Guest Post: Litwa po raz kolejny składa wniosek do Biura Prokuratora MTK

W dniu 30 września 2024 r., wykorzystując prerogatywę państwa-strony Statutu Rzymskiego wynikającą z art. 14 ust., Litwa złożyła wniosek do Biura Prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) o zbadanie domniemanych zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych na polecenie wysokich rangą białoruskich przywódców politycznych, organów ścigania i wojskowych. Litwa twierdzi, że istnieją uzasadnione podstawy, by sądzić, że przedstawiciele Białorusi dopuścili się zbrodni przeciwko ludzkości, w tym deportacji, prześladowań oraz innych nieludzkich czynów wymierzonych w białoruską ludność cywilną. Według dostępnych informacji działania te są częściowo kontynuowane do dziś. Cały wniosek Litwy można przeczytać tutaj.

Ponieważ Białoruś nie jest stroną Statutu Rzymskiego, kwestia jurysdykcji MTK wymaga jeszcze szczegółowej analizy. W przypadku, gdy zbrodnie zostały popełnione przynajmniej częściowo na terytorium Litwy, mogą one podlegać jurysdykcji MTK. Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku Mjanmy, gdzie MTK uzyskał jurysdykcję nad domniemanymi zbrodniami popełnionymi na Rohingyach, ponieważ ich przymusowa deportacja miała miejsce na terytorium Bangladeszu, będącego stroną Statutu Rzymskiego. 

Tego samego dnia, w którym Litwa złożyła wniosek, o rozpoczęciu wstępnego badania sprawy poinformował Prokurator MTK, Karim Khan. Jego Biuro niezależnie oceni i przeanalizuje wszystkie dostępne informacje oraz rozważy przekazane uwagi i poglądy, w tym informacje od właściwych organów krajowych dotyczące wszelkich istotnych dochodzeń i ścigania na szczeblu krajowym. Zgodnie z art. 15 Statutu Rzymskiego, Biuro Prokuratora nie wszczyna postępowania przygotowawczego automatycznie po przekazaniu sprawy przez Państwo-Stronę. W pierwszej kolejności przeprowadzane jest wstępne badanie, mające na celu ustalenie, czy istnieją uzasadnione podstawy do wszczęcia postępowania przygotowawczego. W szczególności, zgodnie z art. 53(1) Statutu Rzymskiego, Prokurator musi rozważyć kwestie jurysdykcji, dopuszczalności i interesu wymiaru sprawiedliwości. W związku z tym kwestia wszczęcia postępowania przygotowawczego na skutek wniosku złożonego przez Litwę pozostaje otwarta, a dalsze losy sprawy zależą od ustaleń Biura Prokuratora. 

Guest Post: Łotwa i Litwa interweniują przed MTS w sprawie Ukraina v. Rosji

 

Łotwa i Litwa interweniują przed MTS w sprawie Ukraina v. Rosji

 

Dnia 26 lutego 2022 r. Ukraina złożyła do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości skargę przeciwko Rosji w sprawie wynikłego między tymi państwami sporu na tle Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Istotą sporu jest to, że Rosja twierdzi, że na terytorium Ukrainy miały miejsce akty ludobójstwa i te oskarżenia wykorzystuje jako pretekst do agresji przeciwko Ukrainie. Ukraina stanowczo zaprzecza, że takie ludobójstwo miało miejsce. Tym samym podważa rosyjską legitymację inwazji dokonanej w deklarowanym celu zapobiegania i karania ludobójstwa.

Jak już informowaliśmy, dnia 16 marca 2022 r. MTS wydał w tej sprawie zarządzenie tymczasowe, w którym nakazał Rosji niezwłoczne zawieszenie „specjalnej operacji wojskowej" rozpoczętej w dniu 24 lutego 2022 r. oraz niezwłoczne zapewnienie, że wszelkie jednostki zbrojne, które mogą być przez nią kierowane lub wspierane, jak również wszelkie organizacje i osoby, które mogą podlegać jej kontroli, kierownictwu lub wpływom, nie podejmą żadnych kroków w celu wsparcia powyższej operacji. Nadto MTS nakazał obu stronom konfliktu zbrojnego powstrzymanie się od dalszych działań skutkiem których byłoby jego zaognienie lub rozszerzenie.

