Oficjalne otwarcie Rejestru Szkód dla Ukrainy (Register of Damage for Ukraine)

2 kwietnia br. w trakcie konferencji ministerialnej "Restoring Justice for Ukraine" nastąpiło oficjalne uruchomienie możliwości składnia pierwszych skarg do Rejestru Szkód dla Ukrainy (Register of Damage Caused by the Aggression of the Russian Federation against Ukraine). W pierwszej kolejności Rejestr będzie przyjmował skargi dot. zniszczenia lub uszkodzenia pomieszczeń i budynków mieszkalnych osób fizycznych.

Przypomnijmy, że Rejestr Szkód dla Ukrainy został utworzony na podstawie rezolucji Komitetu Ministrów Rady Europy z 12 maja 2023 r. powołującej Poszerzone Porozumienie Częściowe o Rejestrze Szkód spowodowanych agresją Federacji Rosyjskiej na Ukrainę.

Rejestr nie posiada kompetencji sądowych do rozstrzygania zasadności złożonych skarg, a jego zadaniem jest rejestrowanie skarg według poszczególnych kategorii. Z punktu widzenia pokrzywdzonych istotne jest to, że to na Rejestrze (działającym poprzez Zarząd) spoczywa obowiązek wypracowania kategorii strat, krzywd i szkód, które będą mogły być rejestrowane, a także określenie kryteriów dopuszczalności skarg. 

Zgodnie ze Statutem Rejestru skargi muszą spełniać następujące podstawowe założenia: 1) muszą dotyczyć szkód, strat i krzywd wyrządzonych w wyniku niezgodny z prawem międzynarodowym działaniami Federacji Rosyjskiej 2) powstałych w okresie od 24 lutego 2024 r., 3) na terytorium Ukrainy w jej międzynarodowo uznanych granicach i 4) mogą być składane przez osoby fizyczne, osoby prawne i państwo ukraińskie (w tym podległe mu jednostki samorządowe i inne zależne podmioty).

Z założenia, Rejestr Szkód dla Ukrainy jest pierwszym elementem całościowego mechanizmu kompensacyjnego, na który składać się będą najprawdopodobniej komisja ds. roszczeń oraz fundusz kompensacyjny.

W przyjętej dziś na konferencji deklaracji politycznej ministrowie spraw zagranicznych i sprawiedliwości 44 państw potwierdzili wolę podjęcia prac nad kolejnym elementem mechanizmu - komisją ds. roszczeń.

Przez pierwsze 4 godziny funkcjonowania Rejestru wpłynęło ponad 100 skarg. Szacuje się, że łącznie we wszystkich przewidywanych kategoriach, do Rejestru może być złożone ok. 8 mln. skarg.

       

Kolejne środki tymczasowe w konflikcie azersko - ormiańskim: zapewnienie bezpiecznego przejścia przez korytarz laczyński

Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał 21 grudnia br. decyzję o nałożeniu na rząd Azerbejdżanu środków tymczasowych w sprawie Armenia p. Azerbejdżanowi (nr 4) (skarga nr 15389/22). Nie jest to pierwsza decyzja Trybunału o takim charakterze w toczącym się sporze, tym razem Azerbejdżan został zobowiązany do podjęcia wszelkich środków w ramach posiadanej jurysdykcji do zapewnienia bezpiecznego przejścia przez korytarz w Laçınie (korytarz laczyński) dla poważnie chorych wymagających opieki medycznej w Armenii i innych osób, które utknęły na tym terytorium bez schronienia i środków do życia. 

Korytarz ten łączy niewielką enklawę w Górnym Karabachu kontrolowaną przez Ormian z Armenią. Ma on służyć Ormianom, na mocy porozumienia z 9.11.2020 r., w celach komunikacyjnych, a jego bezpieczeństwa mają chronić rosyjskie siły pokojowe. Od kilkunastu dni sytuacja w regionie zaostrzyła się. Azerbejdżan zaczął w ostatnich tygodniach oskarżać ormiańskich separatystów o nielegalną eksploatację minerałów, w tym złota, a rosyjski kontyngent sił pokojowych o wspieranie tego procederu. Przed kilkoma dniami domniemana grupa azerbejdżańskich aktywistów ochrony przyrody zablokowała korytarz, domagając się spotkania z rosyjskim dowódcą. Konflikt jak na razie nie został rozstrzygnięty, natomiast blokada zasadniczo ograniczyła możliwości przemieszczania się Ormian w regionie.

Wydaniem decyzji o nałożeniu środków tymczasowych o tak szczególnym charakterze ETPC po raz kolejny potwierdził swoją dużą kreatywność. Wydaje się, że rok 2022 r. zostanie zapamiętany - z perspektywy ETPC - także jako rok nowatorskich środków tymczasowych.  

Białoruś wypowiada Protokół Fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych

W ostatnich dniach Biuro Wysokiego Komisarza ds. Praw Człowieka ONZ poinformowało, że Białoruś wypowiedziała Protokół  Fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, gwarantujący prawo jednostek do składania skarg indywidualnych. Wypowiedzenie wejdzie w życie z dniem 8 lutego 2023 r., tj. 3 miesiące od daty notyfikacji. Do tego czasu Komitet Praw Człowieka będzie rozpatrywał wszystkie skargi przeciwko Białorusi, które wpłyną do niego do tego dnia. Rozpatrzone zostaną też wszystkie skargi, które już są zawisłe, kontynuowana będzie też procedura nadzoru nad wykonywaniem dotychczas wydanych decyzji Komitetu.

