Włochy i Francja podpisały Traktat kwirynalski o wzmocnionej współpracy

26 listopada premier Włoch Mario Draghi i prezydent Francji Emmanuel Macron podpisali Traktat o wzmocnionej współpracy bilateralnej. Zgodnie z konstytucyjnymi prerogatywami traktat w imieniu Włoch podpisał premier, jednak dla podkreślenia doniosłości tego aktu - a także celem wzbudzenia skojarzeń z Traktatem elizejskim z 1963 r. który zapoczątkował bliską współpracę Francji i Niemiec - traktat podpisano w pałacu prezydenta Włoch, dzięki czemu ma być znany jako Traktat kwirynalski. Tym samym zasypane mają zostać nieporozumienia, które w minionym półwieczu dzieliły obie stolice, celem wzmacniania integracji europejskiej i współkształtowania areny międzynarodowej (Le Monde, Entre Emmanuel Macron et l’Italie, une relation en dents de scie ).

Gazzetta del Sud

Kontrowersje związane z przedłużeniem przez Polskę jednego z zastrzeżeń do Konwencji stambulskiej

W cieniu kontrowersji związanych z zapowiedziami wypowiedzenia przez Polskę Konwencji stambulskiej (Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej) rząd zaproponował (w grudniu 2020 r.), a Sejm, Senat (proponując jedynie zmiany redakcyjne) oraz Prezydent w ekspresowym tempie odpowiednio przyjęli i podpisał ustawę o zmianie zakresu obowiązywania Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, sporządzonej w Stambule dnia 11 maja 2011 r., na podstawie której Polska przedłużyła obowiązywanie większości z zastrzeżeń zgłoszonych wcześniej do tej Konwencji (na podstawie jej art. 78 ust. 2 i 3). 

Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konwencji stambulskiej zastrzeżenia są ważne przez 5 lat, ale istnieje możliwość wydłużenia ich ważności na kolejne 5-letnie okresy. W dalszej części tego przepisu uregulowano stosowną procedurę. W przypadku Polski termin ewentualnego wygaśnięcia złożonych zastrzeżeń upływał 1 lutego 2021 r.

Na podstawie powołanej wyżej ustawy, 28 stycznia 2021 r. Sekretarz Generalny RE zarejestrował oficjalną notyfikację Polski. W związku z jej treścią Polska dokonała:

Guest post: 30. rocznica potwierdzenia granicy polsko-niemieckiej

Krzysztof Skubiszewski (trzeci z lewej) podczas konferencji "dwa plus cztery". 

Hans-Dietrich Genscher pierwszy z lewej. Interia

Na przestrzeni miesiąca skumulowały się okrągłe rocznice zawarcia dwóch umów międzynarodowych, mających podstawowe znaczenie dla nowoczesnej historii Polski i jej stosunków z państwami sąsiednimi. 14 listopada 1990 r. podpisany został układ pomiędzy Polską a Republiką Federalną Niemiec o potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy; natomiast 7 grudnia 1970 r. zawarto układ o normalizacji stosunków pomiędzy Polską a – używając obowiązującej wówczas nomenklatury – Niemiecką Republiką Federalną. Psikusem losu stała się kolejność tych rocznic. Logicznie rzecz biorąc, omówienie tych obu umów byłoby łatwiejsze, gdyby zacząć od układu z 1970 r., ale wymogi kalendarza są nieubłagane.

 

Guest post: 30 lat Traktatu o potwierdzeniu granicy polsko-niemieckiej

14 listopada 1990, Hans-Dietrich Genscher i Krzysztof Skubiszewski podpisują traktat graniczny (FOT. TOMASZ WIERZEJSKI / AGENCJA GAZETA)

Trzydzieści lat temu, 14 listopada 1990 r. o godz. 12.00 w budynku ówczesnego Urzędu Rady Ministrów w Warszawie, ministrowie spraw zagranicznych Polski (Krzysztof Skubiszewski) i zjednoczonych Niemiec (Hans-Dietrich Genscher) podpisali Traktat o „potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy”. Wszedł on w życie 16 stycznia 1992 r. w dniu wymiany dokumentów ratyfikacyjnych. Traktat ten nie bez przyczyny określany jest jako „akt historyczny” nie tylko w skali stosunków polsko-niemieckich, ale również europejskich. Położył on bowiem kres poważnemu problemowi statusowemu między Polską a Niemcami w okresie powojennym, powodowanemu kwestionowaniem przez RFN ostatecznego charakteru granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej w świetle prawa międzynarodowego.

Rozpoczęły się prace nad modernizacją Traktatu Karty Energetycznej

W dniach 6-9 czerwca b.r. odbyła się pierwsza runda merytorycznych negocjacji w przedmiocie rewizji Traktatu Karty Energetycznej (TKE). Opublikowany komunikat ze spotkania zawiera jedynie  zdawkowką informację nt. zakresu tematycznego rozmów. To skłoniło część obserwatorów do wniosku, że rozmowy zakończyły się niepowodzeniem (Euractiv, Energy Charter Treaty reform: Failure in the first round).

Warto w kontekście odnotować dwie okoliczności:

• niedawno wspominaliśmy o traktacie multilateralnym zawartym przez państwa członkowskie UE w przedmiocie zniesienia wewnątrzunijnych arbitaży inwestycyjnych. Warto przypomnieć że z zakresu traktatu wyłączono wówczas właśnie arbitraż inwestycyjny TKE,
• w związku z rozpoczęciem modernizacji TKE grupa ok. 270 organizacji pozarządowych ponowiła apel do UE i jej państw członkowskich o wycofanie się z traktatu w związku z "niemożnością jego pogodzenia z założeniami unijnej strategii 2019-2024 Zielonego Ładu.

Zob. także stanowisko Komisji Europejskiej ws. modernizacji TKE.

Pokłosie Achmea: 23 państwa UE wypowiadają wewnątrz-unijne BITy

Pod koniec stycznia b.r. donosiliśmy o wycieku nieoficjalnej wersji traktatu ws. wypowiedzenia wewnątrz-unijnych traktatów o popieraniu i ochronie inwestycji zagranicznych (BITów). Ostatecznie 5 maja 23 państwa członkowskie, w tym Polska, ów Traktat podpisały (Agreement for the Termination of Bilateral Investment Treaties Between the Member States of the EU, AoT) realizując od dawna zapowiadany plan (nasz posty tu i tu).

Nieoficjalna wersja Traktatu o wypowiedzeniu wewnątrzunijnych BITów

Na początku listopada 2019 r. informowaliśmy o wypracowaniu porozumienia przez rządy 22 państw UE o wypowiedzeniu wewnątrz-unijnych traktatów inwestycyjnych. Traktat będzie dostosowywał unijny porządek prawny do sentencji wyroku Trybunału Sprawiedliwości ws. Achmea (zob. post z serii Pokłosie Achmea).

Uzgodniony tekst traktatu wprawdzie nadal nie został oficjalnie opublikowany. Dokument wyciekł jednak do sieci.

Traktat wypowiadający reguluje przede wszystkim dwie grupy zagadnień:

• pozbawienie mocy prawnej wewnątrzunijnych traktatów inwestycyjnych (BITów), w szczególności wpływ na okres korzystania przez inwestorów z ochrony traktatowej po złożeniu oświadczenia o wypowiedzeniu traktatu (sunset clauses),
• wpływ traktatu na tok i skutki zakończonych, trwających i nowych wewnątrzunijnych sporów arbitrażowych.

Polityczny kompromis ws. podpisania USMCA

Po upływie przeszło roku od ogłoszenia pomyślnego zakończenia negocjacji trójstronnego traktatu USA-Meksyk-Kanada USMCA (post tutaj), a po podpisaniu kolejnego porozumienia ws. rewizji postanowień USMCA, trzy państwa ogłosiły, że pokonano wszystkie przeszkody politycznych dla ratyfikacji traktatu. Tym samym, po 3 latach negocjacji, na początku przyszłego roku reżimu NAFTA powinien ustąpić miejsca USMCA.

Przeszkodę stanowił dotąd opór amerykańskiego Kongresu. Ceną za poparcie nowej wersji traktatu miało być podniesienie standardów ochrony praw pracowniczych - co budziło sprzeciw Meksyku - oraz ograniczenie zakresu ochrony praw własności intelektualnej z której korzystają koncerny farmaceutyczne (FT, Deal reached on revised USMCA trade pact).

Czy jednak USMCA niebawem nabierze mocy prawnej? W Izbie Reprezentantów udało się wypracować porozumienie ponad podziałami, co nie było oczywiste w sytuacji wszczętego postępowania impeachmentu prezydenta. W zdominowanym przez Republikanów Senacie pojawiła się natomiast sugestia odroczenia głosowania ws. traktatu po głosowaniu o usunięciu Donalda Trumpa z urzędu (Reuters, U.S., Canada and Mexico sign agreement - again - to replace NAFTA). Zresztą, nawet zanim porozumienie może zostać zagrożone w Kongresie USA, Meksyk podniósł zarzut, że Stany Zjednoczone próbują siłą faktów dokonanych (dialogu prezydent-Izba Reprezentatów) wymusić umieszczenie w protokole mechanizmów nieobjętych protokołem dodatkowym (FT, USMCA deal in question in dispute over labour inspectors).

Punkt zwrotny w orzecznictwie klauzuli bezpieczeństwa narodowego: Rosja v. Ukraina

5 kwietnia 2019 r. zostały przyjęty raport panelu WTO, który może się okazać punktem zwrotnym nie tylko dla prawa międzynarodowego gospodarczego, ale dla całego prawa międzynarodowego publicznego. Przedmiotem sporu Russia — Measures Concerning Traffic in Transit (WT/DS512/R) była legalność ograniczeń transportowych i tranzytowych nałożonych przez Rosję na ruch drogowy i kolejowy pochodzący z Ukrainy do Kazachstanu, Kirgizji, Mongolii, Tadżykistanu, Turkmenistanu i Uzbekistanu. Strona ukraińska podniosła szereg zarzutów naruszenia prawa materialnego WTO. Powodem dla którego spór zapewne wejdzie na kanonu orzecznictwa międzynarodowego jest jednak obrona z której skorzystała strona pozwana, powołując się na wyjątek od zobowiązań traktatowych ze względu na konieczność ochrony bezpieczeństwa narodowego. W tym zakresie wyrok ma charakter precedensowy. 

Wyjątek bezpieczeństwa narodowego tradycyjnie stanowił bezpiecznik sytemu prawa międzynarodowego. Pozwala on na zachowanie fundamentalnej dlań zasady pacta sunt servanda, przy jednoczesnym zapewnieniu niezbędnej elastyczności. W sytuacji zagrożenia państwowości nie sposób bowiem racjonalnie oczekiwać, aby jakiekolwiek państwo powstrzymało się od samoobrony w imię ochrony łady prawnego. W rezultacie niemal brak linii orzeczniczej w odniesieniu do takich klauzul w prawie międzynarodowym (i brak precedensu orzeczniczego w prawie WTO), ponieważ nawet w przypadkach gdy spór prawny dotykał ich interpretacji, trybunały i sądy międzynarodowe raczej poszukiwały możłiwości uchylać się od udzielania odpowiedzi wprost. 

Ostatnie lata stały się jednak okresem próby dla powojennego porządku multilateralnego, o czym wielokrotnie na łamach PPM wspominaliśmy. Szczególną kategorię zamachów na prawo międzynarodowe stanowią akty bezprawnego stosowania przymusu przez stałych członków Rady Bezpieczeństwa, z pogwałceniem prawa ONZ, który uzasadniają swoje działania nadzwyczajną sytuacją w stosunkach międzynarodowych, grożącą ich bezpieczeństwu międzynarodowemu, podczas gdy sama sytuacja została zaogniona (USA przeciwko Iranowi) lub wywołana (Rosja przeciwko Ukrainie) przez dane państwo. Tym samym zarówno MTS (który będzie orzekać w sporze Iran v. USA) jak i panel WTO stanęły wobec konieczności wyznaczenia granicy dla rozszerzającej interpretacji klauzuli bezpieczeństwa narodowego, albo wzięcia odpowiedzialności za rozszczelnienie sytemu zobowiązań traktatowych w stopniu zagrażającym przyszłości całego systemu. Z tego powodu omawiany tutaj wyrok zapewne będzie powszechnie przywoływany przez wiele lat. 

Szwajcarzy odrzucili w referendum wprowadzenie prymatu prawa krajowego nad prawem międzynarodowym

Wczoraj (25.11) w Szwajcarii odbyło się referendum, w którym m.in. decydowano o propozycji zgłoszonej przez populistyczną, prawicową partię UDC/SVP (Szwajcarska Partia Ludowa), aby wprowadzić poprawkę do Konstytucji mówiącą o jej prymacie nad prawem międzynarodowym. Inicjatywa została zatytułowana przez wnioskujących Schweizer Recht statt fremde Richter (Selbstbestimmungsinitiative)/ Le droit suisse au lieu de juges étrangers (initiative pour l’autodétermination).

UDC/SVP oraz pozostałe środowiska popierające "Selbstbestimmungsinitiative" odwoływały się do (przechodzącego renesans w środowiskach populistycznych wielu państw) anachronicznego rozumienia suwerenności, wskazując, że postulowana zmiana przywróci państwu i narodowi utraconą suwerenność.

Czy czeka nas zmiana traktatów unijnych?

W ostatnich tygodniach coraz częściej słychać głosy o możliwych zmianach traktatów unijnych. Pogłoski te podsycił prezydent Francji, E. Macron, który po szczycie w Tallinie stwierdził, że na nieoficjalnym spotkaniu większość przywódców państw członkowskich UE poparła chęć reform. Czy zatem rzeczywiście możemy spodziewać się modyfikacji traktatów w najbliższym czasie?

Przegląd amerykańskiej praktyki prawnomiędzynarodowej w 2016 r.

Departament Stanu opublikował tegoroczny Digest of United States Practice in International Law, w którym znajdziemy m.in.:

• wystąpienia Doradcy Prawnego Departamentu Stanu Briana J. Egana poświęcone przyszłości porozumień międzynarodowych oraz przyszłości prawa kosmicznego, a także wypowiedzi dotyczące prawa międzynarodowego prywatnego, dyplomacji i walki z ISIS.
• wystąpienie Sekretarza Stanu Johna Kerryego kwalifikującego działania w Iraku jako ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości i czystki etniczne,
• amerykańska nota dyplomatyczna w odpowiedzi na stanowisko Chin ws. arbitrażu z Filipina w przedmiocie roszczeń do Morza Południowochińskiego,
• amerykańska nota dyplomatyczna adresowana do Wysp Marshalla ws. amerykańskiego zwierzchnictwa terytorialnego nad atolem Wake
• szereg działań w zakresie negocjowania i uznania mocy wiążącej traktatów, w tym przekazanie przez prezydenta 11 traktatów do zaopiniowania przez Senat m.in. International Treaty on Plant Genetic Resources for Food an Agriculture, Convention on the Law Applicable to Certain Rights in Respect of Securities Held with an Intermediary (the “Hague Securities Convention”), Agreement on Port State Measures to Prevent, Deter, and Eliminate Illegal, Unreported, and Unregulated Fishing, Hague Convention on the International Recovery of Child Support and Other Forms of Family Maintenance in 2016.
• implementacji 16 kwietnia 2016 Joint Comprehensive Plan of Action with Iran (“JCPOA”).

Przywileje podatkowe dla kościoła mogą stanowić niezgodną z prawem UE pomoc publiczną

We wczorajszym (27 czerwca) wyroku w sprawie C-74/16 Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania przeciwko Ayuntamiento de Getafe Trybunał Sprawiedliwości UE rozstrzygnął nietypowy problem, z którym zwrócił się doń w pytaniu prejudycjalnym sąd administracyjny w Madrycie. Sprawa przed sądem hiszpańskim dotyczyła zwrotu podatku zapłaconego przez podmiot kościelny (kongregację kościoła katolickiego prowadzącą szkołę w gminie Getafe, w prowincji Madryt) na podstawie zwolnienia ustanowionego w umowie między Hiszpanią a Stolicą Apostolską z 1979 r. 

Brytyjski Sąd Najwyższy: w sprawie Brexitu musi zdecydować parlament

Dzisiaj,  24 stycznia 2017 r., brytyjski Sąd Najwyższy (Supreme Court) wydał długo oczekiwany wyrok w sprawie R (on the application of Miller and another) (Respondents) v Secretary of State for Exiting the European Union (Appellant), tj. w apelacji ws. Brexitu od wyroku High Court of Justice z 3 listopada. Wbrew nadziejom rządu brytyjskiego, Sąd Najwyższy podzielił stanowisko High Court, stwierdzając - w uproszczeniu - że wszczęcie procedury wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z UE wymaga ustawy parlamentu upoważniającej rząd do notyfikacji decyzji o wystąpieniu z UE.

Zgodnie z art. 50 TUE "[k]ażde Państwo Członkowskie może, zgodnie ze swoimi wymogami konstytucyjnymi, podjąć decyzję o wystąpieniu z Unii" (ust. 1), a gdy ją podejmie "notyfikuje swój zamiar Radzie Europejskiej" (ust 2). Właśnie to, jak zgodnie z brytyjskimi wymogami konstytucyjnymi powinna zostać podjęta decyzja o wystąpieniu z UE stało się przedmiotem rozstrzygnięcia sądów w obu instancjach, ponieważ rzad w tej kwestii zamierzał powołać się na kompetencje w zakresie prowadzenia polityki zagranicznej i rozpocząć procedurę wystąpienia z UE bez udziału parlamentu.

Sąd Najwyższy musiał rozstrzygnąć dwa kluczowe problemy. Pierwszy, podstawowy (który był przedmiotem orzeczenia High Court), to ten czy rząd może notyfikować zamiar wystąpienia z UE bez wcześniejszej zgody/upoważnienia  go do takiego działania ustawą parlamentu. Druga kwestia została podniesiona w apelacji przez interweniujące władze Irlandii Północnej, Szkocji i Walii, które domagały się zbadania, czy określone ustawowo warunki decentralizacji władzy (tj. kompetencje władz poszczególnych części składowych Zjednoczonego Królestwa) wymagają dla wszczęcia procedury wystąpienia z UE konsultacji z lokalnymi parlamentami lub ich zgody.

Guest post: Wyrok Sądu Konstytucyjnego Rosji – nadrzędność rosyjskiego prawa nad Europejską Konwencją Praw Człowieka

Wydany 19 stycznia 2017 r. wyrok Sądu Konstytucyjnego Federacji Rosyjskiej stwierdza, że Rosja nie musi (nie może) wykonywać wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 31 lipca 2014 r. w sprawie Jukosu (OAO Neftyanaya Kompaniya Yukos przeciwko Rosji, skarga nr 14902/04). Strasburski wyrok zasądzał na rzecz udziałowców spółki Jukos, przejętej w następstwie rzekomych zaległości podatkowych, najwyższą w historii ETPCz sumę „słusznego zadośćuczynienia” – 1.866.104.634 euro tytułem odszkodowania za szkodę materialną plus 300.000 euro jako zwrot kosztów i wydatków sądowych. 

(2) Deklaracja interpretacyjna CETA

Przy okazji posta nt. przełamania belgijskiego sprzeciwu wobec podpisania CETA, co zostało potwierdzone przez parlamenty regionalne (Reuters France, Fin du blocage belge, le CETA sera signé dimanche à Bruxelles), wspominaliśmy, że październikowa wspólna deklaracja interpretacyjna do traktatu (CBA News, Joint statement leaks as Canada, EU try to overcome trade deal critics) miała zostać uzupełniona o kolejny dokument.

Według informacji, które wyciekły do mediów, w istocie dokumenty są dwa.

A teraz - unijna odpowiedź na Brexit

Po kilku dniach i setkach komentarzy nt. Brexitu, czasem bardzo różnych, ze strony indywidualnych polityków, władz poszczególnych państw członkowskich czy grup państw (niektóre z nich przedstawiliśmy w naszych poprzednich postach - tu i tu) doczekaliśmy się wczoraj (29 czerwca) wspólnej unijnej reakcji na Brexit. Dokładnie w 130. rocznicę urodzin Roberta Schumana Rada Europejska na nieformalnym posiedzeniu w składzie przywódców 27 państw członkowskich, z Przewodniczącym RE i Przewodniczącym Komisji przyjęła oświadczenie, w którym wyraziła swoje oficjalne stanowisko wobec wyniku referendum i przewidywanego wystąpienia Wielkiej Brytanii z UE, a także zarys planu dalszych działań z tym związanych.

Polska odpowiedź na Brexit

W ostatnich dniach coraz wyraźniej można zaobserwować reakcję polskiego obozu rządzącego na wyniki referendum w sprawie członkostwa Zjednoczonego Królestwa w Unii Europejskiej. 

1. W wywiadzie dla Rzeczpospolitej Prezes Kaczyński stwierdził, że Polska powinna wyjść z inicjatywą zmian traktatowych. Proponowane zmiany mają koncentrować się na następujących założeniach:

Brexit: mamy wynik referendum. A co dalej?

Dziś rano poznaliśmy oficjalne wyniki referendum w sprawie dalszego członkostwa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej w Unii Europejskiej. Zwyciężyli w nim zwolennicy Brexit - wyjścia z UE, zdobywając 51,9% głosów, zwolennicy Bremain - pozostania w Unii zebrali 48,1% głosów. Frekwencja wyniosła 72,2%. W praktyce przewaga "Brexitowców" to 1,3 mln głosów. Jednak nie należy dać się zwieść pierwszemu wrażeniu, że referendum równa się końcowi członkostwa w UE, to dopiero pierwszy (choć kluczowy) krok w zapewne długoletnim procesie występowania Wielkiej Brytanii z Unii.

Kazachstan jako pierwsze państwo uznane za "sukcesora prawnego" ZSRR

Na temat sporu World Wide Minerals v. Republic of Kazakhstan między kanadyjskim przedsiębiorcą WWM i jego spółką zależną, którzy zaangażowali się kapitałowo w kombinat (TGK) wydobycia obróbki uranu w Stiepnogorsku, a Kazachstanem jak dotąd wiemy niewiele. 

TGK było drugim największym tego rodzaju ośrodkiem w ZSRR (WWM, Kazakhsatan Story). Wiadomo też, że tłem sporu jest, rzekome, niedotrzymanie przez państwo goszczące warunków umownych, w tym zobowiązania do przyznania inwestorowi licencji eksportowych, skutkiem czego miała być upadłość przedsiębiorstwa i zajęcie jego aktywów przez państwo.