Stosownie do art. 63 Statutu MTS, w razie wysunięcia sprawy interpretacji jakiejś konwencji, w której stronami są inne państwa niż będące w sporze, Pisarz Trybunału zawiadomi je o tym natychmiast. Każde państwo, które otrzymało takie zawiadomienie, ma prawo interwencji w procesie i jeżeli z tego prawa skorzysta, to interpretacja zawarta w wyroku będzie dlań w równej mierze wiążąca. Dnia 21 lipca 2022 r. Łotwa, a dnia 22 lipca Litwa jako strony Konwencji ws. ludobójstwa, skorzystały z prawa do interwencji w tej sprawie.

Ich stanowiska procesowe skonstruowane są podobnie. Zaczynają się od krótkiego wprowadzenia, w których przywołane zostały podstawy prawne interwencji. Następnie każde z państw omawia historię proceduralną sprawy, jej znaczenie dla społeczności międzynarodowej jako całości oraz uzasadnia swoje prawo do interwencji. W części merytorycznej  każde z państw przedstawia swoje poglądy na wykładnię Konwencji.

Łotwa wskazuje, że jej zdaniem:

·       Klauzula sądowa Konwencji (art. IX) odnosząca się do sporów o jej „wykonanie” rozciąga się również na spory w których wnosi się o stwierdzenie, że Konwencja nie została naruszona. Jeśli więc jedno państwo zarzuca drugiemu ludobójstwo to ostatnie może zwrócić się do MTS o stwierdzenie bezpodstawności tych zarzutów pod względem faktycznym i prawnym.

·       Art. I Konwencji interpretowany łącznie z jej innymi częściami, w tym art. I, VIII, IX i preambułą zakazuje jej wykorzystania w sposób stanowiący nadużycie prawa. Dopuszczenie nadużycia byłoby sprzeczne z przedmiotem i celem Konwencji, która dotyczy zbrodni o szczególnie poważnym charakterze, naruszającej najbardziej podstawowe zasady moralności. W tym kontekście Łotwa wskazuje, że Konwencja musi być interpretowana w dobrej wierze, że jednostronne i bezpodstawne oskarżenia o ludobójstwo stanowią nadużycie przez co są sprzeczne z literą i duchem Konwencji, oraz że Konwencja wskazuje w jaki sposób zapobiegać i karać ludobójstwo zgodnie z prawem.

·       Konwencja nie tylko nie legalizuje bezprawnego jednostronnego użycia siły jako środka zapobiegania i karania ludobójstwa (zapobieganie i karanie ludobójstwu nie może polegać na bezprawnym użyciu siły) ale wręcz takiego użycia zakazuje. O tym kiedy użycie siły jest bezprawne decydują właściwe normy prawa międzynarodowego, a mianowicie Karty Narodów Zjednoczonych i zwyczajowego prawa międzynarodowego.

Litwa wskazuje, że jej zdaniem:

·       Art. I Konwencji nakłada na wszystkie Państwa-Strony obowiązek zapobiegania ludobójstwu. Wypełniając obowiązek zapobiegania ludobójstwu Umawiające się Strony muszą działać w granicach dozwolonych przez prawo międzynarodowe. Litwa uważa, że ​​prawidłowa wykładnia powołanego przepisu wskazuje, że wszelkie jednostronne działania zapobiegawcze muszą być uzasadnione istotnymi dowodami, a państwo, które zamierza działać, jest zobowiązane do zachowania należytej staranności, aby zebrać takie dowody z niezależnych źródeł przed podjęciem jakichkolwiek dalszych działań w wykonaniu art. I. Litwa ponadto stwierdza, że obowiązek karania ludobójstwa na podstawie art. I jest ograniczony do środków o charakterze karnym skierowanych przeciwko jednostkom.

·       Art. VIII Konwencji stanowi, że Państwa-Strony mogą wezwać właściwe organy Narodów Zjednoczonych do podjęcia działań na podstawie Karty Narodów Zjednoczonych w celu zapobiegania i zwalczania aktów ludobójstwa. Litwa twierdzi, że prawidłowa wykładnia art. VIII wymaga, aby wspomniany przepis był odczytywany łącznie z art. I, a więc legalność wszelkich ekstraterytorialnych jednostronnych środków zapobiegawczych jest uzależniona od uprzedniego zwrócenia się do właściwych organów ONZ oraz niepodejmowania przez takie organy działań zgodnie z Kartą NZ.

