Polska i Izrael wydalają dyplomatów

W związku z podpisaniem przez prezydenta Dudę nowelizacji KPA, jednym ze skutków której będzie m.in. ograniczenia prawnych możliwości dochodzenia nieruchomości przez następców prawnych właścicieli mienia żydowskiego utraconego w czasie II WŚ, bardzo ostre oświadczenie wystosował Minister spraw zagranicznych Izraela Yair Lapid (FM Lapid’s response to signing of Polish property restitution law), określając Polskę mianem państwa niedemokratycznego i wrogiego wolności.

Izrael niezwłocznie wycofał swojego ambasadora z Warszawy oraz rekomendował polskiemu ambasadorowi przedłużenie krajowych wakacji (Al Jazeera, Israel furious as Poland signs law to limit property claims). Polski MSZ oświadczył, że kroki podjęte przez Izrael "bardzo poważnie szkodzą naszym relacjom" (Oświadczenie MSZ 14.08.2021) a amb. Marek Magierowski na razie "pozostanie w kraju" (Oświadczenie MSZ 16.08.2021). Warto zwrócić uwagę na to ostatnie oświadczenie w świetle zaskakujących doniesień medialnych, jakoby strona polska miała nie zrozumieć subtelnej sugestii (RMF FM, MSZ zapowiada: Ambasador Marek Magierowski wróci do Izraela).

Restytucja skarbów Beninu z Niemiec

 

 

Źródło: https://www.dw.com/en/benin-bronzes-looted-art-nigeria/a-58217234

W zeszłym tygodniu nigeryjska delegacja złożyła wizytę w Berlinie. Głównym tematem rozmów był stopniowy zwrot zabytków należących do tzw. Brązów z Beninu, czyli grupy ok. trzech tysięcy metalowych tablic i rzeźb, które zdobiły pałac królów Beninu na terenie dzisiejszej Nigerii. Obiekty te, zaliczane do najwspanialszych osiągnięć sztuki afrykańskiej, zostały zagrabione przez brytyjską ekspedycję karną w 1897 r. i wywiezione wraz z innymi skarbami do Europy i Stanów Zjednoczonych. Większość Brązów znajduje się w Wielkiej Brytanii, przede wszystkim w kolekcji Muzeum Brytyjskiego w Londynie (700 obiektów). W zbiorach instytucji niemieckich znajduje się ponad 1200 obiektów, w tym w berlińskim Humboldt Forum (wcześniej w Muzeum Etnologicznym) - aż 580. Niemal do momentu odzyskania niepodległości Nigeria czyni starania o zwrot zagrabionych skarbów, stanowiących najcenniejszy zachowany element dziedzictwa materialnego tego kraju. Prowadzone w ostatnich latach oficjalne niemiecko-nigeryjskie negocjacje dotyczą pełnej restytucji Brązów do nowego Edo Museum of West African Art (EMOWAA) w Benin City, którego budowa powinna rozpocząć się wkrótce. Ze strony RFN za proces i strategię zwrotu odpowiedzialna będzie Pruska Fundacja Dziedzictwa Kulturowego. Należy wspomnieć, iż w starania o zwrot zabytków zaangażowany jest nie tylko rząd federalny Nigerii ale także rodzina królewska Beninu, organizacje pozarządowe oraz artyści. Podczas ostatniej wizyty w Berlinie, poza przedstawicielami władz federalnych, w skład delegacji nigeryjskiej weszli również reprezentanci władz lokalnych stanu Edo, następca tronu Królestwa Beninu, przedstawiciele władz muzealnych i konserwatorskich, trustów oraz architekt i projektant EMOWAA. Tak wyjątkowe, wielopoziomowe i partycypacyjne negocjacje międzypaństwowe dotyczące zwrotu zagrabionych dóbr kultury stanowią istotną zmianę w praktyce międzynarodowej. Do tej pory negocjacje tego typu obejmowały bowiem tylko przedstawicieli rządów i ich ekspertów.

