Kolejne środki tymczasowe w konflikcie azersko - ormiańskim: zapewnienie bezpiecznego przejścia przez korytarz laczyński

Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał 21 grudnia br. decyzję o nałożeniu na rząd Azerbejdżanu środków tymczasowych w sprawie Armenia p. Azerbejdżanowi (nr 4) (skarga nr 15389/22). Nie jest to pierwsza decyzja Trybunału o takim charakterze w toczącym się sporze, tym razem Azerbejdżan został zobowiązany do podjęcia wszelkich środków w ramach posiadanej jurysdykcji do zapewnienia bezpiecznego przejścia przez korytarz w Laçınie (korytarz laczyński) dla poważnie chorych wymagających opieki medycznej w Armenii i innych osób, które utknęły na tym terytorium bez schronienia i środków do życia. 

Korytarz ten łączy niewielką enklawę w Górnym Karabachu kontrolowaną przez Ormian z Armenią. Ma on służyć Ormianom, na mocy porozumienia z 9.11.2020 r., w celach komunikacyjnych, a jego bezpieczeństwa mają chronić rosyjskie siły pokojowe. Od kilkunastu dni sytuacja w regionie zaostrzyła się. Azerbejdżan zaczął w ostatnich tygodniach oskarżać ormiańskich separatystów o nielegalną eksploatację minerałów, w tym złota, a rosyjski kontyngent sił pokojowych o wspieranie tego procederu. Przed kilkoma dniami domniemana grupa azerbejdżańskich aktywistów ochrony przyrody zablokowała korytarz, domagając się spotkania z rosyjskim dowódcą. Konflikt jak na razie nie został rozstrzygnięty, natomiast blokada zasadniczo ograniczyła możliwości przemieszczania się Ormian w regionie.

Wydaniem decyzji o nałożeniu środków tymczasowych o tak szczególnym charakterze ETPC po raz kolejny potwierdził swoją dużą kreatywność. Wydaje się, że rok 2022 r. zostanie zapamiętany - z perspektywy ETPC - także jako rok nowatorskich środków tymczasowych.  

ETPC: piąta opinia doradcza na podstawie Protokołu nr 16 (Francuska Rada Stanu) oraz drugi wyrok w trybie art. 46 ust. 4 czyli stwierdzenie niewykonania wyroku (Kavala p. Turcji)

ETPC nie zwalnia tempa pracy pomimo miesięcy wakacyjnych.

11 lipca br. Trybunał wydał drugi w historii (o pierwszym wyroku ETPC wydanym w trybie art. 46 Konwencji w sprawie Mammadov p. Azerbejdżanowi pisaliśmy tu) wyrok na podstawie art. 46 ust. 4. Na wniosek Komitetu Ministrów stwierdził, że Turcja nie wykonała wyroku w sprawie Kavala p. Tucji (o wniosku KM pisaliśmy tu). Jest to dopiero drugi wyrok wydany w tej procedurze, dlatego też w trakcie jego realizacji pojawi się z pewnością wiele nowych problemów prawnych. Już teraz trzeba jednak zwrócić uwagę na okoliczności, którymi ETPC uzasadnił swoją decyzję.

Sąd krajowy doprowadził 18 lutego 2022 r. do uniewinnienia skarżącego od zarzutów, które w pierwotnym wyroku ETPC z 2019 r. zostały ocenione jako bezpodstawne, co miało prowadzić do wypuszczenia go z więzienia i wykonania wyroku Trybunału. W tym samym dniu, kiedy skarżący miał opuścić areszt dokonano jednak jego ponownego zatrzymania i w kolejnych dniach przedstawiono mu nowe zarzuty. Trybunał krytycznie ocenił te okoliczności. Jako brak wykonania wyroku z 2019 r. ocenił kontynuację pozbawienia wolności skarżącego bez wystarczająco dobrze uzasadnionych powodów i na podstawie tych samych okoliczności faktycznych, jedynie po ich "reklasyfikacji", które doprowadziły do pierwotnego pozbawienia wolności i w konsekwencji wydania wyroku ETPC z 2019 r. Teraz "piłeczka" w zakresie wykonania orzeczenia ETPC leży po stronie Turcji.

Z kolei 13 lipca br. Trybunał wydał swoją piątą już opinię doradczą w trybie Protokołu nr 16 do EKPC. Inicjatorem postępowania była ponownie (już drugi raz) francuska Rada Stanu. Treść opinii dostępna jest tu.