·       Artykuł IX. Konwencji zezwala na wnoszenie do MTS sporów „dotyczących wykładni, stosowania lub wykonywania” Konwencji przez każde Państwo będące stroną takiego sporu. Litwa twierdzi, że art. IX powinien być interpretowany szeroko, jako dający MTS jurysdykcję w sporach dotyczących rzekomego spełnienia przez Umawiającą się Stronę jej zobowiązań wynikających z Konwencji. W szczególności Litwa twierdzi, że jurysdykcja MTS na podstawie art. IX rozciąga się na spory dotyczące jednostronnego użycia siły zbrojnej w podawanym celu zapobieżenia i ukarania domniemanego ludobójstwa.

 

dr Przemysław Domagała (UKSW)

Spirala retorsji dyplomatycznych między Rosją a Europą Środkowowschodnią

Nie milkną echa publikacji wyników czeskiego dochodzenia dotyczącego wysadzenia w 2014 r. tamtejszego składu amunicji. W związku z ustaleniami, że atak przeprowadzili agencji rosyjskiego wywiadu, Praga wydaliła 18 rosyjskich dyplomatów, w odpowiedzi na co Moskwa wydaliła 20 czeskich (Al Jazeera, Russia expels 20 Czech diplomats in retaliatory move). 

W kolejnych dniach solidarność z Czechami wyraziły Słowacja, Estonia, Łotwa i Litwa, co wywołało spiralę dyplomatycznych retorsji (DW, Russia expels 7 EU diplomats over 'solidarity' with Czechs). Również Rumunia wydaliła w geście solidarności rosyjskiego ambasadora, co jednak przynajmniej na razie nie spotkało się z reakcją strony rosyjskiej.

Polski MSZ ograniczył się do oświadczenia o poparciu czeskiej decyzji, bowiem "solidarność sojusznicza i szybkiego działanie czynią nas silnymi" (PAP, Polska w pełni popiera decyzję Czech o wydaleniu rosyjskich dyplomatów).

Brak naruszenia praw byłego funkcjonariusza KGB skazanego za ludobójstwo - Drelingas p. Litwie

Wiele skarg składanych do Trybunał w Strasburgu dotyczy okoliczności, które swój początek miały daleko przed związaniem się poszczególnych państw Konwencją. W ostatnich dniach Trybunał wydał interesujący wyrok w sprawie Drelingas p. Litwie. Przedmiotem skargi był zarzut, że skazanie skarżącego za zbrodnię ludobójstwa, której miał dopuścić się w 1956 r. doprowadzając jako funkcjonariusz KGB do zamordowania dwóch partyzantów litewskich, nastąpiło z naruszeniem art. 7 Konwencji. Skarżący powoływał się na wyrok ETPC w sprawie Vasiliauskas p. Litwie, w którym Trybunał stwierdził naruszenie tego przepisu w niemalże identycznych okolicznościach. ETPC orzekł wtedy, że skazanie skarżącego za zbrodnię ludobójstwa nie mogło być postrzegane jako zgodne z istotą tego przestępstwa w formie zdefiniowanej przez prawo międzynarodowe w czasie jego popełnienia i dlatego w 1953 r. skarżący nie był w stanie przewidzieć, że może za jego popełnienie ponieść odpowiedzialność. Sądy krajowe potraktowały zamordowanych partyzantów jako „grupę polityczną”, która w owym czasie nie była objęta ochroną prawa międzynarodowego. 

Litwa 36 państwem członkowskim Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD)

5 lipca br. Litwa oficjalnie została członkiem OECD. Data ta zakończyła ponad 3 letni proces akcesyjny. OECD została powołana i funkcjonuje na podstawie Konwencji o Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju z 1960 r., którą przyjęło 20 państw (17 państw Europy Zachodniej oraz Turcja, Kanada i USA). OECD zastąpiła działającą w latach 1948-1960 Organizację Europejskiej Współpracy Gospodarczej.  W założeniu OECD zrzesza państwa wysoko rozwinięte, które szanują zasady demokracji i gospodarki rynkowej. Na podstawie art. 16 Konwencji OECD członkiem organizacji może stać się państwo gotowe do przyjęcia zobowiązań wynikających z członkostwa, po wcześniejszym zaproszeniu do członkostwa ze strony głównego organu tej organizacji, tj. Rady.

