Włochy i Francja podpisały Traktat kwirynalski o wzmocnionej współpracy

26 listopada premier Włoch Mario Draghi i prezydent Francji Emmanuel Macron podpisali Traktat o wzmocnionej współpracy bilateralnej. Zgodnie z konstytucyjnymi prerogatywami traktat w imieniu Włoch podpisał premier, jednak dla podkreślenia doniosłości tego aktu - a także celem wzbudzenia skojarzeń z Traktatem elizejskim z 1963 r. który zapoczątkował bliską współpracę Francji i Niemiec - traktat podpisano w pałacu prezydenta Włoch, dzięki czemu ma być znany jako Traktat kwirynalski. Tym samym zasypane mają zostać nieporozumienia, które w minionym półwieczu dzieliły obie stolice, celem wzmacniania integracji europejskiej i współkształtowania areny międzynarodowej (Le Monde, Entre Emmanuel Macron et l’Italie, une relation en dents de scie ).

Gazzetta del Sud

Guest post: Szczyt G7 2021 – przełom czy rozczarowanie?

 

Foto: WPA Pool / Getty Images; źródło: https://www.spiegel.de/ausland/g7-staaten-darum-geht-es-beim-treffen-in-cornwall-a-df0be5af-1b03-4e80-a0dc-e5b17b6ac803

W dniach 11-13 czerwca br. odbył się pierwszy od czasu wybuchu pandemii COVID-19 szczyt państw G7, w którym osobisty udział wzięli przedstawiciele największych gospodarek świata. W Carbis Bay w angielskiej Kornwalii zebrali się przywódcy Stanów Zjednoczonych, Francji, Japonii, Kanady, Włoch, Niemiec oraz Wielkiej Brytanii. Tradycyjnie w szczycie wzięli również udział przywódcy Unii Europejskiej – przewodnicząca Komisji Europejskiej oraz szef Rady Europejskiej, a do specjalnie zaproszonych w tym roku gości należeli przywódcy Korei Południowej, Republiki Południowej Afryki, Australii oraz Indii. Po raz kolejny na szczycie zabrakło przedstawicielstwa Rosji, której członkostwo w grupie zostało oficjalnie zawieszone w 2014 r. Tegoroczny szczyt zapowiadany był jako jeden z potencjalnie najistotniejszych we współczesnej historii, jako że spodziewano się, iż zapadną na nim kluczowe decyzje w kwestii światowej walki z ekonomicznymi konsekwencjami pandemii, polityki klimatycznej czy odpowiedzi na rosnące zagrożenie ze strony Chin oraz Rosji. Z opublikowanego po szczycie oficjalnego komunikatu prasowego wynika, że rozmowy polityczne toczyły się w sześciu kluczowych dziedzinach społeczno – gospodarczych, których postanowienia dotyczą kwestii przezwyciężania skutków pandemii i opracowania ram prawnych celem wzmocnienia poziomu ochrony zdrowia publicznego, ożywienia gospodarczego poprzez wdrożenie planów odbudowy ekonomicznej, zagwarantowania ram uczciwej międzynarodowej wymiany handlowej, ochrony planety w duchu tzw. zielonej rewolucji oraz umocnienia międzynarodowego partnerstwa we wspieraniu wspólnych, demokratycznych wartości.

Europejskie Centrum Solidarności w Gdańsku laureatem prestiżowej nagrody Unii Europejskiej

 

Foto: Patryk Kośmider / Shutterstock; https://wiadomosci.onet.pl/europejskie-centrum-solidarnosci-w-gdansku-historia-i-zwiedzanie/d27tsl