Kolejna skarga międzypaństwowa i środki tymczasowe nałożone przez ETPC na Armenię i Azerbejdżan

Europejski Trybunał Praw Człowieka otrzymał wniosek władz Armenii o nałożenie na Azerbejdżan środków tymczasowych w związku z nową odsłoną konfliktu o Górski Karabach. Trybunał zdecydował się na zastosowanie art. 39 swojego Regulaminu i zwrócił się zarówno do Azerbejdżanu, jak i Armenii o powstrzymanie się od podejmowania jakichkolwiek środków, szczególnie akcji zbrojnych, które mogą pociągać za sobą naruszenia gwarantowanych w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka praw ludności cywilnej i wywiązywanie się ze zobowiązań ciążących na tych państwach na podstawie Konwencji. 

Wniosek złożony do Trybunału został zarejestrowany jako skarga międzypaństwowa pod numerem 42521/20. Jest to już trzecia tego rodzaju skarga wniesiona do ETPC w tym roku (Niderlandy p. Rosji, Lichtenstein p. Czechom).  

Eskalacja walk między Armenią i Azerbejdżanem - czy będzie powtórka konfliktu z lat 90.?

Na początku sierpnia pisaliśmy na Blogu o odnowieniu napięć między Azerbejdżanem i Armenią w sporze o Górski Karabach, które w połowie lipca br. skutkowały krwawym starciem obu armii. Od kilku dni sytuacja jednak znacznie się zaostrzyła, a obie strony jak na razie nie dążą do deeskalacji walk, wprost przeciwnie.

Nowa odsłona konfliktu między Azerbejdżanem i Armenią o Górski Karabach

Przypomnijmy, że Górski Karabach pozostaje od dziesięcioleci przedmiotem sporu między Azerbejdżanem a Armenią. W latach 20. XX w. region został włączony w granice Azerbejdżańskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Po upadku ZSRR i uzyskaniu niepodległości przez Azerbejdżan i Armenię między oboma państwami rozpoczął się konflikt zbrojny o Górski Karabach, zakończony zawieszeniem broni w 1994 r. Dodatkowo, w 1991 r. region ten ogłosił niepodległość i powstanie Republiki Górskiego Karabachu, która nie została uznana do dzisiaj przez żadne państwo na świecie (łącznie z Armenią) i formalnie pozostaje nadal częścią Azerbejdżanu. 

Spór o Górski Karabach stanowi przykład ścierania się z jednej strony zasad integralności terytorialnej i niepodległości politycznej państwa, które w odniesieniu do Azerbejdżanu wielokrotnie potwierdzały zarówno Rada Bezpieczeństwa (zob. np. rezolucję RB ONZ 822 z 1993 r.) jak i Zgromadzenie Ogólne ONZ (zob. np. rezolucję ZO ONZ 62/243), a z drugiej strony prawa do samostanowienia narodów (zob. np. Oświadczenie urzędującego przewodniczącego OBWE, zawarte w aneksie do Dokumentu Lizbońskiego z 1996 r., s. 15; Górski Karabach jest w większości zamieszkały przez Ormian). Ponadto, od czasów konfliktu zbrojnego z lat 90., część terytorium Azerbejdżanu jest nadal okupowana przez wojska armeńskie (międzynarodowe instytucje w przeszłości wzywały do wycofania wojsk przez Armenię z terytoriam Azerbejdżanu, zob. np. rezolucję Parlamentu Europejskiego z 20 maja 2010 r.). 

Puszcza Białowieska i 43. sesja Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO

Źródło: Frank Vassen/Flickr/CC BY 2.0, Polsatnews.pl

W środę, 10 lipca, zakończyła się w Baku (Azerbejdżan) 43. sesja Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO (Komitet). Wzięło w niej udział 2,5 tysiąca delegatów z 180 państw-stron Konwencji UNESCO z 1972 r. w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego. Ocenie Komitetu poddano 36 nominacji o wpis na Listę Światowego Dziedzictwa. Ostatecznie na Listę wpisano 24 obiekty kulturalne (w tym polski rezerwat archeologiczny: Krzemionki – pradziejowe kopalnie krzemienia), 4 obiekty przyrodnicze i 1 obiekt mieszany. W ramach sesji przeprowadzono także szereg paneli tematycznych podczas których podkreślono m.in. znaczenie działań rządu RP dotyczących promocji zaleceń Rekomendacji Warszawskiej z 2018 r. w sprawie odbudowy i rekonstrukcji dziedzictwa kultury (zob. tu i tu). Ponadto analizie poddano stan zachowania obiektów znajdujących się już na liście oraz na Liście Światowego Dziedzictwa w Niebezpieczeństwie. W tym kontekście przedmiotem obrad była ponownie ochrona dziedzictwa przyrodniczego Puszczy Białowieskiej. Komitet zdecydował, iż wszystko, co się dzieje w Puszczy musi być bezwzględnie podporządkowane zachowaniu jej unikalnej wartości jako obszaru Światowego Dziedzictwa. Zobowiązał rząd RP do realizacji szeregu zaleceń. Jeśli polskie władze się do nich nie zastosują to Puszcza Białowieska zostanie wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa w Niebezpieczeństwie.

