Cypryjski parlament odrzuca CETA

Stosunkiem głosów 18:37 parlament Cypru opowiedział się przeciwko ratyfikacji Kompleksowej umowy gospodarczo-handlowej pomiędzy Unią Europejską i Kanadą (CETA) (In-Cyprus, Cyprus House plenum refuses to ratify EU-Canada trade agreement; DPA - International, Cyprus blocks EU-Canada trade deal over halloumi cheese). Traktat, o którym ostatnio pisaliśmy w kontekście Opinii TSUE 1/17 o zgodności mechanizmu rozstrzygania sporów inwestycyjnych z prawem UE tu i tu, jest tymczasowo stosowany od 21 września 2017 r. Do jego wejścia w życie w całości wymagana jest jednak ratyfikacja przez parlamenty krajowe wszystkich państw umawiających się.

PE zatwierdza Umowy UE-Wietnam o wolnym handlu i o ochronie inwestycji

12 lutego 2020 Parlament Europejski większością głosów 401:192:40 wyraził zgodę na zawarcie Umowy o wolnym handlu (FTA) między Unią Europejską a Wietnamem (dokumenty dostępne tutaj). Słowami samego Parlamentu jest to "najnowocześniejsza i najbardziej ambitna umowa kiedykolwiek zawarta między UE a krajem rozwijającym się". Parlamentarzyści poparli także zawarcie Międzyregionalnej umowy o ochronie inwestycji (BIT). Ten traktat zostanie teraz poddany procedurom ratyfikacyjnym w państwach członkowskich.

Wietnam jest drugim po Singapurze największym partnerem handlowym Unii z obszaru ASEAN. Jest też drugim państwem ASEAN z którym takie traktaty zostały podpisane. Unijno-singapurskie traktaty o wolnym handlu (EUSFTA), ochronie inwestycji (EUSIPA) oraz partnerstwie i współpracy gospodarczej (ESPCA) podpisano w lutym 2019 (zob. nasz komentarz).

Guest post: System rozstrzygania sporów CETA zgodny z prawem UE

W zeszłym tygodniu zamieściliśmy posta dotyczącego opinia TSUE w sprawie CETA. Dziś ciąg dalszy, tym razem w formie guest posta i z trochę innej perspektywy.

***

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) wydał 30 kwietnia 2019 roku w pełnym składzie Opinię 1/17 (Opinia TSUE), która odzwierciedla wydaną 29 stycznia 2019 roku przez opinię Rzecznika Generalnego Yves’a Bot’a (Opinia Rzecznika Generalnego), odpowiadając tym samym twierdząco na zapytanie Królestwa Belgii dotyczące zgodności z prawem traktatowym UE, w tym z prawami podstawowymi UE, rozdziału 8 „Inwestycje” sekcji F „Rozstrzyganie sporów inwestycyjnych między inwestorami a państwami” Kompleksowej umowy gospodarczo-handlowej między Kanadą a Unią Europejską i jej państwami członkowskimi (CETA). 

Negatywne rozstrzygnięcie TSUE mogłoby spowodować wiele politycznych komplikacji, w tym prawdopodobnie konieczność zmiany CETA (zgodnie z art. 218(11) TFUE). 

Opinia TSUE w sprawie CETA – status UE jako podmiotu prawa międzynarodowego uratowany

Trybunał Sprawiedliwości wydał dziś opinię doradczą w sprawie 1/17, dotyczącej pytania Belgii o zgodność z prawem UE Kompleksowej umowy gospodarczo-handlowej pomiędzy Unią Europejską i Kanadą (tzw. CETA). Trybunał potwierdził zgodność CETA z prawem Unii Europejskiej nie znajdując naruszenia ani autonomii prawa UE ani zasady równego traktowania ani prawa dostępu do niezawisłego sądu. Otworzył tym samym drogę do pełnego wejścia w życie umowy, która w części handlowej jest tymczasowo stosowana już września 2017 r. Ocena TSUE dotyczyła części inwestycyjnej (rozdział 8), przede wszystkim mechanizmu rozstrzygania sporów inwestor-państwo. 

Dzisiejsze orzeczenie pozwala tym samym na to, aby weszła w życie pierwsza umowa inwestycyjna zawarta przez UE jako całość, a nie przez poszczególne państwa członkowskie. Otwiera także drogę dla kolejnych takich umów, w tym już podpisanej umowy inwestycyjnej z Singapurem. 