Zgodnie z informacją na stronach ONZ władze Białorusi nie podały konkretnego wyjaśnienia dla podjętej decyzji, nie przeprowadziły też jakichkolwiek konsultacji ze społeczeństwem obywatelskim i podmiotami pozarządowymi na którymkolwiek etapie krajowego procesu wypowiedzenia. Tym samym Białoruś staje się czwartym (po Jamajce, Trynidadzie i Tobago oraz Gujanie, która jednak ponownie do Protokołu przystąpiła) i jedynym krajem w XXI w., który wystąpił z Protokołu Fakultatywnego ratyfikowanego przez 117 krajów.

Niestety w konsekwencji tego aktu Białorusini tracą jedną z niewielu możliwości postawienia rządowi białoruskiemu zarzutów naruszenia podstawowych praw jednostek.  

Nie jest to niestety pierwsza istotna umowa międzynarodowa, której Białoruś przestaje być stroną. Latem 2022 r. wypowiedziana została m.in. Konwencja z Arhus (Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska).

Nowa Prezes ETPC - Síofra O’Leary

Od dziś funkcję Prezes Europejskiego Trybunału Praw Człowieka sprawuje Síofra O’Leary - sędzia z Irlandii. Jak na swej stronie internetowej wskazał sam Trybunał, po raz pierwszy stanowisko to zajmie kobieta. Przed nową Prezes stoją ogromne wyzwania, wśród nich największe związane z rozpatrywaniem przez Trybunał skarg skierowanych do 16 września br. przeciwko Rosji, w tym skarg międzypaństwowych.

23 państwa wspierają Ukrainę w postępowaniu przed ETPC Ukraina v. Rosji (X)

ETPC poinformował, że do postępowania w sprawie Ukraina p. Rosji (X) (skarga nr 11055/22) jako strona trzecia przystąpiły 23 państwa i jedna organizacja pozarządowa. Przedmiotem skargi są zarzuty masowych i poważnych naruszeń praw człowieka dokonanych przez władze rosyjskie w trakcie trwania działań zbrojnych na terytorium Ukrainy od 24 lutego 2022 r. Wśród interweniujących rządów znalazły się: Austria, Belgia, Chorwacja, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Hiszpania, Irlandia, Łotwa, Litwa, Luksemburg, Niderlandy, Niemcy, Norwegia, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia, Szwecja i Włochy. W dalszej kolejności do postępowania planują przystąpić także Islandia i Wlk. Brytania. Organizacją pozarządową, która uczestniczy w postępowaniu jest Geneva Academy of International Humanitarian Law and Human Rights.

Pomimo faktu, iż Federacja Rosyjska przestała być stroną Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z dniem 16 września 2022 r., Trybunał zgodnie z art. 58 Konwencji zachowuje kompetencję do rozstrzygnięcia skierowanych przeciwko niej spraw, o ile zarzucane działania bądź zaniechania miały miejsce przed tą datą (uchwała Trybunału wyjaśniająca skutki zakończenia członkostwa FR w Radzie Europy). 

Obowiązek noszenia masek w trakcie pandemii Covid - 19 zgodny z EKPC

Pandemia powoli odchodzi w przeszłość, ale skargi związane z ograniczeniami nałożonymi w trakcie jej trwania będą jeszcze z pewnością długo przedmiotem rozstrzygnięć ETPC. Decyzją w sprawie Makovetskyy p. Ukrainie Trybunał oddalił zarzuty skarżącego dotyczące naruszenia art. 6 i 7 Konwencji wskutek nałożenia na niego grzywny w związku z popełnieniem wykroczenia polegającego na niepodporządkowaniu się obowiązkowi noszenia maski ochronnej w sklepie. Niestety rozstrzygnięcie Trybunału pozbawione jest szerszych odniesień do wyjątkowości sytuacji i potrzeby wprowadzania określonych rozwiązań i ograniczeń, choć skarżący wyraźnie kwestionował konieczność obowiązku noszenia masek. ETPC skoncentrował się na rozpatrzeniu skargi w świetle formalnych wymogów art. 6 i orzekł, że skarżący miał możliwość, z której zresztą skorzystał, poddania decyzji Policji weryfikacji sądu. Brak było też, zdaniem Trybunału, jakichkolwiek przesłanek świadczących, by orzeczenie sądu - utrzymujące karę w mocy, było arbitralne bądź oczywiście nieuzasadnione. Odnosząc się do zarzutów skarżącego, iż naruszony został art. 7 Konwencji (zakaz karania bez podstawy prawnej) Trybunał ocenił, że wykroczenie, którego dopuścił się skarżący zagrożone było jedynie karą (umiarkowanej) grzywny, która nie podlegała przekształceniu w karę pozbawienia wolności w przypadku braku uiszczenia. W związku z tym w sprawie nie znajdzie zastosowania art. 6 Konwencji w aspekcie karnym, a w konsekwencji także art. 7 Konwencji. Ta część skargi została więc uznana za niedopuszczalną "ratione materiae".  

ETPC: piąta opinia doradcza na podstawie Protokołu nr 16 (Francuska Rada Stanu) oraz drugi wyrok w trybie art. 46 ust. 4 czyli stwierdzenie niewykonania wyroku (Kavala p. Turcji)

ETPC nie zwalnia tempa pracy pomimo miesięcy wakacyjnych.