Guest post: Odpowiedzialność państwa-strony EKPC z tytułu niewykonania wyroku – pierwsze orzeczenie ETPC w trybie art. 46 ust. 4 Konwencji

Warto odnotować wyrok ETPC z 29 maja 2019 r., wydany na podstawie art. 46 ust. 4 Konwencji w sprawie Ilgar Mammadov p. Azerbejdżanowi, gdyż jest to pierwsze orzeczenie o naruszeniu zobowiązania państwa do wykonania wyroku ETPC w tym trybie. Przypomnijmy, że z mocy art. 46 ust. 1 Konwencji państwa-strony zobowiązały się do przestrzegania wszystkich wyroków, w których są stronami. Nad wykonywaniem wyroków czuwa Komitet Ministrów Rady Europy (art. 46 ust. 2 EKPC). Natomiast art. 46 ust. 4 EKPC (wprowadzony Protokołem nr 14 w 2010 r.) dotyczy kompetencji Komitetu Ministrów do zwrócenia się do ETPC z pytaniem, czy państwo-strona wykonała zobowiązanie określone w art. 46 ust. 1 Konwencji. Komitet Ministrów RE zdecydował się po raz pierwszy wykorzystać tę kompetencję w 2017 r. i zapytał, czy Republika Azerbejdżanu naruszyła swoje zobowiązania w związku z brakiem pełnego wykonania wyroku w sprawie Ilgar Mammadov p. Azerbejdżanowi z 22 maja 2014 r. (na blogu pisaliśmy o sprawie tu i tu). Esencją tej sprawy było stwierdzenie naruszenia kilku postanowień Konwencji (w tym art. 5 ust. 1(c), a także – co zdarza się nieczęsto – art. 18 EKPC) w zw. z postawieniem skarżącemu zarzutów i jego tymczasowym aresztowaniem, które miało charakter polityczny. W sprawie Ilgara Mammadova zapadł także drugi wyrok ETPC – z 16 listopada 2017 r. – w którym ETPC stwierdził naruszenie standardów rzetelnego procesu w postępowaniu karnym. W obu wyrokach ETPC zasądził słuszne zadośćuczynienie, które w obu przypadkach zostało zapłacone. Problemem było jednak to, że mimo jednoznacznego stwierdzenia bezprawności aresztu – w świetle art. 5 ust. 1 (c) Konwencji, a konkretnie: braku przesłanki „uzasadnionego podejrzenia” – skarżący pozostawał pozbawiony wolności od 4 lutego 2013 do 18 sierpnia 2018 r. Nie wnikając w szczegóły przebiegu postępowania karnego (uchylenie pierwszego wyroku w 2015 r. i ponowne skazanie w 2016 r.), był to okres detencji zakwestionowany przez ETPC zarówno w okresie tymczasowego aresztu (art. 5 ust. 1 (c), jak i co do zasady w okresie detention after conviction, skoro całe postępowanie przeciwko skarżącemu nie spełniało gwarancji art. 6 Konwencji (wniosek płynący z drugiego wyroku Mammadov p. Azerbejdżanowi).

Raport UNESCO i IUCN w sprawie Puszczy Białowieskiej

Źródło: http://whc.unesco.org/en/documents/137242

W dniu 3 kwietnia Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO opublikowało raport z eksperckiej misji przedstawicieli IUCN (Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody), przeprowadzonej w dniach 24 września – 2 października 2018 r. w Puszczy Białowieskiej. Misja została przeprowadzona zarówno w polskiej, jak i białoruskiej części Puszczy, wpisanej od 1979 r. na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Ocena działań władz polskich jest bardzo krytyczna. IUCN podkreśla, że mogą one zagrażać zachowaniu „wyjątkowej powszechnej wartości” tego miejsca. W konkluzjach stwierdzono, iż jeżeli w obszarach chronionych zostaną podjęte dalsze wycinki lub nasadzenia, to Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO (Komitet UNESCO) - organ decyzyjny Konwencji UNESCO z 1972 r. - powinien rozważyć umieszczenie Puszczy na Listę Dziedzictwa Światowego w Niebezpieczeństwie. Komitet UNESCO podejmie decyzję w tej sprawie podczas swojej 43. sesji, w Baku (30 czerwca - 10 lipca 2019 r.).

