Guest Post: Łotwa i Litwa interweniują przed MTS w sprawie Ukraina v. Rosji

 

Łotwa i Litwa interweniują przed MTS w sprawie Ukraina v. Rosji

 

Dnia 26 lutego 2022 r. Ukraina złożyła do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości skargę przeciwko Rosji w sprawie wynikłego między tymi państwami sporu na tle Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Istotą sporu jest to, że Rosja twierdzi, że na terytorium Ukrainy miały miejsce akty ludobójstwa i te oskarżenia wykorzystuje jako pretekst do agresji przeciwko Ukrainie. Ukraina stanowczo zaprzecza, że takie ludobójstwo miało miejsce. Tym samym podważa rosyjską legitymację inwazji dokonanej w deklarowanym celu zapobiegania i karania ludobójstwa.

Jak już informowaliśmy, dnia 16 marca 2022 r. MTS wydał w tej sprawie zarządzenie tymczasowe, w którym nakazał Rosji niezwłoczne zawieszenie „specjalnej operacji wojskowej" rozpoczętej w dniu 24 lutego 2022 r. oraz niezwłoczne zapewnienie, że wszelkie jednostki zbrojne, które mogą być przez nią kierowane lub wspierane, jak również wszelkie organizacje i osoby, które mogą podlegać jej kontroli, kierownictwu lub wpływom, nie podejmą żadnych kroków w celu wsparcia powyższej operacji. Nadto MTS nakazał obu stronom konfliktu zbrojnego powstrzymanie się od dalszych działań skutkiem których byłoby jego zaognienie lub rozszerzenie.

Stosownie do art. 63 Statutu MTS, w razie wysunięcia sprawy interpretacji jakiejś konwencji, w której stronami są inne państwa niż będące w sporze, Pisarz Trybunału zawiadomi je o tym natychmiast. Każde państwo, które otrzymało takie zawiadomienie, ma prawo interwencji w procesie i jeżeli z tego prawa skorzysta, to interpretacja zawarta w wyroku będzie dlań w równej mierze wiążąca. Dnia 21 lipca 2022 r. Łotwa, a dnia 22 lipca Litwa jako strony Konwencji ws. ludobójstwa, skorzystały z prawa do interwencji w tej sprawie.

Ich stanowiska procesowe skonstruowane są podobnie. Zaczynają się od krótkiego wprowadzenia, w których przywołane zostały podstawy prawne interwencji. Następnie każde z państw omawia historię proceduralną sprawy, jej znaczenie dla społeczności międzynarodowej jako całości oraz uzasadnia swoje prawo do interwencji. W części merytorycznej  każde z państw przedstawia swoje poglądy na wykładnię Konwencji.

Łotwa wskazuje, że jej zdaniem:

·       Klauzula sądowa Konwencji (art. IX) odnosząca się do sporów o jej „wykonanie” rozciąga się również na spory w których wnosi się o stwierdzenie, że Konwencja nie została naruszona. Jeśli więc jedno państwo zarzuca drugiemu ludobójstwo to ostatnie może zwrócić się do MTS o stwierdzenie bezpodstawności tych zarzutów pod względem faktycznym i prawnym.

·       Art. I Konwencji interpretowany łącznie z jej innymi częściami, w tym art. I, VIII, IX i preambułą zakazuje jej wykorzystania w sposób stanowiący nadużycie prawa. Dopuszczenie nadużycia byłoby sprzeczne z przedmiotem i celem Konwencji, która dotyczy zbrodni o szczególnie poważnym charakterze, naruszającej najbardziej podstawowe zasady moralności. W tym kontekście Łotwa wskazuje, że Konwencja musi być interpretowana w dobrej wierze, że jednostronne i bezpodstawne oskarżenia o ludobójstwo stanowią nadużycie przez co są sprzeczne z literą i duchem Konwencji, oraz że Konwencja wskazuje w jaki sposób zapobiegać i karać ludobójstwo zgodnie z prawem.

·       Konwencja nie tylko nie legalizuje bezprawnego jednostronnego użycia siły jako środka zapobiegania i karania ludobójstwa (zapobieganie i karanie ludobójstwu nie może polegać na bezprawnym użyciu siły) ale wręcz takiego użycia zakazuje. O tym kiedy użycie siły jest bezprawne decydują właściwe normy prawa międzynarodowego, a mianowicie Karty Narodów Zjednoczonych i zwyczajowego prawa międzynarodowego.