Opinia rzecznika generalnego Bota w sprawie CETA

29 stycznia rzecznik generalny TSUE Yves Bot wydał opinię w sprawie zgodności z prawem UE Kompleksowej umowy gospodarczo-handlowej czyli CETA. Opinia była wydana w związku z wnioskiem o opinię doradczą złożonym przez Belgię, która zwróciła się do TS o ocenę zgodności z prawem UE, w szczególności z prawami podstawowymi rozdziału dotyczące inwestycji. Główne kontrowersje budzi tutaj mechanizm rozstrzygania sporów. Rzecznik Bot nie podzielił jednak wątpliwości Belgii, stwierdzając, że CETA i zawarty w nim system sądu inwestycyjnego jest zgodna z prawem UE.

Holandia konsultuje projekt nowego BITu Modelowego

W połowie maja informowaliśmy, że w związku z zakwestionowaniem w sprawie Achmea zgodności wewnątrz-unijnych BITów z prawem unijnym przez Trybunał Sprawiedliwości UE (nasz post tutaj) rząd Holandii zapowiedział wypowiedzenie takich umów. Owa decyzja, zbiegając się w czasie z kontestowaniem arbitrażu międzynarodowego (i prawa międzynarodowego) przez niektóre inne państwa, mogła zaskakiwać w świetle holenderskiej polityki poszanowania i konstruktywnego wkładu w rozwój międzynarodowego porządku prawnego. Zakwalifikowanie Holandii do grona kontestatorów prawa międzynarodowego na szczęści byłoby jednak pochopne.

Holandia ogłosiła bowiem publiczne konsultacje nowego BITu modelowego, który idzie w przeciwnym kierunku: ukrócenia optymalizacji podatkowej i rozszerzenia zakresu autonomii realizacji polityk publicznych. Jest to tym bardziej istotne, że Holandia należy do państw, które ze swoich przepisów podatkowych uczyniły jeden z atutów, zachęcających zagranicznych inwestorów. W rezultacie do olbrzymiej skali rozrósł się proceder tworzenia spółek-wydmuszek (shell companies, mailbox companies), nie zatrudniających na miejscu pracowników ani nie prowadzących działalności, jedynie celem uchylania się od obowiązków podatkowych w państwach trzecich, względnie uzyskania ochrony arbitrażowej na podstawie korzystnych holenderskich BITów. W tym kontekście nie dziwi zatem, że holenderskie BITy należą do najczęściej stosowanych podstaw postępowań arbitrażowych (IISD, The Netherlands: A Gateway to ‘Treaty Shopping’ for Investment Protection). 

Trybunał Sprawiedliwości UE zbada legalność sądu arbitrażowego CETA

Wice-premier i Minister Spraw Zagranicznych Belgii Didier Reynders zapowiedział, że Belgia wystąpi do Trybunału Sprawiedliwości UE o zbadanie zgodności mechanizmu rozstrzygania sporów państwo-inwestor, stanowiącego element Kompleksowej umowy gospodarczo-handlowej (CETA), z prawem Unii Europejskiej (Diplomatie Be, Le Ministre Reynders introduit une demande d’avis au sujet du CETA). Doniosłość orzeczenia Trybunału będzie jednak wykraczać daleko poza samą umowę bilateralną.

Treść wniosku do Trybunału stanowi wynik uzgodnień między rządem federalnym a jednostkami podziału terytorialnego na podstawie kompromisu, który w październiku 2016 r.pozwolił na wycofanie belgijskiego veta wobec CETA (o czym pisaliśmy tu i tu). Elementem kompromisu z 2016 r. było właśnie skierowanie do TS UE kilku wątpliwości związanych z arbitrażem inwestycyjnym państwo-inwestor (ISDS), w szczególności co do jego zgodności z Opinią 2/15 (opublikowaną w maju 2017 roku) ws. umowy o wolnym handlu między Unią Europejską a Singapurem. Trybunał orzekł wówczas, że postanowienia w przedmiocie ISDS nie należą do wyłącznej kompetencji UE (nasz post tutaj); sędziowie nie wypowiedzieli się natomiast w przedmiocie zgodności samego mechanizmu z prawem unijnym.