11 lipca br. Trybunał wydał drugi w historii (o pierwszym wyroku ETPC wydanym w trybie art. 46 Konwencji w sprawie Mammadov p. Azerbejdżanowi pisaliśmy tu) wyrok na podstawie art. 46 ust. 4. Na wniosek Komitetu Ministrów stwierdził, że Turcja nie wykonała wyroku w sprawie Kavala p. Tucji (o wniosku KM pisaliśmy tu). Jest to dopiero drugi wyrok wydany w tej procedurze, dlatego też w trakcie jego realizacji pojawi się z pewnością wiele nowych problemów prawnych. Już teraz trzeba jednak zwrócić uwagę na okoliczności, którymi ETPC uzasadnił swoją decyzję.

Sąd krajowy doprowadził 18 lutego 2022 r. do uniewinnienia skarżącego od zarzutów, które w pierwotnym wyroku ETPC z 2019 r. zostały ocenione jako bezpodstawne, co miało prowadzić do wypuszczenia go z więzienia i wykonania wyroku Trybunału. W tym samym dniu, kiedy skarżący miał opuścić areszt dokonano jednak jego ponownego zatrzymania i w kolejnych dniach przedstawiono mu nowe zarzuty. Trybunał krytycznie ocenił te okoliczności. Jako brak wykonania wyroku z 2019 r. ocenił kontynuację pozbawienia wolności skarżącego bez wystarczająco dobrze uzasadnionych powodów i na podstawie tych samych okoliczności faktycznych, jedynie po ich "reklasyfikacji", które doprowadziły do pierwotnego pozbawienia wolności i w konsekwencji wydania wyroku ETPC z 2019 r. Teraz "piłeczka" w zakresie wykonania orzeczenia ETPC leży po stronie Turcji.

Z kolei 13 lipca br. Trybunał wydał swoją piątą już opinię doradczą w trybie Protokołu nr 16 do EKPC. Inicjatorem postępowania była ponownie (już drugi raz) francuska Rada Stanu. Treść opinii dostępna jest tu.

Rosja definitywnie odcina się od Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

W ostatnich dniach Rosyjska Duma przyjęła pakiet ustaw odnoszących się do wygaszania członkostwa Rosji w systemie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Zgodnie z przyjętymi przepisami FR nie będzie wykonywała rozstrzygnięć wydanych po 15 marca 2022 r., czyli po dniu kiedy Rosja rozpoczęła procedurę wyjścia z RE. Zasądzone do tego czasu kwoty słusznych zadośćuczynień będą wypłacane jedynie w rublach i to na konta w bankach rosyjskich. Kwoty będą wypłacane do 1 stycznia 2023 r. Przyjęte regulacje usuwają także możliwość wznowienia postępowania krajowego po wydaniu orzeczenia strasburskiego. 

Uzasadniając przyjęte regulacje marszałek Dumy wskazał, że wiele dotychczas wydanych orzeczeń ETPC pozostawało w sprzeczności z rosyjską konstytucją, wartościami i tradycjami, na co władze rosyjskie dłużej nie zamierzają się godzić. Jako przykład takich rozstrzygnięć podano orzeczenia dotyczące związków jednopłciowych (za agencją TASS).

Na decyzję Dumy należy patrzeć przez pryzmat tego, iż Rosja przestanie być państwem stroną EKPC dopiero w dniu 16 września 2022 r,, tj. w terminie 6 miesięcy od daty wykluczenia jej z Rady Europy. Do tego dnia Trybunał pozostaje właściwy do rozpatrzenia skarg skierowanych przeciwko FR, dotyczących wszelkich działań i zaniechań władz rosyjskich, które będą miały miejsce do tej daty. Także Komitet Ministrów w dalszym ciągu będzie sprawował nadzór nad wykonaniem przez Rosję orzeczeń ETPC. W dniu 22 marca br. Trybunał podjął rozpatrywanie wszystkich spraw, które zostały tymczasowo zawieszone 16 marca br. W dalszym ciągu możliwe jest też kierowanie nowych skarg.  

Europejski Trybunał Praw Człowieka zawiesza tymczasowo rozpatrywanie wszystkich spraw przeciwko Rosji w związku z jej wykluczeniem z RE

W tym samym dniu, w którym Rosja została wykluczona z Rady Europy z efektem natychmiastowym, czyli 16 marca, ETPC podjął decyzję o zawieszeniu rozpatrywania wszystkich skarg zawisłych przeciwko temu państwu do czasu zbadania prawnych konsekwencji tej decyzji na pracę Trybunału (komunikat Trybunału tu). Jest to niezwykle istotna decyzja, zważywszy, że według stanu na 31.12.2021 (ostatnie dostępne dane) przeciwko Rosji zawisłych było 17 tys. skarg, czyli 1/4 wszystkich skarg aktualnie rozpatrywanych przez Trybunał. Zresztą statystyki te w ostatnich dwóch tygodniach na pewno się jeszcze zmieniły na niekorzyść Rosji.  

Z dniem 16 marca 2022 r. Rosja została oficjalnie wykluczona z Rady Europy

Dziś, po 26 latach członkostwa, Federacja Rosyjska została wykluczona z Rady Europy w związku z agresją na Ukrainę. Decyzja Komitetu Ministrów zapadła jednomyślnie (informacja RE dostępna tu). Decyzja podjęta została w ramach procedury wszczętej 25 lutego br. na podstawie art. 8 Statutu Rady Europy (na blogu pisaliśmy tu). Ma ona skutek natychmiastowy, co oznacza, że złożona wczoraj przez Ministra SZ Rosji notyfikacja o wystąpieniu z RE, która miała wywżeć skutek wraz z końcem roku budżetowego, nie będzie miała skutków prawnych.

