that Mongolia failed to cooperate in the arrest and surrender of Vladimir Vladimirovich Putin and refers the matter to the Assembly of States Parties <https://www.icc-cpi.int/news/ukraine-situation-icc-pre-trial-chamber-ii-finds-mongolia-failed-cooperate-arrest-and>.

[8] Zob. Finding under article 87(7) of the Rome Statute on the non-compliance by Mongolia with the request by the Court to cooperate in the arrest and surrender of Vladimir Vladimirovich Putin and referral to the Assembly of States Parties, ICC-01/22 <https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CourtRecords/0902ebd1809d1971.pdf>.

[9] Tamże, § 41.

MTK intensyfikuje działania w sprawie sytuacji w Libii: ujawniono sześć nowych nakazów aresztowania

W lutym 2011 r. Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych (RB ONZ) jednogłośnie przedstawiła Biurowi Prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) sytuację w Libii[1]. RB ONZ wyraziła zaniepokojenie poważnymi naruszeniami praw człowieka w Libii, w tym tłumieniem pokojowych protestów. Jednocześnie potępiła podżeganie przez libijski rząd do przemocy wobec ludności cywilnej i wyraziła głębokie zaniepokojenie z powodu ofiar śmiertelnych. W zawiadomieniu zwrócono także uwagę na sytuację uchodźców uciekających przed przemocą oraz na krytyczne niedobory środków medycznych dla rannych osób.

W związku z tym w marcu 2011 r. Prokurator MTK podjął działania i wszczął śledztwo w tej sprawie. Przedmiotem postępowania są domniemane zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne popełnione w Libii od 15 lutego 2011 r., a w jego ramach podjęto określone działania, takie jak gromadzenie dowodów czy wszczynanie postępowań przeciwko osobom i wydawanie nakazów aresztowania[2]. Warto dodać, że śledztwo w sprawie sytuacji w Libii trwa już ponad 10 lat. W ostatnich latach nasiliły się jednak upublicznione działania w jego zakresie.

Nowe nakazy aresztowania a zasada komplementarności MTK

    W dniu 4 października 2024 r. Izba Przygotowawcza MTK ujawniła sześć nakazów aresztowania wydanych w kwietniu i lipcu 2023 r. względem podejrzanych o zbrodnie wojenne w Tarhunie (Libia), w tym morderstwa, tortury, przemoc seksualną i inne[3]. Do tej pory nakazy te były utajnione ze względu na potencjalną skuteczność ich wyegzekwowania, jednak z czasem stwierdzono, że większy skutek może odnieść ich upublicznienie.

    W nawiązaniu do tego zdarzenia, Prokurator MTK oświadczył, że podstawową zasadą w jego działaniu jest priorytetyzacja śledztw zainicjowanych przez zgłoszenie ze strony RB ONZ[4]. Ma to wynikać z odpowiedzialności tego organu za międzynarodowy pokój i bezpieczeństwo. Jednocześnie Prokurator MTK ogłosił, że wśród jego priorytetów jest działanie w myśl zasady komplementarności MTK, realizowane w kontekście libijskiej sprawy we wspieraniu tamtejszego wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych[5].

       Zasada komplementarności wypływa bezpośrednio ze Statutu Rzymskiego, będąc elementem jego preambuły i art. 1[6]. Zgodnie z nią, MTK jest stałą instytucją, która uzupełnia krajowe jurysdykcje karne w sprawach najpoważniejszych zbrodni międzynarodowych, interweniując jedynie, gdy państwo nie podejmuje działań lub nie jest zdolne do prowadzenia postępowania karnego[7]. Jak zatem się wydaje, Prokurator MTK uznał, że – mimo wsparcia dla libijskich urzędników państwowych – kraj ten nie jest w stanie samodzielnie podjąć działań dotyczących odpowiedzialności karnej w kwestii postępowania wywołanego zawiadomieniem RB ONZ z 2011 r. Tym bardziej, że według ostatnich doniesień w Libii mamy do czynienia z szybko pogarszającą się sytuacją polityczną i gospodarczą[8]. Taka koncepcja odpowiada strategiom obecnego Prokuratora MTK w zakresie komplementarności i współpracy. Według Prokuratora MTK, trybunał ten powinien działać jako centralny ośrodek globalnej odpowiedzialności, wspierając współpracę między tą instytucją a państwami w celu osiągnięcia skuteczniejszych wyników w zakresie odpowiedzialności za zbrodnie międzynarodowe[9].