W ubiegły wtorek (25 maja 2021 r.) Komisja Europejska i stowarzyszenie Europa Nostra ogłosiły laureatów European Heritage Awards/Europa Nostra Awards 2021 – nagrody Unii Europejskiej w dziedzinie dziedzictwa kulturowego, finansowanej w ramach programu Kreatywna Europa. Jest to jedno z najważniejszych i najbardziej prestiżowych wyróżnień w obszarze dziedzictwa kulturowego. Honoruje wyjątkowe projekty poświęcone konserwacji, innowacyjnym badaniom, zaangażowaniu specjalistów i wolontariuszy oraz upowszechnianiu, szkoleniom i edukacji z zakresu dziedzictwa.  W tym roku największe europejskie wyróżnienie zostało przyznane 24 wzorowym projektom z 18 krajów. Jednym z laureatów zostało Europejskie Centrum Solidarności (ECS) w Gdańsku. Międzynarodowe jury dostrzegło rolę ekspozycji stałej tej instytucji w popularyzacji działań na rzecz praw człowieka, praw pracowniczych i politycznych oraz podkreślanie wagi obywatelskiego zaangażowania. To już druga znacząca nagroda europejska, którą przyznano ECS: w 2016 r. instytucja otrzymała Nagrodę Muzealną Rady Europy, jako pierwsza placówka z Polski w 40-letniej historii tego wyróżnienia. Zdaniem jury Rady Europy ECS jest „fascynującym przykładem instytucji kultury działającej na rzecz promocji wolności i solidarności”, a wydarzenia, do których się odwołuje i program instytucji „czyni z niego forum współczesnej Europy".

Polska podpisała Europejską Konwencję o ochronie dziedzictwa audiowizualnego

Źródło: https://www.gov.pl/web/kultura/polska-podpisala-europejska-konwencje-o-ochronie-dziedzictwa-audiowizualnego

W obiegły wtorek, 15 grudnia br., Stały Przedstawiciel Rzeczypospolitej Polskiej przy Radzie Europy, ambasador Jerzy Baurski, podpisał w imieniu Polski Europejską Konwencję o ochronie dziedzictwa audiowizualnego z 2001 r. Polska jest zatem dwudziestym sygnatariuszem tej konwencji, którą dotychczas ratyfikowało jedenaście państw członkowskich Rady Europy. Celem omawianego traktatu jest zapewnienie ochrony europejskiego dziedzictwa audiowizualnego - zarówno jako formy sztuki, jak i zapisu przeszłości - poprzez gromadzenie, zachowanie i udostępnianie takich materiałów do celów kulturalnych, naukowych i badawczych, w interesie publicznym (art. 1). Działania zmierzające do ratyfikacji tej wielostronnej umowy międzynarodowej przez RP mają się wkrótce rozpocząć.

Kultura bartnicza na liście UNESCO

Bartne Miodobranie w Puszczy Augustowskiej. Leśnicy realizują projekt przywracania tradycyjnego bartnictwa. Uroczysko Przechódka, 2015 r. Fot. PAP/A. Reszko; źródło:

https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/mkidn-kultura-bartnicza-na-liscie-unesco 

 

Kultura bartnicza została wpisana na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Decyzję podjął Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego podczas 15. sesji, która odbywa się w formule online (14-19 grudnia 2020 r.). To drugi – po szopkarstwie krakowskim – polski wpis do tego rejestru prowadzonego przez UNESCO w celu wyróżnienia na arenie światowej wybranych zjawisk z zakresu dziedzictwa niematerialnego i związanych z nim przestrzeni kulturowych, utworzony na mocy Konwencji UNESCO z 2003 r. w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Omawiany traktat, wiążący większość państw świata (180), odnosi się do ochrony współcześnie praktykowanych zjawisk kulturowych przekazywanych z pokolenia na pokolenie (m.in. tradycje i przekazy ustne, w tym język jako nośnik niematerialnego dziedzictwa kulturowego; sztuki widowiskowe i tradycje muzyczne; zwyczaje, obyczaje i obchody świąteczne; wiedza o przyrodzie i wszechświecie oraz związane z nią praktyki; umiejętności związane z tradycyjnym rzemiosłem).

Polska stroną konwencji UNESCO o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego z 2001 r.