Rosja niestety opuszcza Radę Europy i zapowiada wypowiedzenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

Federacja Rosyjska nie czekała na podjęcie przez Komitet Ministrów dalszych kroków w zakresie jej członkostwa w RE w konsekwencji agresji na Ukrainę. Przypomnijmy, że 25 lutego br. Rosja została zawieszona w prawach do reprezentacji w Komitecie Ministrów RE i Zgromadzeniu Parlamentarnym RE. Dnia 15 marca br. MSZ Siergiej Ławrow złożył do Sekretarz Generalnej RE Mariji Pejčinović Burić oficjalną notyfikację na podstawie art. 7 Statutu Rady Europy o zamiarze wystąpienia FR z RE oraz wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Notyfikacja ta wywże skutek z końcem roku budżetowego.

Równocześnie Komitet Ministrów oraz Zgromadzenie Parlamentarne podjęły decyzję o wszczęciu procedury wydalenia Rosji z Rady Europy zgodnie z art. 8 Statutu. Artykuł ten stanowi, iż "każdy członek Rady Europy, który poważnie naruszył postanowienia artykułu 3, może zostać zawieszony w swym prawie reprezentacji i wezwany przez Komitet Ministrów do wystąpienia zgodnie z artykułem 7. W przypadku niezastosowania się członka do takiego wezwania Komitet może postanowić, że przestał on być członkiem Rady poczynając od daty określonej przez Komitet". 

W ramach wszczętej procedury Zgromadzenie Parlamentarne uznało dziś jednogłośnie, że Rosja nie powinna być dłużej członkiem RE. Na jutro zaplanowane zostało specjalne posiedzenie Komitetu Ministrów RE, które podejmie dalsze decyzje w sprawie (informacja Rady Europy dostępna tu). 

Praktyka stosowania obu tych artykułów jest śladowa (uwzględniając notyfikację o wystąpieniu z grudnia 1969 r. i ponowne przystąpienie w 1974 r. do organizacji Grecji), trzeba więc poczekać na to jak Komitet Ministrów zareaguje na "ruch wyprzedzający" ze strony Rosji.

Warto też odnotować, że zapowiedź wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka nie skutkuje natychmiastowym zaprzestaniem jej stosowania w stosunku do Rosji. Zgodnie z art. 58 ust. 1 EKPC zachowany musi zostać sześciomiesięczny termin wypowiedzenia, a do momentu nabrania przez wypowiedzenie skuteczności Rosja zobowiązana jest do poszanowania zobowiązań wynikających z Konwencji. Nadal więc można składać skargi przeciwko Rosji, a ETPC nadal może prowadzić przeciwko Rosji postępowania. Zasadniczy problem z wykonaniem orzeczeń pojawi się natomiast w momencie, gdy Rosja nie będzie już członkiem Rady Europy ani stroną Konwencji. I tu pojawia się pytanie, co stanie się ostatecznie ze wszystkimi zawisłymi skargami indywidualnymi oraz państwowymi? Kontynuowanie postępowań i wydawanie orzeczeń będzie nadal możliwe, natomiast działania te będą miały już jedynie wydźwięk polityczny.  

Niezależnie od wszelkich "przepychanek" formalnych, których jesteśmy dziś świadkami, związanych z działaniami podejmowanymi przez i w stosunku do Rosji w związku z jej członkostwem w RE, dzień 25 marca 2022 r. jest czarnym dniem w historii poszanowania i promowania praw człowieka. W niedługim czasie osoby podlegające jurysdykcji rosyjskiej zostaną pozbawione niemalże wszelkiej ochrony prawnej.  

Pilne środki tymczasowe nałożone przez ETPC na Rosję w celu umożliwienia funkcjonowania Nowej Gazety i innych niezależnych mediów rosyjskich

ETPC nie ustaje w wysiłkach minimalizowania skutków agresji Rosji na Ukrainę dla poszanowania praw i wolności jednostek, choć są to wysiłki póki co daremne. 

10 marca nałożył na FR pilne (użył takiego sformułowania) środki tymczasowe w celu zapewnienia dalszego funkcjonowania Nowej Gazety i innych niezależnych mediów rosyjskich. Zareagował w ten sposób na wniosek i skargę złożoną przez Dimitriego Muratova, redaktora naczelnego Nowej Gazety, któremu Federalna Służba Nadzoru Komunikacji, Technologii Informacyjnych i Środków Masowych (Roskomnadzor) nakazała usunięcie ze stron internetowych określonych artykułów opublikowanych między 24 lutego a 1 marca 2022 w sprawie konfliktu na Ukrainie. Skarga Muratova dotyczyła ponadto jeszcze kilku innych nadawców i portali internetowych, które zostały zablokowane w Rosji, a ich  działalność została przerwana. Muratov zwrócił się do ETPC o zobowiązanie władz rosyjskich do nieingerowania w zgodną z prawem działalność rosyjskich środków masowego przekazu relacjonujących konflikt zbrojny na terytorium Ukrainy, w szczególności do powstrzymania się od blokowania informacji i materiałów, zawierające opinie odbiegające od oficjalnego punktu widzenia władz rosyjskich oraz do powstrzymania się władz od całkowitego zablokowania i zakończenia działalności rosyjskich środków masowego przekazu. We wniosku redaktor wskazywał na nieuchronne ryzyko nieodwracalnej szkody dla wolności wypowiedzi oraz wyciszenie niezależnych mediów w Rosji. Muratov i inni redaktorzy zwrócili też uwagę Trybunału na nowowprowadzone przepisy karne, kryminalizuje w szczególności rozpowszechnianie "świadomie nieprawdy o działaniach rosyjskich sił zbrojnych" i wprowadzające kary pozbawienia wolności oraz kary finansowe. W konsekwencji wprowadzenia tych przepisów Nowaja Gazeta przestała relacjonować działania wojskowe w Ukrainie i usunęła opublikowane już materiały w tej sprawie.