Litwa i Rumunia odpowiedzialne za tortury w tajnych ośrodkach CIA

Długo czekaliśmy na ostatecznie rozstrzygnięcie przez ETPC spraw wniesionych przeciwko Litwie i Rumunii a dotyczących tortur i przekazywania więźniów z i do tajnych ośrodków CIA położonych na terytoriach tych państw. Wydając wyroki w sprawie Abu Zubaydah p. Litwie i Al Nashiri p. Rumunii, Trybunał dopełnił układanki, którą zapoczątkował wydając latem 2014 r. wyroki z powództwa obu skarżących przeciwko Polsce.

W wyrokach Trybunał uznał, że tajne ośrodki CIA znajdowały się na terenie Rumunii od września 2003 r. do listopada 2005 r., a na terenie Litwy od lutego 2005 r. do marca 2006 r. Skarżący byli przetrzymywani w tych ośrodkach, a władze obu państw miały świadomość tego, że będą tam poddani przez personel USA traktowaniu sprzecznemu z Konwencją. Państwa zezwoliły także na przetransportowanie skarżących do innych lokacji CIA, narażając ich tym samym na dalsze ryzyko nieludzkiego traktowania. W stosunku do obu skarżących Trybunał stwierdził naruszenia niemalże tych samych przepisów Konwencji, co w wyrokach przeciwko Polsce: art. 3 w aspekcie materialnym i proceduralnym, art. 5, art. 8 i art. 13 - sprawa Abu Zubaydah oraz art. 2 i 3 Konwencji i art. 1 Protokołu nr 6 - w związku z przetransportowaniem w miejsce, w którym skarżącemu może grozić kara śmierci, art. 3 w aspekcie materialnym i proceduralnym, art. 5, art. 6, art. 8 i art. 13 - sprawa Al Nashiri.

ETPCz nieustannie rozlicza państwa za błędy przeszłości: nowe wyroki przeciwko Rumunii i Litwie

Choć od momentu przystąpienia większości państw Europy Środkowo-Wschodniej do systemu Europejskiej Konwencji Praw Człowieka minęło już ponad 20 lat, Trybunał strasburski nadal rozstrzyga w stosunku do nich sprawy, które swoje źródło mają w często dramatycznych wydarzeniach okresu przejścia od dyktatury do demokracji. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na wydane wczoraj wyroki przeciwko Rumunii i Litwie. 

Rosyjskie śledztwo ws. legalności niepodległości Republik Bałtyckich

Z końcem czerwca kolejny akt w wojnie nerwów między Moskwą a pomniejszymi państwami sąsiednimi (EU Observer, Baltic states ridicule Russia's probe on independence) dopisali dwaj posłowie rządzącej partii Jedna Rosja. Tydzień po tym, ja rosyjska prokuratura określiła mianem nielegalnego transfer Krymu na rzecz Ukrainy w 1954 roku (MSN, Russia examines Baltic independence), posłowie wystąpili do Prokuratora Generalnego z wnioskiem o wszczęcie postępowania ws. rzekomego naruszenia prawa konstytucyjnego ZSRR przy okazji podjęcia decyzji o uznaniu w 1991 roku niepodległości państw bałtyckich (RT, dawniej Russia Today, Russian prosecutor general receives MP request to review recognition of Baltic States). Według rosyjskich mediów, biuro Prokuratora musiało ex lege podjąć czynności w sprawie.

Komisja wzywa Polskę do stosowania Dyrektywy ws. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych

Komisja Europejska wezwała 11 państw - Bułgarię, Republikę Czeską, Francję, Włochy, Litwę, Luksemburg, Holandię, Maltę, Polskę, Rumunię i Szwecję - do pełnego wdrożenia Dyrektywy ustanawiająca ramy na potrzeby prowadzenia działań naprawczych oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji w odniesieniu do instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych (nt. Dyrektywy BRRD pisaliśmy tutaj). Termin implementacji unijnych przepisów upłynął z końcem ubiegłego roku.

Wskazane państwa członkowskie mają teraz 2 miesiące na poinformowanie o wdrożonych środkach wykonawczych; w razie uchybienia kolejnego terminu KE będzie mogła wszcząć postępowanie przeciwko poszczególnym państwom przed Trybunałem Sprawiedliwości.

Szerzej: Komisja Europejska - Komunikat prasowy IP/15/5057.