Źródło: https://www.naszbaltyk.com/aktualnosci/3468-balticrim-wspiera-ochrone-dziedzictwa-morskiego.html

We wtorek, 8 grudnia, Prezydent Andrzej Duda podpisał ustawę wyrażającą zgodę na ratyfikację przez Rzeczpospolitą Polską Konwencji o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego, przyjętej w Paryżu dnia 2 listopada 2001 r. (tu). Jak podkreślono na stronie Kancelarii Prezydenta: „Związanie się przez Rzeczpospolitą Polską Konwencją umożliwi włączenie się w działania na rzecz zachowania dla przyszłych pokoleń podwodnego dziedzictwa kulturowego na poziomie globalnym, ale także wzmocni jej pozycję w zakresie wyznaczania standardów i dobrych praktyk w odniesieniu do ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego znajdującego się na obszarze Morza Bałtyckiego.” Ustawa wejdzie w życie w dniu 24 grudnia 2020 r.

Międzynarodowy Ośrodek Szkoleń i Badań nad Dziedzictwem Kultury w Zagrożeniu powstaje we Wrocławiu

http://unic.un.org.pl/misje_pokojowe/polacy.php

Tydzień temu, we wtorek 22 października, Minister Obrony Narodowej RP wydał decyzję w sprawie utworzenia Międzynarodowego Ośrodka Szkolenia i Badań nad Dziedzictwem Kultury w Zagrożeniu, z siedzibą we Wrocławiu. Ten wyspecjalizowany ośrodek wojskowy, zapewniający szkolenia dla osób cywilnych i wojskowych zaangażowanych w ochronę dziedzictwa kulturowego w przypadku konfliktu zbrojnego rozpocznie działalność w II kwartale 2020 r. Ośrodek będzie czerpać z dorobku polskich ekspertów zaangażowanych w projekt ochrony dziedzictwa kultury w konfliktach zbrojnych, który był prowadzony w ramach misji Sił Zbrojnych RP w Iraku i Afganistanie w latach 2003-2008 z udziałem cywilnych specjalistów. Doświadczenia zdobyte w warunkach wojennych dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego, w tym realizacji postanowień konwencji haskiej o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego z 1954 r. oraz jej dwóch protokołów, zostaną wykorzystane do budowania marki ośrodka, działającego na rzecz szerokiego dzielenia się wiedzą specjalistyczną i zapewnienia udziału polskich ekspertów w projektach wielonarodowych i misjach wojskowych, w których kwestie ochrony zabytków oraz dialogu międzynarodowego odgrywają coraz większe znaczenie. Programem szkolenia w MON będą objęci m.in. dowódcy różnych szczebli dowodzenia, specjaliści i doradcy do spraw ochrony dóbr kulturalnych, żołnierze i pracownicy resortu obrony narodowej posiadający w zakresach obowiązków zadania z zakresu ochrony dóbr kulturalnych, w tym kierowani do realizacji zadań w polskich kontyngentach wojskowych. Oferta szkoleniowa skierowana zostanie także do armii państw sojuszniczych w ramach NATO. Zgodnie z założeniami nowego ośrodka jego kadrę będą tworzyć m.in. specjaliści biorący udział w misjach międzynarodowych Sił Zbrojnych RP w Iraku i Afganistanie oraz narodowi eksperci ochrony dziedzictwa kultury, którzy są wpisani do rejestru prowadzonego przez MKiDN, a także eksperci ze środowiska naukowego i instytucji wyspecjalizowanych w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego. 

UNESCO - wystawa odzyskanych skarbów kultury

 Źródło: https://www.onuitalia.com/2019/10/07/the-art-of-saving-art-treasures-recovered-by-italian-carabinieri-on-display-at-unesco-headquarters