W związku z powyższym zawiadomieniem Trybunał zobowiązał władze rosyjskie do powstrzymania się od podejmowania działań blokujących i uniemożliwiających działalność Nowej Gazety i od innych działań, które w tych okolicznościach mogą prowadzić do naruszenia jej praw gwarantowanych art.10 Konwencji.

Niestety, raczej nikt nie liczy na to, że Rosja się do decyzji zastosuje. Niewątpliwie jednak brak realizacji środków tymczasowych będzie musiał znaleźć odzwierciedlenie w orzeczeniu Trybunału.  

Tego samego dnia Trybunał opublikował też nowe zasady zajmowania się skargami skierowanymi przeciwko Rosji. Najistotniejsza zmiana dotyczy tego, że w sytuacji, gdy skarżący nie ma możliwości komunikowania się w sposób elektroniczny z Trybunałem zawieszony zostaje bieg terminów w skardze, a orzeczenia gotowe do publikacji nie będą umieszczane na stronach internetowych Trybunału. Tą zmianą Trybunał wychodzi oczywiście naprzeciw wszystkim poszkodowanym w wojnie w Ukrainie.  

ETPC wprowadził modyfikacje do sposobu rozpatrywania skarg przeciwko Ukrainie

W związku z trwającym atakiem Rosji na Ukrainę rząd ukraiński zwrócił się do ETPC o zawieszenie rozpatrywania wszystkich skarg skierowanych przeciwko Ukrainie. Trybunał nie przychylił się do tego wniosku, natomiast wprowadził pewne modyfikacje do swojego dotychczasowego sposobu działania.

1. Skargi przeciwko Ukrainie będę rejestrowane, ale ich rozstrzygnięcie zostanie odłożone.

2. ETPC nie przedłużył obowiązującego aktualnie czteromiesięcznego terminu na wnoszenie nowych skarg, ale zdecydował, że kwestię wywiązania się z tego kryterium dopuszczalności będzie oceniał z uwzględnieniem nadzwyczajnych okoliczności.

3. W sprawach gotowych do rozstrzygnięcia Trybunał będzie wydawał decyzje i wyroki, ale nie będzie ich publikował i nie będzie informował o rozstrzygnięciach stron.

4. Wszystkie terminy w zawisłych sprawach zostają zawieszone do ogłoszenia kolejnych informacji. Trybunał nie będzie wyznaczał nowych terminów.

5. Nie przedłużono w sposób generalny trzymiesięcznego terminu na składanie wniosków o rozpatrzenie sprawy przez Wielką Izbę.

6. Korespondencja będzie wysyłana na Ukrainę tak długo, jak długo będą działały usługi pocztowe oraz Internet.

7. Ocena zastosowanych środków zostanie przeprowadzona najpóźniej pod koniec marca.

Oświadczenie Doradczego Komitetu Prawnego przy MSZ ws. napaści zbrojnej Federacji Rosyjskiej na Ukrainę

Oświadczenie ws. napaści zbrojnej Rosji na Ukrainę wydał Doradczy Komitet Prawny przy MSZ. Treść oświadczenia dostępna jest tu.

ETPC nakłada na Rosję środki tymczasowe w związku z agresją na Ukrainę

ETPC nałożył wczoraj na Rosję na wniosek Ukrainy środki tymczasowe w związku z agresją na Ukrainę. Zobowiązał Rząd FR do powstrzymania się od ataków zbrojnych przeciwko ludności cywilnej i obiektom cywilnym, włączając w to zabudowania, pojazdy specjalne i inne szczególnie chronione obiekty cywilne, takie jak szkoły i szpitale oraz wezwał do natychmiastowego zapewnienia bezpieczeństwa obiektów medycznych, personelu i pojazdów na terytorium atakowanym bądź zajętym przez wojska rosyjskie.

Działanie Trybunału jest absolutnie słuszne, choć w tym przypadku nie przyniesienie pewnie większego rezultatu. Trzeba jednak zauważyć pewien szczegół. Władze ukraińskie wyraźnie wskazały, że zwracają się o nałożenie środków tymczasowych w związku z "masowymi naruszeniami praw człowieka popełnianymi przez wojska rosyjskie w trakcie agresji zbrojnej na terytorium suwerennej Ukrainy". Trzymając się ściśle terminologii prawnoczłowieczej, Trybunał nie zdecydował się na użycie słowa agresja. A szkoda. 

Przed samym Trybunałem stoi teraz nie lada wyzwanie, w zakresie wskazania, któremu państwu przypisana zostanie jurysdykcja na terytoriach, na których toczą się walki i kto w konsekwencji powinien ponieść odpowiedzialność za niezliczone naruszenia praw gwarantowanych Europejską Konwencją Praw Człowieka. W odniesieniu do aktualnie toczącego się konfliktu zbrojnego nikt chyba nie ma wątpliwości, że powinna to być Federacja Rosyjska. Wszyscy powinni jednak pamiętać konkluzje wyroku Gruzja p. Rosji (II) - właśnie w odniesieniu do jurysdykcji. Trybunał uznał tam, iż walki w strefie wojennej wywołują sytuację chaosu, w której trudno wskazać podmiot państwowy sprawujący jurysdykcję. Odróżnił tym samym taką sytuację od wcześniejszych spraw, w których dochodziło do „pojedynczych i izolowanych” aktów przemocy i w których państwom przypisywano jurysdykcję w kontekście sprawowania przez nie efektywnej kontroli nad terytorium w trakcie działań zbrojnych. Teraz przyszedł czas na ocenę jurysdykcji w trakcie walk o niepodległość Ukrainy.