Dekolonizacja muzeów: Belgia i Demokratyczna Republika Konga zacieśniają współpracę na rzecz zwrotu zagrabionych dóbr kultury

Rzeźby zagrabione przez generała Emila Stormsa podczas podboju terytorium Konga, © KMMA; źródło: https://www.brusselstimes.com/news/belgium-all-news/174486/africa-museum-will-return-stolen-artworks-to-congo 

W ubiegły piątek, 18 czerwca, ogłoszono, iż rząd belgijski zatwierdził plan restytucji dóbr kultury do Demokratycznej Republiki Konga (DRK). Decyzja ta dotyczy kolekcji przedmiotów przemieszczonych nielegalnie w epoce kolonialnej (w latach 1885-1960) z terytorium Konga i przechowywanych w belgijskich zbiorach publicznych (przede wszystkim w Królewskim Muzeum Afryki Środkowej w Tervuren). Program restytucji obejmuje wszystkie obiekty, które zostały skradzione, zdobyte siłą lub zagrabione jako łup wojenny. Zbiory te przejdą na własność DRK. Decyzja rządu belgijskiego wpisuje się w podobne inicjatywy podjęte ostatnio przez władze Francji, Holandii oraz Republiki Federalnej Niemiec. 

"Restytucja" zbroi Zygmunta Augusta z Budapesztu do Krakowa: sukces czy wpadka polskiej dyplomacji kulturalnej?

 

Źródło: https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2021-02-17/zbroja-zygmunta-ii-augusta-przekazana-polsce

 

17 lutego 2021 r. na Zamku Królewskim na Wawelu w ramach obchodów jubileuszu 30-lecia Grupy Wyszehradzkiej (Grupa V4) odbyła się uroczystość przekazania do zbiorów polskich cennego eksponatu: dziecięcej zbroi paradnej Zygmunta II Augusta. Eksponat należący do grudnia 2020 r. do najcenniejszych skarbów Muzeum Narodowego w Budapeszcie został oficjalnie podarowany w imieniu państwa węgierskiego przez premiera Viktora Orbána, który stwierdził, iż "Oddaliśmy wam to, co zawsze było wasze" (zob. tu i tu). W uroczystości wzięli również udział premier RP Mateusz Morawiecki oraz wicepremier Piotr Gliński. W oficjalnych komunikatach rządów polskiego i węgierskiego, Zamku Królewskiego na Wawelu oraz w prasie polskiej wskazuje się na znaczenie tego daru dla współpracy międzynarodowej i regionalnej, podkreśla się walory artystyczne oraz wartość rynkową zbroi. W polskich mediach panuje atmosfera sukcesu i radości z faktu, iż zbroja polskiego króla powróciła do Ojczyzny. Mniej entuzjastycznie sprawa oceniana jest na Węgrzech. Czy węgierski dar to zatem powód do radości? Czy wpłynie on pozytywnie na stosunki kulturalne między tymi krajami i narodami? Czy jest to sukces polskiej dyplomacji, czy raczej możliwy powód przyszłych problemów?

Spadkobierca rodziny Rotszyldów pozywa miasto Wiedeń

Pod koniec ubiegłego tygodnia ujawniono, że Geoffrey Hoguet, nowojorski przedsiębiorca i jeden ze spadkobierców bankierskiej rodziny Rotszyldów, złożył pozew przeciwko władzom miejskim Wiednia. Dotyczy on zwrotu majątku fundacji charytatywnej - Fundacji Nathaniela Freihera von Rothschilda na rzecz osób psychicznie chorych - ustanowionej w 1905 r. Środki na jej utworzenie zostały przekazane przez Alberta von Rothschilda, wiedeńskiego bankiera, dla uczczenia pamięci swego brata Nathaniela, znanego kolekcjonera sztuki i czołowego orędownika leczenia psychiatrycznego. Fundacją kierował 12-osobowy zarząd, którego 9 członków było wskazywanych przez rodzinę Rotszyldów. Z środków fundacji sfinansowano m.in. utworzenie dwóch centrów zaawansowanej opieki medycznej w zakresie zaburzeń nerwowych - jednych z pierwszych instytucji tego rodzaju na świecie. Po aneksji terytorium Austrii przez Trzecią Rzeszę w 1938 r. rodzina Rotszyldów musiała opuścić Wiedeń, ich majątki zostały skonfiskowane, a sama fundacja rozwiązana. Po zakończeniu II wojny światowej, w 1952 r., władze Wiednia przywróciły fundację do życia i zaczęły zarządzać jej majątkiem, ale już bez udziału przedstawicieli rodziny. Ponadto, fundacja pod miejskim zarządem sprzedała miastu bardzo cenną nieruchomość - barokowy pałac Marii-Teresy - jedno z dwóch centrów leczenia psychiatrycznego. W 2017 r. wprowadzono także zmianę do statutu fundacji, zgodnie z którą w razie rozwiązania tej organizacji dobroczynnej, cały jej majątek przechodzi na rzecz miasta Wiedeń. Obecnie wartość pozostałych środków funduszu wyceniana jest na około 120 milionów euro. Powód domaga się zatem przywrócenia fundacji do jej pierwotnej formy, unieważnienia sprzedaży pałacu, która jego zdaniem została dokonana po rażąco zaniżonej cenie, oraz anulowania zmian w statucie pozwalających na przejęcie majątku tej organizacji przez miasto. W treści pozwu pada zarzut, że władze Wiednia działają tak, jakby konfiskaty żydowskiego majątku, ogłaszane przez nazistów dziesiątki lat temu, miały wciąż moc prawną.