W dniach 1-17 października 2019 r., UNESCO gościło w swojej paryskiej siedzibie niezwykłą wystawę pt. "Odzyskane skarby", prezentującej szereg skradzionych lub nielegalnie wywiezionych dóbr kultury, które zostały odzyskane dzięki staraniom włoskich karabinierów. W swoim przemówieniu inauguracyjnym dyrektor generalna UNESCO, Audrey Azoulay, podkreśliła znaczenie współpracy międzynarodowej umożliwiającej realizację celów Konwencji UNESCO z 1970 r. dotyczącej środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury. Azoulay wskazała na wyjątkowe znaczenie relacji pomiędzy Republiką Włoską a UNESCO, dzięki pracy specjalnej jednostki włoskich karabinierów wyspecjalizowanej ws. przestępstw przeciwko dobrom kultury (wł. Comando Carabinieri Tutela Patrimonio Culturale). Wystawa, zorganizowana przez włoskie przedstawicielstwo przy UNESCO, miała za zadanie promocję nowej grupy zadaniowej złożonej z ekspertów ds. ochrony dziedzictwa kulturowego, służącej w ramach kulturowego peacekeepingu. Powstała ona mocy memorandum - "Task Force in the framework of UNESCO’s Global Coalition. Unite4Heritage” - podpisanego przez Włochy i UNESCO w 2016 r. Skład i zadania tej grupy są zbudowane w oparciu o doświadczenia karabinierów.

Restytucja dóbr kultury ludom Afryki - nowy etap dekolonizacji?

Źródło: http://www.tellerreport.com/news/--restitution-of-cultural-property--the-savoy-sarr-report--a-controversy-in-sight---rfi-.SJebZunbRX.html

W piątek 23 listopada przedstawiono w siedzibie Prezydenta Francji, w Pałacu Elizejskim, obszerny dokument, pt. „Rapport sur la restitution du patrimoine culturel africain. Vers une nouvelle éthique relationnelle” (dalej: Raport Sarr-Savoy). Stanowi on efekt wielomiesięcznych badań przeprowadzonych przez znaną historyczkę sztuki, Bénédicte Savoy, oraz senegalskiego ekonomistę Felwine’a Sarra na zlecenie Prezydenta Emmanuela Macrona, który w zeszłym roku podczas wizyty na Uniwersytecie w Wagadugu (Burkina Faso) zapowiedział, że restytucja afrykańskiego dziedzictwa kulturowego będzie jego celem w ciągu najbliższych pięciu lat. Obiecał wtedy, że jego administracji będzie dążyć do ustalenia warunków, które należy spełnić, aby tymczasowo lub na stałe przywrócić dziedzictwo kulturowe Afryce (zob. tu). Raport Sarr-Savoy postuluje, aby dobra kultury, które zostały wywiezione do Francji w dobie kolonialnej bez zgody ich kraju pochodzenia, zostały trwale zwrócone - jeżeli kraj pochodzenia ich zażąda. Zwrot ten powinien być częścią wspólnego procesu gromadzenia informacji, wspólnych badań, wymiany naukowej i szkolenia w ciągu najbliższych pięciu lat. Jeśli zalecenia Raportu Sarr-Savoy zostaną wprowadzone w życie nawet w części, to czeka nas prawdziwa rewolucja w międzynarodowej polityce muzealnej oraz nowy etap dekolonizacji w dziedzinie kultury. Inicjatywy władz Francji wskazują także na rosną rolę i pozycję tego państwa w obszarze globalnego zarządzania sferą kultury i dziedzictwa kulturowego.

Pierwszy polski wpis na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO

Fot. Renata Markowska. 
Źródło: http://www.mkidn.gov.pl/pages/posts/szopkarstwo-krakowskie-na-liscie-unesco-9075.php

W czwartek, 29 listopada, Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO (Komitet), podczas w swojej 13. sesji w Port Louis na Mauritiusie (26 listopada - 1 grudnia), podjął decyzję o wpisie szopkarstwa krakowskiego na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości (Lista) (zob. tu). To pierwszy polski wpis do tego rejestru prowadzonego przez UNESCO, na mocy postanowień Konwencji UNESCO z 2003 r. w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w celu wyróżnienia na arenie światowej praktyk i zjawisk z całego świata, które pomagają ukazać różnorodność dziedzictwa niematerialnego i podnieść świadomość na temat jego znaczenia. Wpisów na Listę dokonuje Komitet  podczas corocznych obrad. Szopkarstwo krakowskie to tradycyjne rzemiosło znane od XIX w. oraz praktyki społeczne z nim związane - wiedza i umiejętności przekazywane są z pokolenia na pokolenie przez mieszkańców Krakowa. Nabywanie umiejętności wykonywania szopki krakowskiej odbywa się w oparciu o przekaz rodzinny, obserwację uczestniczącą i relację mistrz - uczeń. Grupę twórców szopek łączy udział w konkursie na najpiękniejszą szopkę krakowską, który odbywa się co roku w grudniu. 