Kavala p. Turcji - Komitet Ministrów RE po raz drugi w historii wszczyna procedurę wz. z niewykonaniem wyroku ETPC (art. 46 ust. 4 Konwencji)

Komitet Ministrów RE podjął 3 lutego br. formalną decyzję o zwróceniu się do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z pytaniem w trybie art. 46 ust. 4 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka o to, czy Turcja wywiązała się z obowiązku wykonania wyroku w sprawie Kavala z 10.12.2019 r. Decyzja była kolejnym krokiem procedury rozpoczętej 2 grudnia 2021, kiedy to KM  podjął decyzję o oficjalnej notyfikacji Turcji intencji zwrócenia się do Trybunału (interim decision dostępna tu).

Jest to już druga sprawa skierowana do rozstrzygnięcia przez ETPC w trybie art. 46 ust. 4 EKPC. O zakończonej "sukcesem" sprawie wyrokonania wyroku Mamadov p. Azerbejdżanowi pisaliśmy obszernie na blogu (m.in. tu, tu i tu). Skuteczność procedury nadzoru nad wykonywaniem przez państwa wyroków Trybunału zostanie więc tym razem przetestowana w odniesieniu do Turcji. A główny problem z wykonaniem orzeczenia polega i tym razem na braku zwolnienia skarżącego z trwającego już lata i stosowanego - zdaniem Trybunału - bez podstawy prawnej - tymczasowego aresztowania.

Powodzenie procedury, podobnie jak w przypadku sprawy Mamadov, będzie zależało od tego, czy Turcja - w przypadku potencjalnego stwierdzenia przez ETPC uchybienia wykonania wyroku - zastosuje się do rozstrzygnięcia. Na orzeczenie Wielkiej Izby przyjdzie nam jednak jeszcze poczekać.

Kobiety w Rosji są systemowo narażone na przemoc domową - wyrok pilotażowy ETPC w sprawie Tunikova i inne p. Rosji

Jak obrazuje to wyrok w sprawie  Tunikova i inne p. Rosji skala przemocy domowej wobec kobiet i lekceważenia tego zjawiska przez organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości w Rosji jest porażająca. Skutkiem jest wydanie przez ETPC wyroku pilotażowego, pierwszego dotyczącego tej problematyki.
Trybunał stwierdził, że w okolicznościach spraw podniesionych przez wszystkie cztery skarżace doszło do naruszenia art. 3 Konwencji (w aspekcie materialnym i proceduralnym) oraz art. 14 (zakaz dyskryminacji) właśnie w związku z art. 3.

Na ogólną ocenę sytuacji skarżących złożyły się następujące elementy. Trybunał podkreślił, że w systemie prawa rosyjskiego brak jest prawnej definicji "przemocy domowej" - czyli przemocy motywowanej płcią i rolą społeczną. Brak jest również właściwych przepisów prawa materialnego i proceduralnego pozwalających na ściganie różnych form przemocy oraz przewidujących sposoby zapobiegania jej. Brak odpowiednich ram prawnych w tym obszarze stanowi naruszenie art. 3 Konwencji.

W przypadku skarżących naruszenie ich praw wynikających z art. 3 polegało także na tym, że władze publiczne pomimo wiedzy o zagrożeniu ze strony parnerów, lekceważyły zagrożenie, niekiedy wręcz usprawiedliwiając ich działania. Ponadto, nie ścigały w odpowiedni sposób sprawców, często powołując się na argument, że określone czyny mogą być ścigane jedynie w oskarżenia publicznego. Nawet w konfrontacji z mocnymi dowodami popełnienia przestępstw ściganych z urzędu, takich jak zarejestrowane obrażenia lub groźby śmierci, władze unikały wszczęcia postępowania karnego i kończyły dochodzenia na podstawie nieuzasadnionych wniosków. Ostatecznie włądze nie przeprowadziły skutecznych dochodzeń w prawie złego traktowania, którego doświadczyły skarżące.

Odwołując się do wcześniejszego orzecznictwa w sprawie Volodina p. Rosji, Trybunał podkreślił ponownie, że przemoc domowa dotyka kobiet w Rosji w przerażającej skali. Brak wdrożenia przepisów, które odnosiłyby się do tego problemu i bierność władz prowadzi do powstania atmosfery sprzyjającej występowaniu tego zjawiska. W tych okolicznościach na potrzeby stwierdzenia naruszenia także art. 14 w zw. z art. 3 skarżące nie musiały udowadniać okoliczności pokazujących dyskryminację w ich konkretnych przypadkach.