Podsumowanie

    Wydanie nakazów aresztowania i zwiększenie publicznej działalności MTK w związku z sytuacją w Libii w ostatnich latach nie jest przypadkowe. Jak zaznacza bowiem sam Prokurator MTK, śledztwo w tej kwestii zbliża się do końca, co jest zaplanowane na IV kwartał 2025 r[10]. Ma to miejsce po kilkunastoletnim okresie trwania, naznaczonym współpracą między Biurem Prokuratora MTK a libijskimi urzędnikami państwowymi. Takie działanie jest niezwykle istotne z perspektywy komplementarnej natury MTK, opartej właśnie na współdziałaniu. Ma to szczególne znaczeniu z uwagi na obszerność materiału dowodowego w międzynarodowych postępowaniach karnych oraz liczny udział w nich świadków, w tym pokrzywdzonych.

mgr Kamil Sobański

---

[1] Zob. Rezolucja 1970 (2011). Przyjęta przez Radę Bezpieczeństwa na 6491. posiedzeniu 26 lutego 2011 r., <https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/NR/rdonlyres/2B57BBA2-07D9-4C35-B45E-EED275080E87/0/N1124558.pdf/>.

[2] Zob. więcej Situation in Libya, <https://www.icc-cpi.int/situations/libya>.

[3] Libya situation: ICC Pre-Trial Chamber I unseals six arrest warrants, <https://www.icc-cpi.int/news/libya-situation-icc-pre-trial-chamber-i-unseals-six-arrest-warrants>.

[4] Statement of ICC Prosecutor Karim A.A. Khan KC on the unsealing of six arrest warrants in the situation in Libya, <https://www.icc-cpi.int/news/statement-icc-prosecutor-karim-aa-khan-kc-unsealing-six-arrest-warrants-situation-libya>.

[5] Tamże.

[6] Zob. Statut Rzymski, <https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/2024-05/Rome-Statute-eng.pdf>.

[7] Karolina Wierczyńska, The Principle of Complementarity in International Criminal Law [w:] Jurisdictional Competition of International Court and Tribunals, Bartłomiej Krzan (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2012, s. 276–278.

[8] Zob. więcej Amid Rapidly Deteriorating Political, Economic Situation, Ordinary People in Libya Fear Re-emergence of War, Top UN Official Warns Security Council, <https://press.un.org/en/2024/sc15795.doc.htm>.

[9] Zob. Office of The Prosecutor Policy on Complementarity and Cooperation, <https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/2024-04/2024-comp-policy-eng.pdf>.

[10] Statement of ICC Prosecutor Karim A.A. Khan KC on the unsealing of six arrest warrants in the situation in Libya, <https://www.icc-cpi.int/news/statement-icc-prosecutor-karim-aa-khan-kc-unsealing-six-arrest-warrants-situation-libya>. 

Guest Post: Daleko od ustanawiania wzorca: uwagi na tle wyroku Międzynarodowego Trybunału Karnego w sprawie Al Hassana

26 czerwca 2024 r. Izba Orzekająca Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) większością głosów skazała Al Hassana Ag Abdoula Aziza Ag Mohameda Ag Mahmouda (dalej jako „Al Hassan”)[1] za część z postawionych mu zarzutów zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości[2]. Popełnił on je między 2 kwietnia 2012 r. a 29 stycznia 2013 r. w Timbuktu w północnym Mali. Tereny te były w tym czasie kontrolowane przez grupy zbrojne Ansar Dine i Al-Kaida w Islamskim Maghrebie (dalej jako „AQIM”). Izba Orzekająca MTK stwierdziła, że po zwerbowaniu przez starszych przywódców AQIM, Al Hassan został starszym członkiem Policji Islamskiej, gdzie przyjął rolę przywódczą, która obejmowała organizację pracy policji.

Warto jednak zwrócić uwagę na dwa wątki, które wybrzmiewają w dyskusji na temat sprawy Al Hassana. Z jednej strony jest to zwiększająca się rola technologii w międzynarodowych procesach karnych, a z drugiej strony podejście do międzynarodowego prawa karnego uwzględniające rolę płci w popełnianiu zbrodni międzynarodowych. Można przy tym zwrócić uwagę na związane z tym kolejne dwa elementy. Po pierwsze, wzrost wykorzystania technologii tworzy zagrożenia dla (i tak już zaburzonej) równości broni między obroną a oskarżeniem w procesach przed MTK. Po drugie, mimo coraz częstszego podnoszenia w doktrynie międzynarodowego prawa karnego zagadnienia płci[3], MTK nie nadąża za tym podejściem i nie wykorzystuje swojego pełnego potencjału w tym zakresie.