Polska złożyła wniosek nominacyjny w marcu 2017 r. (zob. tu).

Czy Wielka Brytania opuści UNESCO?

Źródło: https://www.devex.com/news/why-would-the-uk-want-to-withdraw-from-unesco-93844

Tydzień temu Penny Mordaunt, brytyjska Minister ds. rozwoju międzynarodowego, przedstawiła rządowi Theresy May oficjalne stanowisko kierowanego przez siebie resortu w sprawie wstrzymania przez Londyn wpłaty wymaganej składki członkowskiej na rzecz UNESCO. Brytyjski wkład do budżetu tej organizacji wynosi 11,1 miliona funtów. Zdaniem cytowanego resortu UNESCO to najgorzej działająca organizacja międzynarodowa, "której praca nie spełnia kryteriów wydatków związanych z pomocą międzynarodową" (zob. tu). W dalszej perspektywie sugerowane jest nawet opuszczenie przez Wielką Brytanię tej globalnej organizacji wspierającej międzynarodową współpracę w dziedzinie kultury, sztuki i nauki. Stanowisko Mordaunt wpisuje się we wcześniejsze decyzje prezydenta USA, Donalda Trumpa, oraz premiera Izraela, Binjamina Netanjahu, którzy rok temu ogłosili wycofanie członkostwa obu tych państw z UNESCO (pisaliśmy o tym na blogu tu i tu).

UNESCO a pojednanie na Półwyspie Koreańskim

Dyrektor Generalna UNESCO, Audrey Azoulay, oraz Prezydent Republiki Korei Mun Jae-in

Wydaje się, że stosunki polityczne między Koreą Północną (KRLD) a Koreą Południową i Waszyngtonem ulegają od początku 2018 r. zdecydowanej poprawie. Ostatnio Prezydent USA, Donald Trump, stwierdził, że on i przywódca Korei Północnej, Kim Dzong Un, "zakochali się w sobie". Wyjaśnił, przy tym, że północnokoreański dyktator pisał do niego "piękne listy" (zob. tu). Odnosząc się do ocieplenia klimatu politycznego nad Morzem Żółtym, pisaliśmy niedawno na blogu o wizycie Sekretarza Stanu USA, Mike'a Pompeo, w Korei Północnej (KRLD) oraz o ponownych obietnicach władz w Pjongjangu dotyczących umożliwienia międzynarodowym inspektorom zbadanie urządzeń nuklearnych i militarnych tego państwa (zob. tu). Wcześniej KRLD wstrzymała próby jądrowe i rakietowe (zob. tu), zaś kluczowe dla procesu normalizacji relacji z władzami w Pjongjangu były kwietniowe spotkanie przywódcy KRLD, Kim Dzong Una, i Prezydenta Korei Południowej, Mun Jae-ina, oraz czerwcowy historyczny szczyt USA-KRLD: Donald Trump - Kim Dzong Un. W dniu 16 października 2018 r. Dyrektor Generalna UNESCO, Audrey Azoulay, spotkała się z prezydentem Mun Jae-inem w celu omówienia strategii zaangażowania i pomocy tej wyspecjalizowanej agencji Narodów Zjednoczonych na rzecz budowy pokoju na Półwyspie Koreańskim.