Orzeczenie jest istotne nie tylko z punktu widzenia oceny indywidulanych okoliczności spraw skarżących, ale takżę biorąc pod uwagę nadanie mu charakteru pilotażowego. Trybunał wyraźnie odwołał się do art. 46 Konwencji wskazując, że obowiązki państwa wynikające z wyroku stwierdzającego naruszenie praw gwarantowanych Kownencją idą dalej niż tylko wypłata słusznego zadośćuczynienia. Problem o charakterze systemowym, który leży u źródła złożonych skarg wynika z kształtu ustawodawstwa i ma charakter szerszy niż tylko interesy skarżących w sprawie. I tu Trybunał wskazał, że pomimo upływy lat od wydarzeń przedstawionych w skargach, pomimo wyroku w sprawie Volodina - w którym po raz pierwsze zidentyfikował strukturalne braki prawa rosyjskiego, nic się nie zmieniło (par. 148 - 149). Dlatego też zobowiązał władze rosyjskie do szybkich zmian aktualnie obowiązujących przepisów, tak aby pozostawały one w zgodzie z Konwencją oraz innymi międzynarodowymi standardami w zakresie zapobiegania i karania przemocy domowej. Trybunał wskazał przy tym bardzo konkretnie na niezbędne zmiany m.in. potrzebę wprowadzenia definicji przemocy domowej (obejmującej wszelkie jej formy), konieczność kryminalizacji wszystkich jej przejawów - nie tylko tych związanych z naruszeniem nietykalności cielsnej, wprowadzenie mechanizmów ochrony przed przemocą domową, rehabilitacji sprawców i zadośćuczynienia dla ofiar oraz objęcia ochroną przed przemocą nie tylko ze strony aktualnych, ale także byłych członków rodziny, niezależnie od stopnia sformalizowania relacji (par. 153 - 154).

Trybunał zapowiedział, że do czasu wdrożenia tych środków będzie rozpatrywał podobne sprawy w sposób uproszczony i przyspieszony (par. 159).

W całym orzeczeniu Trybunał starannie unikał odniesień do Konwencji Stambulskiej, której Rosja stroną nie jest, natomiast chętnie odwoływał sie do standardów wypracowanych przez CEDAW.  

Od 1 września 2021 r. ETPC wprowadza nowy format orzeczeń

Od 1 września 2021 r. i na dwuletni okres próbny ETPC wprowadza nowy format wyroków. Orzeczenia w sprawach rozpatrywanych w składzie 3 osobowych Komitetów będą redagowane w znacznie bardziej zwięzły i ukierunkowany sposób. Nowy format wyroków i decyzji ma na celu dalsze zmniejszenie zaległości Trybunału i jest zgodny z ogłoszoną na początku tego roku strategią rozpatrywania spraw przez Trybunał.

Celem strategii jest wypracowanie sposobów postępowania ze sprawami, które - w zakresie priorytetyzacji skarg - należą do tzw. IV kategorii. Z jednej strony są to sprawy, które nie dotyczą praw o charakterze fundamentalnym (np. prawo do życia), ale z drugiej strony nie kwalifikują się do rozstrzygnięcia w drodze już uproszczonych mechanizmów stosowanych przez Trybunał (kat. V - VIII). Czas rozpatrywania tych spraw to ok. 5 - 6 lat, przy czym trzeba podkreślić, że są to często sprawy mające duże znaczenie dla państw.

Wśród tych spraw Trybunał ma zamiat identyfikować tzw. sprawy wpływowe ("impact" cases) i rozpatrywać je w szybszy, ale bardziej ustandaryzowany i prostyszy sposób.  

Więcej szczegółow nt. strategii Trybunału tu i tu.

Legalizacja związków par jednopłciowych obowiązkiem państwa? - Fedotova i inni p. Rosji

Wydany w ubiegłym tygodniu wyrok ETPC w sprawie Fedotova i inni p. Rosji przeszedł zasadniczo niezauważony, pewnie z powodu okresu wakacyjnego, choć zasługuje na dostrzeżenie i komentarz. 

Tłem sprawy były nieskuteczne wysiłki trzech par jednopłciowych zmierzające do formalnego zarejestrowania ich związków. Każda z trzech par wykorzystała krajowe środki odwoławcze poprzez próbę wstąpienia w cywilny związek małżeński. Ich żądania zostały odrzucone, a władze rosyjskie powoływały się na argument, iż w związek małżeński wstąpić mogą razem jedynie kobieta i mężczyzna.

ETPC nie miał żadnych wątpliwości, że pary jednopłciowe mają taką samą zdolność wchodzenia w trwałe związki potrzebujące formalnego uznania i ochrony, jak pary heteroseksulane. W tym kontekście Trybunał uznał, że brak jest uzasadnienia dla pozbawienia skarżących możliwości formalnego uznania łączącej ich relacji. W szczególności nie przemówił do niego argument, że społeczeństwo rosyjskie sprzeciwia się małżeństwom jednopłciowym", ponieważ jak stwierdził Trybunał "dostęp mniejszości do praw nie może być zależny od akceptacji większości". Ponadto, zdaniem Trybunału, umożliwienie skarżącym uznania ich związku w świetle prawa w innej formie niż małżeństwo nie pozostawałoby w konflikcie z "tradycyjnym rozumieniem małżeństwa" dominującym w Rosji ani z zacytowanymi już poglądami społeczeństwa, ponieważ odnosiły się one do instytucji małżeństwa a nie do innych form uznania prawnego.

Orzeczenie Trybunał zapadło zasadniczo jednomyślnie, a głosy odrębne dwóch sędziów dotyczyły jedynie nieprzyznania skarżącym zwrotu kosztów i wydatków.  

W orzeczeniu Trybunał wyraźnie wskazał, że 16 państw RE przewiduje możliwość małżeństw par jednopłciowych, natomiast kolejnych 14 przewiduje inne prawne formy uznania takich związków. 