Interwencja Komisarz Praw Człowieka w sprawie Emin Huseynov p. Azerbejdżanowi

Komisarz Praw Człowieka, Dunia Mijatovic kontynuuje aktywność swojego poprzednika i przystępuje w charakterze strony trzeciej do postępowań przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. Tym razem wystąpiła w sprawie Emin Huseynov p. Azerbejdżanowi. Warto podkreślić, że także Nils Muizniecks kilkukrotnie występował w sprawach przeciwko Azerbejdżanowi.

Skarga dotyczy pozbawienia obywatelstwa skarżącego, który w następstwie tego aktu stał się bezpaństwowcem. Komisarz określiła jako represje działania władz przeciwko tym, którzy wyrażają sprzeciw lub krytykę i podkreśliła, że pozbawienie obywatelstwa może być również wykorzystywane jako narzędzie kary, aby uciszyć głosy sprzeciwu. Konsekwencje dla korzystania przez przez osoby pozbawione obywatelstwa z ich praw człowieka gwarantowanych Konwencją są jeszcze poważniejsze, gdy pozbawienie obywatelstwa prowadzi do bezpaństwowości. Interwencja oparta została głównie o zarzut naruszenia gwarancji prawa do swobody wypowiedzi, także w kontekście naruszenia zasady praworządności. Całość wystąpienia dostępna jest tu.

Mammadov p. Azerbejdżanowi - cd. procedury niewykonywania wyroku

Komitet Ministrów Rady Europy podjął 5 grudnia br. formalną decyzję o zwróceniu się do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z pytaniem w trybie art. 46 ust. 4 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka o to, czy Azerbejdżan wywiązał się z obowiązku wykonania wyroku w sprawie Mammadov p. Azerbejdżanowi. Przegłosowana decyzja była kolejnym krokiem procedury rozpoczętej 25 października tego roku, kiedy to KM  podjął decyzję o oficjalnej notyfikacji Azerbejdżanowi intencji zwrócenia się do Trybunału (na blogu pisaliśmy o tym tu).

Teraz ciężar decyzji został przełożony na Trybunał. Państwa członkowskie udowodniły, że są w stanie zmobilizować się i zebrać niezbędną większość 2/3 głosów w celu przegłosowania decyzji, teraz Trybunał będzie miał szansę zaprezentowania swojego podejścia do obowiązku wykonywania swoich wyroków.

Mammadov p. Azerbejdżanowi - Komitet Ministrów RE po raz pierwszy w historii wszczyna procedurę z art. 46 ust. 4 EKPC w zw. z niewykonywaniem wyroku ETPC

Komitet Ministrów RE wszczął 25 października br. po raz pierwszy w historii procedurę na podstawie art. 46 ust. 4 EKPCz w związku z niewykonywaniem przez jedno z państw członkowskich wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Wykonanie wyroku w sprawie Igmara Mammadova - bo o ten wyrok oczywiście chodzi - pozostaje przedmiotem zainteresowania nie tylko Komitetu Ministrów, ale też np. Sekretarza Generalnego organizacji (na blogu pisaliśmy o tym m.in. tu). Jest to jeden z pięciu wydanych do tej pory wyroków ETPC, w których uznał on, że w sprawie doszło do naruszenia art. 18 Konwencji, ponieważ faktyczną przyczyną skazania i uwięzienia skarżącego było ukaranie go za krytyczny stosunek do rządu. Jest to jednak jedyna sytuacja, w której mimo orzeczenia Trybunału skarżący nie został w takiej sytuacji zwolniony i nadal jest pozbawiony wolności.

Ochrona dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego - nowy dokument UNESCO

Irina Bokova, Dyrektor Generalna UNESCO

Źródło: http://www.unite4heritage.org

©UNESCO/Christelle ALIX

Na stronach WWW UNESCO jest już dostępny „Wojskowy podręcznik ochrony dóbr kultury” (Protection of Cultural Property:Military Manual). Dokument ten przygotowany przez międzynarodowy zespół ekspercki ma, w swoim założeniu, służyć jako praktyczny zestaw instrukcji skierowanych do sił wojskowych w zakresie implementacji przepisów o ochronie dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego. Poza przedstawieniem obowiązków spoczywających na podmiotach prowadzących operacje i działania militarne, zawiera on także wskazówki dotyczące najlepszych praktyk stosowanych na poszczególnych szczeblach dowodzenia w czasie prowadzenia operacji wojskowych na lądzie, morzu oraz w powietrzu. Jest to pierwszy tego typu praktyczny instrument opublikowany dotychczas przez UNESCO.