Siatka przemytników zabytków rozbita - sukces wspólnej operacji policji czterech państw UE

Źródło: Carabinieri TPC; http://art-crime.blogspot.com/2018/07/operation-demetra-trafficking-of.html

Na początku lipca w Caltanisetta (Sycylia), podczas konferencji prasowej ogłoszono rezultaty dochodzenia dotyczącego nielegalnego obrotu zabytkami archeologicznymi, prowadzonego od 2014 r., pod kryptonimem "Demeter". W wyniku współpracy śledczych z Włoch, Hiszpanii, Niemiec i Wielkiej Brytanii dokonano zatrzymań 23 osób i odzyskano około 25 tysięcy przedmiotów (rzeźby, monety oraz fragmenty ceramiki), wartych kilkadziesiąt milionów euro. W operację były również zaangażowane EUROPOL i EUROJUST. "Demeter" stanowi jedno z najbardziej spektakularnych sukcesów międzynarodowej współpracy na rzecz zwalczania przestępstw przeciwko dziedzictwu kultury.

Litwa 36 państwem członkowskim Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD)

5 lipca br. Litwa oficjalnie została członkiem OECD. Data ta zakończyła ponad 3 letni proces akcesyjny. OECD została powołana i funkcjonuje na podstawie Konwencji o Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju z 1960 r., którą przyjęło 20 państw (17 państw Europy Zachodniej oraz Turcja, Kanada i USA). OECD zastąpiła działającą w latach 1948-1960 Organizację Europejskiej Współpracy Gospodarczej.  W założeniu OECD zrzesza państwa wysoko rozwinięte, które szanują zasady demokracji i gospodarki rynkowej. Na podstawie art. 16 Konwencji OECD członkiem organizacji może stać się państwo gotowe do przyjęcia zobowiązań wynikających z członkostwa, po wcześniejszym zaproszeniu do członkostwa ze strony głównego organu tej organizacji, tj. Rady.

Polska nowym członkiem Międzyrządowego Komitetu UNESCO do spraw Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego

W dniu 6 czerwca 2018 r., podczas 7. sesji Zgromadzenia Ogólnego Państw-Stron Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z dnia 17 października 2003 r., Polska została członkiem Międzyrządowego Komitetu do spraw Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Komitet należy do głównych organów tej Konwencji i składa się z 24 członków wybieranych na okres 4 lat na zasadzie reprezentacji geograficznej i rotacji. Połowa członków zmienia się co dwa lata. Komitet gromadzi się raz do roku. Do jego kompetencji należy m.in. wypracowywanie i przedstawianie do akceptacji Zgromadzenia Ogólnego Dyrektyw Operacyjnych dotyczących wdrażania Konwencji UNESCO z 2003 r.; analiza wniosków o wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości oraz sprawozdań przedstawianych przez Państwa-Strony Konwencji. Komitet rozpatruje także wnioski o udzieleniu międzynarodowej pomocy finansowej na cele ochrony dziedzictwa niematerialnego. 

Nowa publikacja UNESCO dotycząca pokoju już w Open Access

©UNOG Library

Źródło: http://www.unesco.org/new/en/geneva/about-this-office/single-view/news/geneva_hosts_the_launch_of_a_new_unesco_publication_long/

24 maja w Bibliotece Narodów Zjednoczonych w Genewie, Michel Møller, Dyrektor Generalny genewskiego Biura tej organizacji zaprezentował nową publikację, pt. “Long Work of Peace: Towards a Culture of Prevention”, przygotowaną przez UNESCO we współpracy z Uniwersytetem Abat Oliba CEU z Barcelony. Głównym celem tego obszernego dokumentu jest próba odpowiedzi na pytanie: w jaki sposób, poza systemem operacji pokojowych, Narody Zjednoczone mogą najlepiej działać na rzecz budowania pokoju? W publikacji tej zaprezentowano perspektywy 32 agend i jednostek wyspecjalizowanych ONZ odnoszące się do procesów i metod budowania pokoju w kontekście Celów Zrównoważonego Rozwoju, zawartych w Agendzie na rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030, przyjętej przez wszystkie państwa członkowskie ONZ na mocy rezolucji (A/RES/70/1) Zgromadzenia Ogólnego z dnia 25 września 2015 r. W zaprezentowanej w Genewie publikacji dokonano również analizy znaczenia i wartości pokoju, jako podstawowego filaru prac ONZ i jednego z głównych celów działalności UNESCO.

Publikacja jest obecnie dostępna w całości w Open Access: tu.

Więcej informacji tu i tu.