Można stąd wynosić, że 17 państw RE takich regulacji nie posiada. Wydaje się, że w konsekwencji wyroku i linii orzeczniczej, która się niewątpliwie na jego podstawie wykształci, państwa te - o ile nie będą się chciały narazić na zarzut naruszenia EKPC - będą zobowiązane do wprowadzenia do swoich ustawodawstw prawnych możliwości uznawania statusu prawnego par jednopłciowych. 

W świetle omawianego wyroku z jeszcze większą niecierpliwością można oczekiwać na wyroki, które zapadną w sprawach przeciwko Polsce.            

TSUE o tym, gdzie Polacy mogą ścigać za "polskie obozy"

TSUE wydał 17 czerwca br. wyrok w odpowiedzi na pytanie prejudycjalne SA w Warszawie (rozpatrującego zażalenie na postanowienie sądu I instancji) odnośnie właściwości sądów w zakresie rozpatrywania powództw o ochronę dóbr osobistych w związku z publikacjami internetowymi (interpretacja art. 7 pkt 2 rozporządenia w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych).

Tłem sprawy była publikacja w niemieckim internetowym dzienniku regionalnym, który na swej stronie umieścił artykuł zawierający zwrot "polski obóz zagłady". Zwrot ten został usunięty po interwencji polskiego konsula. Pomimo tego jeden z byłych więźniów obozów koncentracyjnych złożył przeciwko wydawnictwu pozew o ochronę dóbr osobistych. W pozwie Stanisław Zalewski podnosił, że publikacja naruszyła w szczególności jego prawo do poszanowania tożsamości narodowej oraz godności narodowej.        

Sądy polskie stwierdzają w podobnych sprawach swoją jurysdykcję, jednak SA w Warszawie powziął wątpliwości dotyczące wykładni wskazanego przepisu. W szczególności w odniesieniu do wymogu racjonalnej przewidywalności przepisów jurysdykcyjnych rozporządzenia w zakresie możliwości przewidzenia sądu, przed jaki można zostać pozwanym. Sąd rozważał, czy wydawnictwo mogło racjonalnie przewidzieć, że może ono zostać pozwane przed polskim sądem w związku z naruszeniem dóbr osobistych osoby zamieszkującej w Polsce, mimo iż tekst artykułu nie zarzucał żadnego czynu ani powodowi, ani żadnemu innemu Polakowi, nie wskazywał ich też pośrednio ani bezpośrednio. 

Istota przedłożonego pytania sprowadzała się więc do odpowiedzi na pytanie, czy przepisy rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że sąd, w którego obszarze właściwości znajduje się centrum interesów życiowych osoby podnoszącej naruszenie dóbr osobistych przez treści publikowane na stronie internetowej ma jurysdykcję do rozpoznania powództwa odszkodowawczego wniesionego przez tę osobę tylko wtedy, gdy treści pozwalają na bezpośrednie lub pośrednie indywidualne zidentyfikowanie tej osoby, czy także w innych przypadkach.

TSUE podzielił wątpliwości SA. Podkreślił, że odstępstwa od zasady ogólnej jurysdykcji sądu miejsca zamieszkania lub siedziby pozwanego mogą być ustanawiane jedynie w drodze wyjątku. Przepisy dotyczące jurysdykcji mają na celu zapewnienie pewności prawa i uniknięcie sytuacji, w której potencjalny autor naruszenia dóbr osobistych zostałby pozwany przed sądem państwa członkowskiego, którego nie mógł racjonalnie przewidzieć. W sytuacji, gdy powód nie został bezpośrednio lub pośrednio zidentyfikowany w treści artykułu, brak było obiektywnych elementów (poza subiektywnym pokuciem krzywdy powoda) stanowiących o istnieniu ścisłego związku pomiędzy sądem, w którego obszarze właściwości znajduje się centrum interesów życiowych osoby powołującej się na naruszenie jej dóbr osobistych, a przedmiotowym sporem. W konsekwencji TSUE uznał, że sąd pytający nie ma jurysdykcji do rozpoznania sporu w oparciu  art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1215/2012.

Rozstrzygnięcie TSUE nie spotkało się z ciepłym przyjęciem środowisk żyjących ofiar Holokaustu. Uznają oni, że rozstrzygnięcie zasadniczo utrudni im dochodzenie przed sądami roszczeń z tytułu naruszenia ich dóbr osobistych na skutek nierzetelnych publikacji. Już teraz postępowania takie są utrudnione, czego dowodem jest chodziażby brak wykonania przez ZDF głośnego orzeczenia sądu apelacyjnego w Krakowie z 2016 r. SA uznał wtedy, że sformułowanie "polskie obozy śmierci" umieszczone na stronie internetowej niemieckiej telewizji publicznej ZDF naruszyło dobra osobiste Karola Tendery, byłego więźnia Auschwitz. ZDF opublikowała ogólne przeprosiny, ale nie zrobiła tego w formie nakazanej przez SA w Krakowie. Federalny Trybunał Sprawiedliwości (Bundesgerichtshof, BGH) w 2018 r. orzekł, zajmując się sprawą, że nakaz opublikowania określonej treści przeprosin narusza konstytucyjną wolność prasy. Teraz już wiadomo, że wyrok ten sprowokował następców prawnych Karola Tendery (który w międzyczasie zmarł) do złożenia skargi do ETPC w związku z odmową przez BGH stwierdzenia wykonalności na terenie Niemiec wyroku SA w Krakowie.