Nie(równość) broni – cienie wzrastającej roli technologii w międzynarodowych procesach karnych

Pozornie sprawa Al Hassana nie odstaje od norm technologicznych wypracowanych do tej pory przez praktykę MTK. Posiada ona swoją sekcję na stronie internetowej tej instytucji, co nie jest niczym wyjątkowym w realiach międzynarodowego postępowania karnego[4]. Znaleźć w niej można wszystkie istotne informacje dotyczące przebiegu postępowania, w tym wydawane decyzje czy transkrypcje. Ponadto rozprawa i samo odczytanie wyroku były transmitowane w ogólnym dostępie, w trzech językach (angielskim, arabskim i francuskim), z wykorzystaniem m.in. platformy YouTube[5]. Na pierwszy rzut oka taki stan rzeczy nie odbiega więc od każdej sprawy toczącej się przed MTK. W przypadku Al Hassana pojawiło się jednak nowoczesne narzędzie technologiczne, które zostało wykorzystane przed Biuro Prokuratora MTK i które może wpłynąć na sposób przedstawiania dowodów w międzynarodowych procesach karnych w przyszłości.

Wykorzystano bowiem specjalną platformę, stworzoną przez SITU Research[6]. Biuro Prokuratora MTK wprowadziło z wykorzystaniem tej możliwości immersyjny model miasta, który zawierał wizualne dowody wskazujące lokalizacje domniemanych przestępstw, co umożliwiło wirtualną nawigację osób korzystających z tego narzędzia, zarówno pieszo, jak i z lotu ptaka[7]. Zintegrowane w tym wirtualnym mieście mogą być dowody, takie jak filmy, zdjęcia i nagrania audio, ilustrujące czas i miejsce domniemanych wydarzeń, osoby użytkujące mogą więc poruszać się wzdłuż ulicy, znaleźć oznaczony element odpowiadający dowodowi, kliknąć na niego i obejrzeć film z określonego momentu, pokazujący, kto był rzekomo obecny i co się wydarzyło[8]. Platforma ta łączy nagrania z dronów, zdjęcia satelitarne, skany laserowe i inne rodzaje dowodów wizualnych[9].

Jak słusznie wskazała Sarah Zarmsky, platforma ta została zaprojektowana bezpośrednio dla Biura Prokuratora MTK i odniosła pozytywne skutki, co jednocześnie uwypukla ograniczone zasoby obrony[10]. Na problem ten – choć nie w kontekście wykorzystania technologii w postępowaniu przed MTK – zwraca się uwagę od samego początku istnienia MTK[11]. Kenneth S. Gallant postulował nawet wprowadzenie odrębnego urzędu obrony MTK, który zinstytucjonalizowałby kwestię reprezentacji procesowej oskarżonego[12]. Do powstania takiej jednostki w ramach MTK jednak nie doszło. Zaś wraz z upływem lat można dostrzec, że Biuro Prokuratora MTK dysponuje przewagą finansową (jako instytucja zakorzeniona w systemie finansowania MTK), a co za tym idzie dużo większymi zasobami (pozwalającymi na szerokie korzystanie z najnowszych zdobyczy technologicznych) niż obrona. Powoduje to, że wbrew podstawowej zasadzie procesu karnego – rzetelnego procesu – mającej także zastosowanie w międzynarodowym procesie karnym, oskarżyciel jest na znacznie bardziej uprzywilejowanej pozycji procesowej niż obrońca, co umożliwia mu skuteczniejsze działanie.

Zatem właściwe jest krytyczne spojrzenie na równość w konflikcie oskarżenie-obrona, która w procesach przed MTK w praktyce nie występuje. Powoduje to konieczność ponownego przemyślenia konstrukcji obrony w międzynarodowym prawie karnym przez pryzmat zagrożeń potęgowanych przez wzrastające wykorzystanie nowych technologii przez Biuro Prokuratora MTK.

Narracja czy rzeczywistość – zagadnienie silnej pozycji pokrzywdzonych w międzynarodowym prawie karnym w kontekście prześladowania ze względu na płeć

Wbrew pozorom, osłabienie pozycji obrony w konflikcie z oskarżeniem nie powoduje, że pozycja pokrzywdzonych w postępowaniu przed MTK zyskuje na znaczeniu. Wręcz przeciwnie, mimo zapewnienia im silnej pozycji w warstwie narracyjnej, w rzeczywistości jest wiele do zrobienia w kwestii zapewnienia skuteczności realizacji ich uprawnień z jednej strony oraz realnego uwzględniania ich interesów z drugiej strony. Pomimo potwierdzenia popełnienia zbrodni międzynarodowych, Izba Orzekająca MTK nie pociągnęła Al Hassana do odpowiedzialności za przemoc seksualną stosowaną przez policję islamską, pozostawiając część pokrzywdzonych w stanie rozczarowania, co podkreśla potrzebę dokładnego zbadania wszystkich naruszeń związanych z konfliktem w Mali[13]. Ponadto, wskazuje się, że pokrzywdzeni negatywnie zareagowali na uniewinnienie Al Hassana od wszystkich zarzutów związanych z przemocą seksualną[14].