Fryz partenoński a Brexit

Partenon, Ateny
©Andrzej Jakubowski (2019 r.)

Sprawa rzeźb z ateńskiego Partenonu - niewątpliwie najsłynniejszego, międzynarodowego sporu dotyczącego dóbr kultury - nabrała w ciągu ostatniego roku nowego wymiaru w kontekście oczekiwanego wystąpienia Wielkiej Brytanii z UE. W sierpniu 2018 r., podczas rozmów w przedmiocie terminu Brexitu prowadzonych przez brytyjską premier Theresy May z poszczególnymi państwami członkowskimi UE kwestia przyszłości tych skarbów kultury antycznej została ponownie podniesiona przez grecki rząd: Lydia Koniordou, helleńska minister kultury, w liście do władz w Londynie zaproponowała wznowienie dialogu na rzecz zwrotu rzeźb do Aten. Choć kolejne rządy brytyjskie konsekwentnie odrzucały taką możliwość, to nieoczekiwanie w czerwcu 2018 r., Jeremy Corbyn, przewodniczący opozycyjnej Partii Pracy, ogłosił, że w razie zwycięstwa wyborczego kierowany przez niego rząd podjąłby działania na rzecz zwrotu tych skarbów do Grecji. Takie rozwiązanie, już ponad 200-letniego sporu, jest również postulowane przez wielu brytyjskich ekspertów i część opinii publicznej. Warto również podkreślić, że chociaż przekazanie rzeźb do Aten jest stanowczo odrzucane przez dyrekcję Muzeum Brytyjskiego, to obecne stanowisko władz brytyjskich nie wydaje się być tak jednoznaczne. Ponadto, w końcu sierpnia tego roku, premier Grecji, Kyriakos Mitsotakis, zaproponował brytyjskiemu szefowi rządu, Borisowi Johnsonowi, możliwość swoistej wymiany: w zamian za zwrot rzeźb partenońskich do 2021 r., Grecja wypożyczyłaby do Muzeum Brytyjskiego szereg zabytków archeologicznych wcześniej nigdy niewystawianych za granicą. Sprawa staje się coraz bardziej gorąca, gdyż ostatnio Francja zgodziła się zwrócić Grecji fragment fryzu partenońskiego, przechowywanego w paryskim Luwrze.

Restytucja dóbr kultury ludom Afryki - nowy etap dekolonizacji?

Źródło: http://www.tellerreport.com/news/--restitution-of-cultural-property--the-savoy-sarr-report--a-controversy-in-sight---rfi-.SJebZunbRX.html

W piątek 23 listopada przedstawiono w siedzibie Prezydenta Francji, w Pałacu Elizejskim, obszerny dokument, pt. „Rapport sur la restitution du patrimoine culturel africain. Vers une nouvelle éthique relationnelle” (dalej: Raport Sarr-Savoy). Stanowi on efekt wielomiesięcznych badań przeprowadzonych przez znaną historyczkę sztuki, Bénédicte Savoy, oraz senegalskiego ekonomistę Felwine’a Sarra na zlecenie Prezydenta Emmanuela Macrona, który w zeszłym roku podczas wizyty na Uniwersytecie w Wagadugu (Burkina Faso) zapowiedział, że restytucja afrykańskiego dziedzictwa kulturowego będzie jego celem w ciągu najbliższych pięciu lat. Obiecał wtedy, że jego administracji będzie dążyć do ustalenia warunków, które należy spełnić, aby tymczasowo lub na stałe przywrócić dziedzictwo kulturowe Afryce (zob. tu). Raport Sarr-Savoy postuluje, aby dobra kultury, które zostały wywiezione do Francji w dobie kolonialnej bez zgody ich kraju pochodzenia, zostały trwale zwrócone - jeżeli kraj pochodzenia ich zażąda. Zwrot ten powinien być częścią wspólnego procesu gromadzenia informacji, wspólnych badań, wymiany naukowej i szkolenia w ciągu najbliższych pięciu lat. Jeśli zalecenia Raportu Sarr-Savoy zostaną wprowadzone w życie nawet w części, to czeka nas prawdziwa rewolucja w międzynarodowej polityce muzealnej oraz nowy etap dekolonizacji w dziedzinie kultury. Inicjatywy władz Francji wskazują także na rosną rolę i pozycję tego państwa w obszarze globalnego zarządzania sferą kultury i dziedzictwa kulturowego.

