Polska i Izrael wydalają dyplomatów

W związku z podpisaniem przez prezydenta Dudę nowelizacji KPA, jednym ze skutków której będzie m.in. ograniczenia prawnych możliwości dochodzenia nieruchomości przez następców prawnych właścicieli mienia żydowskiego utraconego w czasie II WŚ, bardzo ostre oświadczenie wystosował Minister spraw zagranicznych Izraela Yair Lapid (FM Lapid’s response to signing of Polish property restitution law), określając Polskę mianem państwa niedemokratycznego i wrogiego wolności.

Izrael niezwłocznie wycofał swojego ambasadora z Warszawy oraz rekomendował polskiemu ambasadorowi przedłużenie krajowych wakacji (Al Jazeera, Israel furious as Poland signs law to limit property claims). Polski MSZ oświadczył, że kroki podjęte przez Izrael "bardzo poważnie szkodzą naszym relacjom" (Oświadczenie MSZ 14.08.2021) a amb. Marek Magierowski na razie "pozostanie w kraju" (Oświadczenie MSZ 16.08.2021). Warto zwrócić uwagę na to ostatnie oświadczenie w świetle zaskakujących doniesień medialnych, jakoby strona polska miała nie zrozumieć subtelnej sugestii (RMF FM, MSZ zapowiada: Ambasador Marek Magierowski wróci do Izraela).

Immunitet jurysdykcyjny państwa a nazistowskie grabieże sztuki

 

 Średniowieczny krucyfiks stanowiący część tzw. Skarbu Welfów, Muzeum im. Bodego, Berlin
Źródło: https://en.wikipedia.org/wiki/Guelph_Treasure#/media/File:Welfenkreuz_Vorderseite_detail_1_KGM.jpg

W środę, 3 lutego, Sąd Najwyższy USA orzekł w sprawie Niemcy przeciwko Philipp. Dotyczy ona kwestii jurysdykcji sądów amerykańskich w sprawach majątkowych wnoszonych przez osoby prywatne przeciwko obcym państwom na podstawie federalnych przepisów o immunitecie jurysdykcyjnym państwa Foreign SovereignImmunities Act (FSIA) z 1976 r. Chodzi tu mianowicie o wyjątek od generalnej ochrony immunitetowej przyznanej przez FSIA obcym państwom na terytorium USA, tj. o pozwy, których przedmiotem jest wywłaszczenie lub odebranie mienia dokonane z naruszeniem prawa międzynarodowego (zob. 28 U.S.C. § 1605 (a)(3)). W omawianej sprawie przedmiotem sporu są roszczenia trzech spadkobierców żydowskich antykwariuszy z Frankfurtu, którzy w 1935 r. zostali zmuszeni przez nazistów do sprzedaży na rzecz państwa pruskiego 42 niezwykle cennych dzieł sztuki, stanowiących część słynnego Skarbu Welfów (zbiorów średniowiecznej sztuki kościelnej, która pierwotnie znajdowała się w katedrze w Brunszwiku). Część antykwariuszy wyemigrowało z Trzeciej Rzeszy, część zginęła podczas II wojny światowej. Zbiory zakupione za 1/3 wartości znajdują się obecnie w Muzeum im. Bodego w Berlinie i są wyceniane na 250 milionów dolarów. Powodowie, z których dwaj to obywatele USA, podejmowali w RFN bezskuteczne próby unieważnienia sprzedaży z 1935 r. i odzyskania własności spornych dzieł sztuki. Zwrócili się zatem do sądów amerykańskich, wnosząc pozew przeciwko RFN, w którym żądali wypłaty odszkodowania w wysokości 250 milionów dolarów, w zamian za ich zgodę na pozostawienie dzieł w zbiorach publicznych. Powoływali się przy tym na cytowane przepisy FSIA, odmawiające immunitetu jurysdykcyjnego obcemu państwu w sprawach dotyczących wywłaszczenia dokonanego z pogwałceniem prawa międzynarodowego, za które uznaje się akty ludobójstwa dokonane przez partię nazistowską podczas II wojny światowej. W zeszłą środę, Sąd Najwyższy uznał jednak, iż przepisy te nie odnoszą się do aktów wywłaszczenia dokonywanych przez obce państwo wobec mienia należącego do jego własnych obywateli. Tym samym, ocena takich działań obcych państw nie leży w kognicji sądów amerykańskich.