Można więc stwierdzić, że głosy pokrzywdzonych nie zostały w wystarczający sposób wysłuchane w procesie Al Hassana. Ważne jest bowiem, aby umożliwić im korzystanie ze swoich uprawnień zagwarantowanych w Statucie Rzymskim. Nie jest możliwe, aby troje wyznaczonych reprezentantów procesowych pokrzywdzonych mogło w całości przedstawić ich poglądy (lub w jakikolwiek usystematyzowany sposób). Tym bardziej, że w sprawie Al Hassana pełnomocnicy reprezentowali aż 2,196 pokrzywdzonych, a wezwali jedynie dwie osoby jako świadków. Możliwym rozwiązaniem byłoby zapewnienie większej roli lokalnych (tj. działających w miejscu, w którym odbywał się konflikt) organizacji pozarządowych we współpracy z reprezentantami procesowymi pokrzywdzonych.

Konkluzje: MTK daleko od ustanawiania wzorca

MTK został stworzony jako pierwszy w historii stały międzynarodowy trybunał karny i wiodący punkt międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Jak stwierdził Kai Ambos, międzynarodowy proces karny ma na celu przywrócenie pokoju i bezpieczeństwa w krajach po zakończeniu konfliktu oraz zadośćuczynienie ofiarom[15]. Należy jednak podkreślić, że aby spełnić te cele, jest jeszcze wiele pracy do wykonania przez MTK. W zamyśle został on także ustanowiony jako wzorzec dla krajowych postępowań karnych[16]. Jednak, aby MTK taką rolę mógł pełnić, a jednocześnie realizować cele międzynarodowego procesu karnego, konieczne jest zaprowadzenie realnej równości broni oraz skutecznej realizacji praw pokrzywdzonych w postępowaniu przed MTK.

 Autor: Kamil Sobański, doktorant w Centrum Digital Justice, działającym na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego

 

---

[1] Zob. więcej na temat tej sprawy: ‘Case Information Sheet’, <https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/2024-01/al-hassanEng.pdf> (dostęp: 3 lipca 2024 r.).

[2] Zob. więcej: ‘Situation in Mali: Mr Al Hassan convicted of war crimes and crimes against humanity committed in Timbuktu’, <https://www.icc-cpi.int/news/situation-mali-mr-al-hassan-convicted-war-crimes-and-crimes-against-humanity-committed> (dostęp: 3 lipca 2024 r.).

[3] Zob np. Feminist Judgments: Re-imagining the International Criminal Court, red. Kcasey McLoughlin, Rosemary Grey, Louise Chappell, Suzanne Varrall (Cambridge: Cambridge University Press, 2024).

[4] ‘Al Hassan Case’, <https://www.icc-cpi.int/mali/al-hassan> (dostęp: 3 lipca 2024 r.).

[5] ‘Trial Judgment in Al Hassan case on 26 June 2024 – Practical information’, <https://www.icc-cpi.int/news/trial-judgment-al-hassan-case-26-june-2024-practical-information> (dostęp: 3 lipca 2024 r.).

[6] Zob. <https://situ.nyc/research/profile> (dostęp: 3 lipca 2024 r.)

[7] Vittoria Elliott, ‘War Crime Prosecutions Enter a New Digital Age’, <https://www.wired.com/story/icc-investigation-digital-media/> (dostęp: 3 lipca 2024 r.).

[8] Tamże.

[9] Tamże.

[10] Tamże.

[11] Zob. np. Kenneth S. Gallant, ‘Politics, Theory and Institutions: Three Reasons Why International Criminal Defence is Hard, and What Might be Done About One of Them’, 14(3) Criminal Law Forum (2003), s. 327–334.

[12] Tamże.

[13] Amnesty International, ‘Mali: ICC conviction of Al Hassan for war crimes and crimes against humanity provides a measure of justice for victims’, <https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/06/mali-icc-conviction-of-al-hassan-for-war-crimes-and-crimes-against-humanity-provides-a-measure-of-justice-for-victims/> (dostęp: 3 lipca 2024 r.).

[14] Boubacar Sidiki Haidara, ‘ICC/Mali: Al Hassan verdict leaves bitter taste’, <https://www.justiceinfo.net/en/133680-icc-mali-al-hassan-verdict-leaves-bitter-taste.html#authorModalc7e1249ffc03eb9ded908c236bd1996d> (dostęp: 3 lipca 2024 r.); zob. także Kevin Jon Heller, ‘The Role of Gender Persecution in the Al Hassan Judgment’, <https://opiniojuris.org/2024/06/27/the-role-of-gender-persecution-in-the-al-hassan-judgment/> (dostęp: 3 lipca 2024 r.).

[15] Kai Ambos, Treatise on International Criminal Law. Volume III: International Criminal Procedure (Oxford: Oxford University Press, 2016), s. 46–48.

[16] Hanna Kuczyńska, ‘Postępowanie przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym’, 43 Studia Iuridica (2004), s. 83.