Litwa wskazuje, że jej zdaniem:

·       Art. I Konwencji nakłada na wszystkie Państwa-Strony obowiązek zapobiegania ludobójstwu. Wypełniając obowiązek zapobiegania ludobójstwu Umawiające się Strony muszą działać w granicach dozwolonych przez prawo międzynarodowe. Litwa uważa, że ​​prawidłowa wykładnia powołanego przepisu wskazuje, że wszelkie jednostronne działania zapobiegawcze muszą być uzasadnione istotnymi dowodami, a państwo, które zamierza działać, jest zobowiązane do zachowania należytej staranności, aby zebrać takie dowody z niezależnych źródeł przed podjęciem jakichkolwiek dalszych działań w wykonaniu art. I. Litwa ponadto stwierdza, że obowiązek karania ludobójstwa na podstawie art. I jest ograniczony do środków o charakterze karnym skierowanych przeciwko jednostkom.

·       Art. VIII Konwencji stanowi, że Państwa-Strony mogą wezwać właściwe organy Narodów Zjednoczonych do podjęcia działań na podstawie Karty Narodów Zjednoczonych w celu zapobiegania i zwalczania aktów ludobójstwa. Litwa twierdzi, że prawidłowa wykładnia art. VIII wymaga, aby wspomniany przepis był odczytywany łącznie z art. I, a więc legalność wszelkich ekstraterytorialnych jednostronnych środków zapobiegawczych jest uzależniona od uprzedniego zwrócenia się do właściwych organów ONZ oraz niepodejmowania przez takie organy działań zgodnie z Kartą NZ.

·       Artykuł IX. Konwencji zezwala na wnoszenie do MTS sporów „dotyczących wykładni, stosowania lub wykonywania” Konwencji przez każde Państwo będące stroną takiego sporu. Litwa twierdzi, że art. IX powinien być interpretowany szeroko, jako dający MTS jurysdykcję w sporach dotyczących rzekomego spełnienia przez Umawiającą się Stronę jej zobowiązań wynikających z Konwencji. W szczególności Litwa twierdzi, że jurysdykcja MTS na podstawie art. IX rozciąga się na spory dotyczące jednostronnego użycia siły zbrojnej w podawanym celu zapobieżenia i ukarania domniemanego ludobójstwa.

 

dr Przemysław Domagała (UKSW)

ETPC uchyla stosowanie środków tymczasowych w stosunku do Łotwy w związku z sytuacją na granicy z Białorusią

15 września ETPC uchylił stosowanie (nałożonych 25. sierpnia 2021) środków tymczasowych w stosunku do Łotwy w związku z sytuacją na granicy łotewsko - białoruskiej (pisaliśmy tu). Jak się wydaje decyzja ta została podjęta w obliczu faktu, że z 41 osobowej grupy irackich Kurdów, 11 osób (6 dorosłych i 5 dzieci) zostało wpuszczonych na terytorium Łotwy ze względu na stan zdrowia oraz wiek. Jak podaje Trybunał, pozostałe osoby nie przebywają już na granicy.

Choć tego samego dnia, tj. 25 sierpnia 2021, Trybunał nałożył środki tymczasowe także na Polskę zobowiązując władze polskie do dostarczenia żywności, leków i pomocy medycznej, w ostatnim komunikacie Trybunału nie ma nawiązania do sytuacji w Polsce i zniesienia obowiązywania środków. Trzeba jednak wskazać, że w pierwotnej decyzji Trybunału jako termin obowiązywania środków został wskazany właśnie 15 września. Biorąc pod uwagę upływ tego terminu należy chyba przyjąć, że środki nie obowiązują także w stosunku do Polski.  

  

ETPC nakłada środki tymczasowe na Łotwę i Polskę w związku z sytuacją na granicach z Białorusią

W związku z sytuacją imigrantów na granicy łotewsko - białoruskiej i polsko - białoruskiej ETPC nałożył na Łotwę oraz Polskę (sprawy Ahmed i inni p. Łotwie oraz Amiri i inni p. Polsce) środki tymczasowe w postaci zobowiązania do dostarczenia wnioskodawcom żywności, wody, odzieży, odpowiedniej opieki medycznej oraz, jeżeli jest to możliwe, tymczasowego schronienia.

Trybunał wyjaśnił jednocześnie, że nałożenie środków tymczasowych w wskazanej formie nie powinno być rozumiane jako zobowiązanie do tego, by Polska lub Łotwa wpuściły wnioskodawców na ich terytoria. ETPC podkreślił, że zgodnie z prawem międzynarodowym kraje te mają prawo do kontrolowania wjazdu na ich terytoria przez cudzoziemców.  

Jak zaznaczył ETPC, środki zostały nałożone niezależnie od jakichkolwiek obowiązków, które Białoruś może mieć na mocy prawa międzynarodowego w odniesieniu do sytuacji skarżących. 

Skarżący w sprawie Amiri i inni p. Polsce to 32 obywateli afgańskich. Skarżący w sprawie Ahmed i inni p. Łotwie to, zgodnie z informacją przedstawioną przez Trybunał, 41 obywateli irackich pochodzenia kurdyjskiego.

Skarżący przedkładając do Trybunału wnioski o zastosowanie środków tymczasowych w obu sprawach powołali się na art. 2 (prawo do życia), 3 (zakaz nieludzkiego i poniżającego traktowania) EKPC oraz art. 4 Protokołu nr 4 do EKPC (zakaz zbiorowych wydaleń cudzoziemców). Wnioskodawcy w sprawie Ahmed i inni p. Łotwie powołali się również na art. 5 (prawo do wolności i bezpieczeństwa), art. 6 (prawo do rzetelnego procesu sądowego), art. 8 (prawo do poszanowania dla życia prywatnego i rodzinnego) oraz art. 13 (prawo do skutecznego środka odwoławczego). Wnioskodawcy w obu przypadkach starają się o umożliwienie im wjazdu na terytorium wskazanego kraju i zaoferowanie pomocy. Wszyscy twierdzą też, że zamierzają ubiegać się o ochronę międzynarodową.

Zgodnie z decyzją Trybunału środki tymczasowe mają obowiązywać przez trzy tygodnie do 15 września włącznie.

Łotewski TK uznał Konwencję stambulską za zgodną z konstytucją

Po wypowiedzeniu Konwencji stambulskiej (Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej) przez Turcję (marzec 2021 r.), wniosku premiera RP do polskiego TK, wskazującego na rzekome liczne sprzeczności Konwencji z polską konstytucją (lipiec 2020 r.), a wcześniej m.in. uznaniu Konwencji za sprzeczną z bułgarską konstytucją przez tamtejszy TK (lipiec 2018 r.) wreszcie odmienne informacje z obszaru Konwencja stambulska a konstytucje państw-stron (lub potencjalnych państw-stron).

Spirala retorsji dyplomatycznych między Rosją a Europą Środkowowschodnią

Nie milkną echa publikacji wyników czeskiego dochodzenia dotyczącego wysadzenia w 2014 r. tamtejszego składu amunicji. W związku z ustaleniami, że atak przeprowadzili agencji rosyjskiego wywiadu, Praga wydaliła 18 rosyjskich dyplomatów, w odpowiedzi na co Moskwa wydaliła 20 czeskich (Al Jazeera, Russia expels 20 Czech diplomats in retaliatory move). 

W kolejnych dniach solidarność z Czechami wyraziły Słowacja, Estonia, Łotwa i Litwa, co wywołało spiralę dyplomatycznych retorsji (DW, Russia expels 7 EU diplomats over 'solidarity' with Czechs). Również Rumunia wydaliła w geście solidarności rosyjskiego ambasadora, co jednak przynajmniej na razie nie spotkało się z reakcją strony rosyjskiej.

Polski MSZ ograniczył się do oświadczenia o poparciu czeskiej decyzji, bowiem "solidarność sojusznicza i szybkiego działanie czynią nas silnymi" (PAP, Polska w pełni popiera decyzję Czech o wydaleniu rosyjskich dyplomatów).

Były sędzia ETPCz i aktualny sędzia w TSUE wybrany prezydentem Łotwy

Warto odnotować, że kilkanaście dni temu parlament Łotwy potwierdził, że stanowiska sędziowskie w sądach międzynarodowych mogą okazać się przepustką również do pełnienia najwyższych stanowisk państwowych. Egils Levits – sędzia w Trybunale Sprawiedliwości od 2004 r., a wcześniej sędzia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (1995-2004) – został wybrany na stanowisko Prezydenta Łotwy. Mandat obejmie 8 lipca br. 

Należy jednak pamiętać, że imponujące doświadczenie w sądach międzynarodowych Egilsa Levitsa jest również uzupełnione jego wcześniejszymi doświadczeniami politycznymi (mandat poselski, stanowisko wicepremiera i ministra sprawiedliwości) oraz dyplomatycznymi (stanowisko ambasadora w kilku państwach europejskich).

Polska wypowiada pierwsze wewnątrz-unijne BITy

Już niebawem może się okazać, że jednym z najefektywniejszych obszarów realizacji polskiej polityki zagranicznej stanie się odchodzenie od międzynarodowych standardów ochrony inwestycji zagranicznych. 

Zaledwie w marcu b.r. roku komentowaliśmy powołanie międzyresortowego Zespołu ds. prawnomiędzynarodowych aspektów polityki inwestycyjnej Rzeczypospolitej Polskiej. 

Już w połowie lipca rozpoczęto procedowanie projektu Ustawy o wypowiedzeniu BITu Polska-Portugalia (Druk nr 1775), którą - po wznowieniu prac parlamentu po przerwie wakacyjnej - w ciągu 2 tygodni przekazano prezydentowi do podpisu, kórry po dwóch dniach, 28 września b.r., ustawę podpisał. Oznacza to, że w odniesieniu do inwestycji już dokonanych, inwestorzy z obu krajów utracą ochronę prawną na podstawie traktatu za 10 lat (art. 11(3) BITu).

Rosyjskie śledztwo ws. legalności niepodległości Republik Bałtyckich

Z końcem czerwca kolejny akt w wojnie nerwów między Moskwą a pomniejszymi państwami sąsiednimi (EU Observer, Baltic states ridicule Russia's probe on independence) dopisali dwaj posłowie rządzącej partii Jedna Rosja. Tydzień po tym, ja rosyjska prokuratura określiła mianem nielegalnego transfer Krymu na rzecz Ukrainy w 1954 roku (MSN, Russia examines Baltic independence), posłowie wystąpili do Prokuratora Generalnego z wnioskiem o wszczęcie postępowania ws. rzekomego naruszenia prawa konstytucyjnego ZSRR przy okazji podjęcia decyzji o uznaniu w 1991 roku niepodległości państw bałtyckich (RT, dawniej Russia Today, Russian prosecutor general receives MP request to review recognition of Baltic States). Według rosyjskich mediów, biuro Prokuratora musiało ex lege podjąć czynności w sprawie.

Czy Trybunał strasburski powinien być aż tak hojny? Materialne naprawienie naruszenia EKPCz cd.

Słono za naruszenie Konwencji zapłaci rząd łotewski w wykonaniu orzeczenia w sprawie Vistins i Pepepjolkins p. Łotwie (skarga nr 71243/01). Sprawa dotyczy wywłaszczenia nieruchomości na początku lat 90-tych w związku rozszerzaniem powierzchni portu w Rydze. W wyroku głównym z 25.10.2012 Trybunał uznał, że ponieważ różnica pomiędzy wartością wywłaszczonych nieruchomości (obliczoną na potrzeby podatku od nieruchomości), a przyznanym skarżącym odszkodowaniem była rażąco nieproporcjonalna, władze łotewskie nie zachowały należytej równowagi pomiędzy interesem publicznym a podstawowymi prawami skarżących. W konsekwencji uznał, że w sprawie doszło do naruszenia art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji.

Na podstawie wyroku z 25.03.2014, w którym Trybunał rozstrzygał już jedynie kwestię naprawienia wyrządzonej szkody, władze łotewskie mają wypłacić pierwszemu ze skarżących 339.391,98 euro, natomiast drugiemu skarżącemu 871.271,12 euro.

Łotwa 18 członkiem Unii Gospodarczej i Walutowej

Komisja Europejska zatwierdziła wniosek Łotwy o przystąpienie do UGW. Jeżeli zgodnie z oczekiwaniami ministrowie finansów UE przychylą się do owej decyzji na lipcowym szczycie, realne wydaje się włączenie tego kraju do strefy euro w 2014 roku. 

Zgodnie z wnioskami Raportu EBC Łotwa spełnia warunki konwergencji, choć pewne obawy budzi nadmierne znaczenie zagranicznych depozytów bankowych (nierezydentów).

Łotwa, która w 2008 roku zmuszona była skorzystać z finansowej pomocy UE, jednak po realizacji jednego z najsurowszych planów oszczędnościowych odzyskała już równowagę finansów publicznych i spłaciła zaciągnięte zobowiązania (BBC News).

Szerzej: EU Observer, CNBC, WSJ.