Spadkobierca rodziny Rotszyldów pozywa miasto Wiedeń

Pod koniec ubiegłego tygodnia ujawniono, że Geoffrey Hoguet, nowojorski przedsiębiorca i jeden ze spadkobierców bankierskiej rodziny Rotszyldów, złożył pozew przeciwko władzom miejskim Wiednia. Dotyczy on zwrotu majątku fundacji charytatywnej - Fundacji Nathaniela Freihera von Rothschilda na rzecz osób psychicznie chorych - ustanowionej w 1905 r. Środki na jej utworzenie zostały przekazane przez Alberta von Rothschilda, wiedeńskiego bankiera, dla uczczenia pamięci swego brata Nathaniela, znanego kolekcjonera sztuki i czołowego orędownika leczenia psychiatrycznego. Fundacją kierował 12-osobowy zarząd, którego 9 członków było wskazywanych przez rodzinę Rotszyldów. Z środków fundacji sfinansowano m.in. utworzenie dwóch centrów zaawansowanej opieki medycznej w zakresie zaburzeń nerwowych - jednych z pierwszych instytucji tego rodzaju na świecie. Po aneksji terytorium Austrii przez Trzecią Rzeszę w 1938 r. rodzina Rotszyldów musiała opuścić Wiedeń, ich majątki zostały skonfiskowane, a sama fundacja rozwiązana. Po zakończeniu II wojny światowej, w 1952 r., władze Wiednia przywróciły fundację do życia i zaczęły zarządzać jej majątkiem, ale już bez udziału przedstawicieli rodziny. Ponadto, fundacja pod miejskim zarządem sprzedała miastu bardzo cenną nieruchomość - barokowy pałac Marii-Teresy - jedno z dwóch centrów leczenia psychiatrycznego. W 2017 r. wprowadzono także zmianę do statutu fundacji, zgodnie z którą w razie rozwiązania tej organizacji dobroczynnej, cały jej majątek przechodzi na rzecz miasta Wiedeń. Obecnie wartość pozostałych środków funduszu wyceniana jest na około 120 milionów euro. Powód domaga się zatem przywrócenia fundacji do jej pierwotnej formy, unieważnienia sprzedaży pałacu, która jego zdaniem została dokonana po rażąco zaniżonej cenie, oraz anulowania zmian w statucie pozwalających na przejęcie majątku tej organizacji przez miasto. W treści pozwu pada zarzut, że władze Wiednia działają tak, jakby konfiskaty żydowskiego majątku, ogłaszane przez nazistów dziesiątki lat temu, miały wciąż moc prawną.

Ochrona dobrego imienia ofiar Holocaustu - sprawa Lewit p. Austrii

Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie orzekał w sprawach granic swobody wypowiedzi dotyczących wydarzeń historycznych, w tym wypowiedzi, które negowały Holokaust lub inne masowe zbrodnie. Nie miał jednakże dotychczas okazji bezpośredniego wypowiedzenia się o prawach ofiar negowanych zbrodni. Nowością była więc sprawa zakomunikowana rządowi austriackiemu do zajęcia stanowiska w ubiegłym roku - Aba Lewit p. Austrii. Skarżący jest były więźniem obozu w Mauthausen, który w 2015 r. wystąpił na drogę sądową przeciwko jednemu z periodyków austriackich, który opublikował artykuł, w którym byłych więźniów obozu porównano do zbrodniarzy i kryminalistów zarzucając im, że po wyzwoleniu plądrowali i niszczyli okolicę. Postępowanie zakończyło się zawarciem ugody, w której magazyn zobowiązał się do wycofania zarzutów. W kolejnym roku - 2016 r. - periodyk opublikował kolejny artykuł, który poświęcony był relacji z postępowania karnego dotyczącego wcześniejszej publikacji, a w artykule zacytowano opublikowane już zarzuty wytoczone przeciwko więźniom obozu. Skarżący wniósł pozew o ochronę dóbr osobistych także w związku z tą drugą publikacją, ale postępowanie zakończyło się oddaleniem pozwu, ponieważ sąd krajowy nie dopatrzył się w niej dodatkowych naruszeń praw skarżącego.

Skarga p. Lewita stanowiła wyjątkową okazję dla Trybunału do wyważenia prawa do poszanowania życia prywatnego skarżącego z prawem do swobody wypowiedzi pozywanego w postępowaniach krajowych periodyku. ETPC wybrał jednak inną drogę. Uznał, że sądy krajowe nie zbadały wystarczająco dogłębnie kwestii tego, czy zarzuty zawarte w artykule opublikowanym w 2016 r. powinny być traktowane jako odrębne naruszenie reputacji skarżącego. Stwierdził, iż w ten sposób nie wypełniły swoich obowiązków proceduralnych na podstawie art. 8 Konwencji przeprowadzenia kompleksowej oceny kwestii ingerencji w prawo do prywatności jednostki. Doszło więc do naruszenia praw skarżącego na podstawie tego artykułu.