Sekretarz Generalny w obronie Ilgara Mammadova i przeciwko niewykonywaniu wyroków ETPCz przez Azerbejdżan

Sekretarz Generalny Rady Europy po raz kolejny zabrał głos w sprawie niewykonania przez władze azerskie wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 2014 r. w sprawie Ilgar Mammadov p. Azebejdżanowi. W wyroku tym Trybunał stwierdził, że skarżący znany aktywista azerski został bezpodstawnie aresztowany (naruszenie art. 5 ust 1 i 4 Konwencji), a następnie sądy krajowe złamany zasadę domniemania niewinności (naruszenie art. 6 ust. 2 Konwencji). Zdaniem Trybunału prawdziwą przyczyną aresztowania i osadzenia skarżącego była chęć ukarania go za krytykę rządu. Dało to podstawę Trybunałowi do stwierdzenia naruszenia nie tylko materialnych przepisów Konwencji, ale też art. 18 w zw. z art 5 Konwencji. Warto przypomnieć, iż art. 18 Konwencji wprowadzający zakaz nadużywania przez państwa ograniczeń ustanowionych przez Konwencję, niezwykle rzadko stanowi przedmiot zainteresowania Trybunału, a przesłanką jego zastosowania jest ustalenie, że ograniczenia praw lub wolności zostało zastosowane w celu wykraczającym poza cele, którym miało służyć. Od czasu uprawomocnienia się wyroku ETPCZ jego wykonaniem na każdym posiedzeniu zajmuje się Komitet Ministrów RE wzywający władze azerskie do uwolnienia skarżącego. W tej kwestii wydano już kilka rezolucji tymczasowych oraz decyzji wzywających władze azerskie do podjęcia działań bezpośrednio na korzyść skarżącego. Na czerwcowym posiedzeniu Komitet zdecydował o stałym włączeniu do swojej agendy sprawy wykonania rzeczonego wyroku w zakresie środków indywidualnych dotyczących skarżącego. Impulsem do wydania ostatniego oświadczenia Sekretarza Generalnego był fakt oddalenia w ubiegłym tygodniu przez azerski sąd najwyższy odwołania skarżącego, co wyraźnie pokazało, że władze nie zamierzają wykonać wyroku Trybunału. Sekretarz podkreślił, że niewykonanie wyroku ETPCz stanowi rażące naruszenie Konwencji Europejskiej i podważa całą współpracę Azerbejdżanu z RE. Przypomniał, że kwestia wykonania wyroków ETPCz jest wspólną odpowiedzialnością państwa członkowskich. 

Słowa SG są stanowcze, ale dobrze oddają priorytety RE, a dokonując takich bezpardonowych ocen zachowania państwa członkowskiego Sekretarz przypomina, do obrony jakich wartości organizacja została powołana.

Konflikt ormiańsko-azerski przed ETPCZ 1:1

Zbliżające się wakacje zawsze motywują Trybunał strasburski do wytężonej pracy i kończenia ważnych spraw. Tak też stało się i w tym roku. W mijającym tygodniu Trybunał rozstrzygnął dwie spośród ponad tysiąca zawisłych przed nim skarg złożonych przez osoby, które musiały opuścić po roku 1992 tereny sąsiadujące z Górnym Karabachem w wyniku konfliktu ormiańsko-azerskiego.

Bilans szczytu Partnerstwa Wschodniego w Wilnie

Zakończony wczoraj 3. szczyt Partnerstwa Wschodniego w Wilnie (28-29 listopada 2013 r.) jeszcze zanim się zaczął, został uznany za totalną polityczną i wizerunkową porażkę Unii Europejskiej. Doniesienia o szczycie zdominowały informacje i komentarze przedstawiające to, co działo się w Wilnie dość jednostronnie - przez pryzmat podjętych kilka dni wcześniej w Kijowie decyzji władz Ukrainy o zawieszeniu przygotowań do parafowania Układu Stowarzyszeniowego z UE (które miało nastąpić właśnie w Wilnie). Miał to być ważny punkt szczytu. Ale nie jedyny.