"Afrykańskie dziedzictwo nie może być więźniem europejskich muzeów" - Macron ogłasza nową politykę kulturalną wobec dawnych kolonii Francji w Afryce Zachodniej

Fot. Ludovic Marin/AFP/Getty Images; źródło: https://news.artnet.com

W dniu 28 listopada, podczas wizyty w Wagadugu (Burkina Faso), Prezydent Francji, Emmanuel Macron, obiecał, że restytucja afrykańskiego dziedzictwa kulturowego będzie jego celem w ciągu najbliższych pięciu lat. Zapowiedział, iż będzie dążył do ustalenia warunków, które należy spełnić, aby tymczasowo lub na stałe przywrócić dziedzictwo kulturowe Afryce: „Nie mogę pogodzić się z faktem, że istotna część dziedzictwa kulturowego z kilku krajów afrykańskich znajduje się we Francji. Istnieją historyczne wyjaśnienia tego, ale nie ma ważnych uzasadnień, które są trwałe i bezwarunkowe. Afrykańskie dziedzictwo nie może po prostu znajdować się w europejskich prywatnych kolekcjach i muzeach. Dziedzictwo afrykańskie należy eksponować nie tylko w Paryżu, ale także w Dakarze, w Lagos, w Cotonou. W ciągu najbliższych pięciu lat chcę spełnić warunki tymczasowej lub stałej restytucji afrykańskiego dziedzictwa w Afryce. To będzie jeden z moich priorytetów.” Ponadto, w swoim przemówieniu, wygłoszonym na Uniwersytecie w Wagadugu, wskazał na związki między Francją a Afryką oraz planach dotyczących promowania wymiany kulturalnej i mobilności utalentowanych ludzi między Europą i Afryką.

Guest post: Restytucja zagrabionych dzieł sztuki do Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

W dniu 26 lutego 2017 r. w budynku Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie Wojewoda Małopolski Józef Pilch, reprezentując Radę Ministrów, oficjalnie w imieniu Rzeczpospolitej Polskiej przejął o godzinie 17:00 władztwo nad odzyskanymi dziełami sztuki – zagrabionymi z Krakowa w czasie drugiej wojny światowej przez Ottona von Wächtera. Przywrócenie zagrabionych dzieł sztuki Polsce stanowi w zasadzie wyłączną zasługę dr Magdaleny Ogórek.

                                            Fot. Małopolski Urząd Wojewódzki

Sprawa marmurów partenońskich przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka

źródło: © Andrew Dunn (2005 r.); http://www.andrewdunnphoto.com; 

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Elgin_Marbles_east_pediment.jpg

Foto: YORGOS KARAHALIS / AFP

Amal Alamuddin Clooney oraz minister kultury i sportu Grecji Konstantinos Tasoulas podczas wizyty w Partenonie 

Źródło: http://wiadomosci.onet.pl/prasa/rzezby-z-partenonu-zostaja-w-londynie/d98ztv

W ostatnich tygodniach najsłynniejszy, międzynarodowy spór prawny dotyczący dóbr kultury - sprawa rzeźb z ateńskiego Partenonu - wydaje się ulegać stopniowemu wygaszaniu. W 23 czerwca ETPCz. oddalił skargę ateńskiego stowarzyszenia Syllogos Ton Athinaion przeciwko Wielkiej Brytanii (48259/15). Skarżący argumentowali, że Wielka Brytania odmawiając zwrotu dzieł sztuki z Akropolu oraz odrzucając w 2015 r. propozycję udziału w mediacji w sprawie ich statusu, organizowanej pod auspicjami UNESCO, naruszyła szereg postanowień EKPCz., w szczególności przepisów art. 8, 9, 10 i 13 EKPCz. oraz art. 1 Protokołu nr 1 do tej konwencji. Ponadto, pod koniec maja 2016 r. grecki rząd wycofał się z działań prawnych przeciwko Wielkiej Brytanii oraz Muzeum Brytyjskiemu zmierzających do odzyskania starożytnych dzieł sztuki, o czym poinformował w ciągu 48 godzin po tym, jak jego prawnicy: celebrytka Amal Clooney i jej współpracownicy z londyńskiej kancelarii prawnej Doughty Street Chambers dostarczyli 150-stronicowy raport, w którym przyznali, że szanse sukcesu w brytyjskim sądzie oceniają na 15 proc. Z większym optymizmem sugerowali natomiast wniesienie sprawy do MTS.

Muzeum Brytyjskie wypożycza arcydzieło z ateńskiego Partenonu do Rosji

Posąg greckiego boga rzeki Ilissosa z ateńskiego Partenonu na wystawie w Muzeum Ermitażu.

Fot. Dmitry Lovetsky/AP; źródło: http://www.theguardian.com/artanddesign/2014/dec/05/parthenon-marbles-greece-furious-british-museum-loan-russia-elgin

W ubiegły wtorek w Państwowym Muzeum Ermitażu w Sankt Petersburgu, w obecności prezydenta Federacji Rosyjskiej, Władimira Putina, uroczyście otwarto wystawę z okazji 250. rocznicy utworzenia tej instytucji kulturalnej. Największym zainteresowaniem cieszyła się starożytna rzeźba przedstawiająca greckiego boga rzeki Ilissosa, stanowiąca cześć tzw. marmurów Elgina, tj. bezcennej oprawy rzeźbiarskiej ateńskiego Partenonu wywiezionej na początku XIX w. do Londynu i znajdującej się od 1816 r. w zbiorach Muzeum Brytyjskiego. Decyzja zarządu tej instytucji o wypożyczeniu rzeźby do Rosji spowodowała głośne protesty władz Grecji oraz części środowisk muzealnych. Demontaż i wywóz zabytków z okupowanych przez Imperium Otomańskie Aten jest już bowiem przedmiotem krytyki od ponad 200 lat, zaś Grecja niemalże od początku swej państwowości podejmuje starania o zwrot marmurów partenońskich. Co więcej, w 2013 r. władze greckie poprosiły UNESCO o pomoc w przekonaniu rządu Zjednoczonego Królestwa do przystąpienia do mediacji w sprawie zwrotu tych zabytków. Prośby UNESCO oraz Grecji są jednak do tej pory ignorowane, zaś wypożyczenie jednego ze spornych przedmiotów traktowane jako wyraz arogancji i złej woli ze strony władz brytyjskich. Kontrowersje pogłębia jeszcze miejsce wypożyczenia, tj. terytorium Federacji Rosyjskiej, której polityka imperialna jest przedmiotem krytyki oraz sankcji politycznych i gospodarczych ze strony Zjednoczonego Królestwa oraz Unii Europejskiej.

Ochrona zabytków archeologicznych z Cypru Północnego

Źródło: http://hellenicleaders.com/blog/the-loss-of-a-civilization-destruction-of-cultural-heritage-in-occupied-cyprus/#.UwTNV4VpGHY

15 lutego weszło w życie porozumienie zawarte w styczniu 2014 r. pomiędzy Cyprem i Szwajcarią dotyczące importu oraz restytucji zabytków (w szczególności zabytków archeologicznych), powstałych od epoki prehistorycznej do XV w. n.e. Porozumienie dotyczy zakazu wwozu tego rodzaju zabytków na terytorium państwa-strony, jeśli nie posiadają one właściwych zezwoleń eksportowych wydanych przez organy drugiej strony. Ponadto, zawiera ono postanowienia dotyczące współpracy na rzecz zwrotu do kraju pochodzenia przedmiotów nielegalnie wywiezionych oraz wymiany w zakresie badań i wystaw archeologicznych. Podstawowym celem porozumienia jest zapobieżenie nielegalnemu wywozowi oraz dewastacji dziedzictwa kulturalnego położonego na terytorium Tureckiej Republiki Cypru Północnego.