TS: Rozporządzenie Bruksela I nie reguluje kwestii uznawania ani wykonywania orzeczeń arbitrażowych

W wyroku z 13 maja ws. C‑536/13 Gazprom, Trybunał przychylił się do argumentu Rzecznika Generalnego Melchior Wathelet (nasz post tutaj), że zgodnie z art. 1(2)(d) Brukseli I, Rozporządzenie to nie obejmuje sądownictwa polubowne (par.28), a zatem to do sądu krajowego należy ewentualne uwzględnienie anti-suit injunction.

W kontekście obaw podnoszonych przez sąd odsyłający - litewski SN, wedle którego 

anti-suit injunction wydany przez trybunał arbitrażowy zagraża skuteczności (effet utile) rozporządzenia nr 44/2001, ponieważ "może ograniczyć korzystanie przez ten sąd z kompetencji do samodzielnego stanowienia w przedmiocie własnej właściwości do rozpatrywania sprawy objętej zakresem stosowania omawianego rozporządzenia" (par.31), 

Trybunał przypomniał, 

TS: wzorce umowne dla usług prawnych podlegają reżimowi prawa konsumenckiego

Po tym jak w lipcu ubiegłego roku Trybunał Sprawiedliwości uznał "turtystykę adwokacką" za zgodną z prawem UE (nasz post tutaj), kolejny raz wyrok unijnych sędziów może wywrzeć istotne wpływ na sposób wykonywania wolnych zawodów prawniczych.

Zgodnie z wyrokiem Birutė Šiba p. Arūnasowi Devėnasowi (C-537/13) wzroce umowne stosowane przez prawników w relacjach z klientami muszą być zgodne z Dyrektywą Rady 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95, s. 29).

Rzecznik Generalny: anti-suit injunctions w postępowaniach arbitrażowych zgodne z prawem UE

Wzywając do zmiany dotychczasowej wykładni prawa UE w Tankers (C-185/07), Rzecznik Generalny Melchior Wathelet w sprawie Gazprom (C-536/13, zobacz nasz post tutaj) uznał, że:

- Rozporządzenie (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Bruksela I) nie zobowiązuje sądu państwa członkowskiego do odmowy uznania i wykonania anti-suit injunction wydanego przez sąd arbitrażowy.

- Okoliczność, iż orzeczenie arbitrażowe zawiera anti-suit injunction nie wystarczy, aby odmówić jego uznania i wykonania na podstawie art. V ust. 2 lit. b) Konwencji nowojorskiej z dnia 10 czerwca 1958 r.

Opinia Rzecznika Generalnego z 4 grudnia 2014.

Litewskie zastrzeżenie formy przestaje obowiązywać

Litwa zrezygnowała z zastrzeżenia formy pisemnej dotyczącego umów sprzedaży pod rządami Konwencji Narodów Zjednoczonych o Międzynarodowej Sprzedaży Towarów. Dotąd umowy zawierane przez podmioty mające siedzibę na Litwie musiały mieć formę pisemną. Od 1 czerwca 2014 r., kiedy zmiana wejdzie w życie, umowa sprzedaży, jej zmiana lub jej uzgodnione rozwiązanie lub jakakolwiek oferta, przyjęcie oferty lub inne wyrażenie zamiaru mogą być dokonane w innej formie niż pisemna. Deklaracją o zastrzeżeniu formy wciąż są związane m.in. Ukraina, Rosja, Paragwaj, Węgry i Argentyna. 

Więcej na ten temat można przeczytać tutaj oraz tu.

Prawo UE jako przeszkoda wykonania wyroku arbitrażowego? Litwa v. Gazprom

Rozstrzygnięcie sporu Litwa-Gazprom, którego jeden z etapów zakończył wyrok arbitrażowy Sztokholmskiej Izby Handlowej (SCC, Arbitration No.: V (125/2011), podsumowanie sprawy tutaj) może stać się doniosłym testem na status prawa UE w prawie krajowym -litewskim wykraczającym poza kontekst tego sporu (zob. R. Audzevičius, M. Juozaiti [w:] R. Clark, Dispute Resolution Review, 2013). Z jednej bowiem strony tamtejszy Trybunał Konstytucyjny w wyroku nr 7/04-8/04 z 15 maja 2007 roku uznał, że również orzecznictwo ETPCz, Trybunału Sprawiedliwości i Sądu ma znaczenie dla wykładni prawa krajowego. Z drugiej strony, litewskie sądy wykazywały dotąd liberalne podejście do wykładni i stosowania Konwencji nowojorskiej o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych.