80. konferencja ILA

W ubiegły czwartek, 23 czerwca 2022 r., zakończyła się w Lizbonie 80. konferencja International Law Association (ILA), pt. "International Law: Our Common Good" (zob. tu). Siedem komitetów przyjęło finalne raporty z przeprowadzonych badań, z czego sześć z nich zostało zakończone rezolucjami ILA (zob. tu). Pracę ukończyły także dwie grupy badawcze (Study Groups). Oprócz sesji komitetów i grup odbyło się również szereg paneli tematycznych, m.in. ten poświęcony kwestii agresji Rosji na Ukrainę. Obrady dotyczyły również przyszłości prawa międzynarodowego w świetle uroczystości 150. rocznicy ILA, która będzie obchodzona w przyszłym roku w Paryżu.

Polska nauka prawa międzynarodowego oraz redakcja bloga była licznie reprezentowana w Lizbonie, m.in. 80 konferencja ILA przyjęła rezolucję oraz rekomendacje dotyczące uczestnictwa w globalnym zarządzaniu dziedzictwem kulturowym, przygotowaną przez Komitet ILA (Committee on Participation in Global Cultural Heritage Law), którego pracom przewodniczył piszący te słowa.  Komitet ten, liczący ponad 50 ekspertów i naukowców z 29 krajów świata, przeprowadził szeroko zakrojone badania i opracował obszerny raport, w którym przestudiowano zasady uczestnictwa podmiotów niepaństwowych, w tym społeczności lokalnych, mniejszości oraz ludów tubylczych, w zarządzaniu dziedzictwem kulturowym. Analizie poddano funkcjonowanie ponad 40 organizacji międzynarodowych na poziomie globalnym oraz ponad 30 systemów prawa krajowego. Wyniki badań stanowią podstawę rekomendacji, które mają służyć promocji takich rozwiązań prawnych i instytucjonalnych, które umożliwią bardziej skuteczną realizację partycypacyjnych modeli zarządzania sprawami kultury i dziedzictwa. Zostaną one teraz przekazane pod rozwagę globalnym międzyrządowym i pozarządowym organizacjom międzynarodowym, działającym w obszarze kultury i praw człowieka.

ILA jest globalną organizacją non-profit, która promuje badanie, rozwój i poszanowanie prawa międzynarodowego na świecie. Jest jedną z najstarszych na świecie organizacji działających w tej dziedzinie i jako międzynarodowa organizacja pozarządowa posiada status konsultacyjny przy wielu wyspecjalizowanych agencjach Organizacji Narodów Zjednoczonych. Na całym świecie jest około 4,4 tysiąca aktywnych członków ILA, skupionych w 64 krajowych i regionalnych oddziałach. Obecnie ILA posiada 20 aktywnych komitetów i 8 grup badawczych, które analizują poszczególne aspekty prywatnego i publicznego prawa międzynarodowego.

Polska wypowiada pierwsze wewnątrz-unijne BITy

Już niebawem może się okazać, że jednym z najefektywniejszych obszarów realizacji polskiej polityki zagranicznej stanie się odchodzenie od międzynarodowych standardów ochrony inwestycji zagranicznych. 

Zaledwie w marcu b.r. roku komentowaliśmy powołanie międzyresortowego Zespołu ds. prawnomiędzynarodowych aspektów polityki inwestycyjnej Rzeczypospolitej Polskiej. 

Już w połowie lipca rozpoczęto procedowanie projektu Ustawy o wypowiedzeniu BITu Polska-Portugalia (Druk nr 1775), którą - po wznowieniu prac parlamentu po przerwie wakacyjnej - w ciągu 2 tygodni przekazano prezydentowi do podpisu, kórry po dwóch dniach, 28 września b.r., ustawę podpisał. Oznacza to, że w odniesieniu do inwestycji już dokonanych, inwestorzy z obu krajów utracą ochronę prawną na podstawie traktatu za 10 lat (art. 11(3) BITu).

Stały Trybunał Arbitrażowy walczy o udział w rynku arbitrażowym

W związku z narastającą światową konkurencją między kolejnymi forami dla postępowań arbitrażowych sama reputacja ośrodka rozstrzygania sporów może być już niewystarczająca dla pozyskania klientów, nawet w przypadku tak szacownej instytucji jaką jest Stały Trybunał Arbitrażowy. Wychodząc zatem naprzeciw oczekiwaniom stron sporów jeszcze w latach 90. STA rozpoczęło zawieranie Porozumień z państwami goszczącymi (Host Country Agreement), dzięki którym usługi w zakresie arbitrażu, mediacji, koncyliacji, czy tworzenia komisji dochodzeniowych mogą być świadczone poza haską siedzibą Trybunału. 

W ostatnich latach powyższa forma rozszerzania dostępności STA uległa intensyfikacji, a z końcem sierpnia lista państw-stron takich porozumień wzbogaciła się o Brazylię (PCA, PERMANENT COURT OF ARBITRATION ENTERS INTO HOST COUNTRY AGREEMENT WITH BRAZIL).

Guest Post: Bezumowne korzystanie z nieruchomości przez państwo obce ma charakter de iure gestionis

3 września 2015 r. Sąd Okręgowy w Warszawie wydał interesujący wyrok (sygn. akt III C 785/09) w głośnej sprawie z powództwa współużytkowników wieczystych gruntu i współwłaścicieli wzniesionego na nim budynku położonych w Al. Ujazdowskich 23 w Warszawie (w bezpośrednim sąsiedztwie reprezentacyjnych budynków rządowych i ambasad) przeciwko Republice Serbii, zasądzając od Republiki Serbii na rzecz powodów wielomilionowe wynagrodzenie za bezumowne korzystanie przez nią i przez jej poprzednika (istniejący do 2006 r. Związek Serbii i Czarnogóry) z tego budynku.

Willa Gawrońskich. Źródło: Wikipedia

Sprawa miała swoje źródło w zajmowaniu od 1947 r. przez Federacyjną Ludową Republikę Jugosławii, a potem kolejne państwa powstałe na bazie FLRJ, w tym ostatnio przez Republikę Serbii, wskazanej nieruchomości, która była wykorzystywana przez nie na cele dyplomatyczne (jako siedziba ich ambasad w Polsce). Na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku prawa do nieruchomości zostały na powrót przyznane – w ramach procedur reprywatyzacyjnych – jej przedwojennej właścicielce (matce powodów), jednakże władze jugosłowiańskie, a potem serbskie, odmówiły wydania położonego na niej budynku, choć już w 2007 r. opuściły go przenosząc ambasadę w inne miejsce. Odtąd budynek stał nieużywany, ale jednocześnie pozostawał w gestii władz serbskich odmawiających jego zwrotu. Ta patowa sytuacja zmusiła w końcu powodów do wytoczenia powództwa o zasądzenie wynagrodzenia za korzystanie z budynku bez tytułu prawnego przez pozwaną i jej poprzednika.

W sprawie, a także w towarzyszących jej innych postępowaniach prowadzonych nie tylko przed sądami cywilnymi, jak sprawa o zasiedzenie przez Republikę Serbii wskazanej nieruchomości, ale także przed sądami administracyjnymi, jak sprawa o wydanie zezwolenia na nabycie nieruchomości wymaganego przez przepisy ustawy z 1920 o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców, pojawiło się wiele interesujących zagadnień prawnych, którym można byłoby poświęcić co najmniej kilka osobnych artykułów. Dla czytelników Przeglądu Prawa Międzynarodowego najciekawszym będzie jednakże pytanie, które pojawiło się już w początkowej fazie omawianego postępowania sądowego i następnie towarzyszyło mu do chwili wydania wyroku przez Sąd Okręgowy, czy Republika Serbii może skutecznie powoływać się na przysługiwanie jej immunitetu państwowego i tym samym domagać się z tej przyczyny odrzucenia pozwu.

Sprawa palestyńska w Parlamencie Europejskim i przed Sądem

Miniona środa przyniosła dwa istotne wydarzenia dla sprawy Palestyny (o zwiększonym zainteresowaniu tematem ostatnio pisaliśmy choćby tutaj).

Parlament Europejski przyjął Rezolucję (2014/2964(RSP)), w myśl której "popiera co do zasady uznanie państwowości palestyńskiej oraz rozwiązanie dwupaństwowe, a także uważa, że powinny temu towarzyszyć postępy w ramach rozmów pokojowych, które należy kontynuować".

W rezolucji zarówno potępiono wszystkie akty przemocy i terroryzmu, jak i jednoznacznie określono izraelskie osiedla mianem nielegalnych. Posłowie zaproponowali także stworzenie formuły dialogu trójstronnego: "Parlamentarzyści dla pokoju". Za rezolucją opowiedziało się 498 posłów, przy 88 glosach przeciwnych i 111 wstrzymujących.

Ciąg dalszy krucjaty portugalskiego TK przeciwko konsolidacji fiskalnej

Jak informowaliśmy w maju i we wrześniu ubiegłego roku portugalski, portugalski Trybunał Konstytucyjny przyjął twardą linię w kolejnych starciach dotyczących dopuszczalności forsowanych przez rząd planów konsolidacji fiskalnej. Tym razem, mocą wyroku z 14 sierpnia, TK za bezprawne uznał trwałe cięcia emerytur za pośrednictwem nowego podatku, który miał zacząć obowiązywać od przyszłego roku (Le Monde, La Cour constitutionnelle portugaise rejette une mesure de rigueur budgétaire). Środek ten - zgodnie z założeniami o doniosłości 34 mln Euro miesięcznie - miał stanowić substytut działań oszczędnościowych uznanych przez Trybunał za bezprawne w maju bieżącego roku. Zmusiło to wówczas rząd to poszukiwania innych oszczędności w wysokości 800 mln Euro (FT, Portugal court ruling on austerity measures threatens tax rises).

Trybunał dopuścił natomiast przywrócenie od września redukcji od 3,5 do 10% wynagrodzeń funkcjonariuszy publicznych powyżej 1'500 euro. Cięcia te zostaną jednak zmniejszone począwszy od stycznia i, zgodnie z zasadą równości, nie mogą być utrzymywane dłużej niż do 2016 roku.

Kolejny sprzeciw portugalskiego TK wobec planów konsolidacji fiskalnej

Już po raz trzeci portugalski Trybunał Konstytucyjny za niekonstytucyjną uznał część planów konsolidacji fiskalnej stwierdzając, że planowane zwolnienie 30'000 funkcjonariuszy administracji publicznej stanowiłoby pogwałcenie "konstytucyjnych gwarancji pewności zatrudnienia" (EU Observer). Ruch ten miał umożliwić oszczędności (podawane kwoty różnią się w zależności od źródła) w ramach realizacji warunków korzystania z przyznanego temu państwu bailoutu w wysokości 78 mld €.

Zakwestionowany program 'przekwalifikowania funkcjonariuszy publicznych' zakładał szkolenia dla zbędnych pracowników administracji celem umożliwienia zmiany zawodu. W okresie szkolenia funkcjonariuszom wypłacano by przez pierwsze pół roku 63%, a przez kolejnych 6 miesięcy 50% wynagrodzenia. Po tym okresie, w przypadku braku wolnych stanowisk w administracji publicznej, możliwym byłoby bezpłatne pozostanie w rezerwie administracji i kontynuacja szkoleń lub rozwiązanie umowy o pracę i odejście na ogólnych zasadach korzystania ze świadczeń socjalnych. Program miał w szczególności objąć nauczycieli i duchownych. Zdaniem Trybunału ustawa, na mocy której miano wdrożyć plan, "stanowiła agresywne naruszenie zasady stabilności zatrudnienia bez należytego ostrzeżenia ani uzasadnienia motywów podjęcia takiego kroku" oraz była niegodna z zasadą proporcjonalności. Wyrok zapadł jednomyślnie, aczkolwiek w momencie głosowania 6 z 13 sędziów Trybunału  znajdowało się na urlopie (FT).

Konsolidacja fiskalna a prawa człowieka

Szeroki echem odbiła się decyzja portugalskiego Trybunału Konstytucyjnego z 5 kwietnia, w której zakwestionowano legalność 4 z 9 środków konsolidacji fiskalnej, przyjętych przez portugalski rząd w budżecie na rok 2013, w ramach realizacji warunków skorzystania z pomocy finansowej. Sędziowie stwierdzili wówczas, że przyjęte środki godzą  w konstytucyjną zasadę równości (zob.: analiza orzeczenia w języku włoskim).

Decyzja Trybunału oznaczała wykreślenie ok. 1,3 mld euro z 5 miliardowego planu oszczędnościowego (szerzej: Economist, Financial Times, New York Times). W reakcji na orzeczenie wierzyciele zawiesili program pomocowy. Dopiero w ubiegłym tygodniu rząd zdołał przedstawić nowy plan oszczędności.

Znacznie mniej zainteresowania wzbudziły natomiast nie mniej interesujące decyzje Europejskiego Komitetu Praw Społecznych, opublikowane 22 kwietnia, w pięciu sprawach dotyczących legalności części greckiego planu oszczędnościowego w odniesieniu do programów emerytalnych. Badając dopuszczalność ograniczeń Komitet uznał, że "kumulatywny efekt cięć" - realizowanych na podstawie planu pomocy finansowej Troiki - w zabezpieczeniach socjalnych był równoznaczny z pogwałceniem art. 12§3 Europejskiej Karty Społecznej (system zabezpieczenia społecznego). 

Szerzej: komentarz do orzeczeń w języku francuskim oraz angielskim.