Wejście w życie umowy stowarzyszeniowej z Ukrainą

1 września, po trzech latach od podpisania i ratyfikowania przez Ukrainę oraz wyrażenia zgody na jej zawarcie przez Parlament Europejski, a ponad pięć od parafowania, wejdzie w życie w całości Umowa stowarzyszeniowa pomiędzy Unią Europejską a Ukrainą (oficjalny komunikat Rady).  O umowie i kolejnych wydarzeniach związanych najpierw z jej podpisaniem, później tymczasowym stosowaniem (od 1 stycznia 2016 r.) i ratyfikacją pisaliśmy wielokrotnie, bo to umowa międzynarodowa UE o bodaj najbardziej skomplikowanej historii (kalendarium dostępne tu). Ostatnim jej aktem było referendum w Holandii i grudniowe ultimatum premiera Rutte. 11 lipca miał miejsce ostatni akt, czyli ostateczne związanie się UE umową poprzez przyjęcie decyzji Rady o zawarciu umowy przez UE. Drogę do tego otworzyło ratyfikowanie umowy przez ostatnie państwo członkowskie czyli Holandię. Ratyfikacja ta stała się możliwa dzięki temu, że państwa członkowskie zgodziły się przyjąć deklarację w formie Decyzji szefów państw lub rządów (czyli specjalnej formy stosowanej niekiedy przez UE wówczas gdy jakiś akt nie ma podstawy prawnej w Traktatach), zgodnie z którą potwierdzają między innymi, że Ukraina nie ma statusu kandydata, umowa nie pozwala na swobodny przepływ pracowników czy że UE nie jest zobowiązana do świadczenia Ukrainie pomocy militarnej. Po jej przyjęciu najpierw w lutym (jeszcze przed wyborami) zgodę na zawarcie umowy wydała niższa izba holenderskiego parlamentu, a pod koniec maja Senat. 

TSUE: Arbitraż inwestycyjny i inwestycje pośrednie poza wyłączną kompetencją UE

W wydanej 16 maja 2017 r. Opinii nr 2/15  Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) stwierdził, że uregulowania umowy o wolnym handlu między Unią Europejską a Singapurem (EUSEFTA) dotyczące inwestycji pośrednich oraz mechanizmu rozstrzygania sporów między inwestorami zagranicznymi a państwami (arbitrażu inwestycyjnego, ISDS) nie należą do wyłącznej kompetencji UE. Może to zniechęcić UE i jej partnerów handlowych do włączania zapisów o ochronie inwestycji do umów o wolnym handlu. Co więcej, opinia TSUE zapewne oznacza koniec aktywnej polityki UE w kwestii ISDS, w tym prób jego zreformowania.

Konsensus genewski: czy powstanie światowy sąd inwestycyjny?

Na międzynarodowej konferencji zwołanej w Genewie przez Kanadę i UE, podjęto rozmowy ws. powołania światowego sądu inwestycyjnego. Realizacja tego zamierzenia oznaczałaby jedną z najpoważniejszych rewizji międzynarodowego porządku gospodarczego od czasu II wojny światowej. Stanowiłoby także koronny argument przeciwko krótkowzroczności atakowania CETA (i TTIP) na naszym słabnącym kontynencie.

Kolejna skarga konstytucyjna przeciwko CETA

Obok powracającego na forum PPM wątku politycznych kontrowersji wokół unijno-kanadyjskiej Kompleksowej umowy gospodarczo-handlowej (CETA) i opóźnienia podpisania traktatu w związku z protestem parlamentu Walonii (nasze posty tu i tu), wskazywaliśmy również na próby wykorzystania instrumentów prawnych celem jego zablokowania. Przeciwnicy CETA posłużyli się w tym celu skargą konstytucyjną do niemieckiego Federalnego Trybunału Konstytucyjnego (nasze wpisy tu i tu). 

Wspólnym elementem zarzutów formułowanych wobec traktatu są obawy pozbawienia rynków unijnych mechanizmów obronnych przed wielkim kanadyjskim biznesem, czy to mającym masowo eksportować produkty niebezpieczne, czy też pozywać unijne państwa przed arbitrażem inwestycyjnym. Warto w tym kontekście dostrzec symetrię obaw w tym zakresie po obu stronach Atlantyku. Dobitnym tego przejawem jest złożona w ubiegłym miesiącu do sądu federalnego w Toronto skarga konstytucyjna.

(2) Deklaracja interpretacyjna CETA

Przy okazji posta nt. przełamania belgijskiego sprzeciwu wobec podpisania CETA, co zostało potwierdzone przez parlamenty regionalne (Reuters France, Fin du blocage belge, le CETA sera signé dimanche à Bruxelles), wspominaliśmy, że październikowa wspólna deklaracja interpretacyjna do traktatu (CBA News, Joint statement leaks as Canada, EU try to overcome trade deal critics) miała zostać uzupełniona o kolejny dokument.

Według informacji, które wyciekły do mediów, w istocie dokumenty są dwa.

CETA. Jak widać pogłoski o śmierci okazały się mocno przesadzone

Trzy dni po upływie terminu podwójnego ultimatum (Kanady dla UE oraz UE dla Belgii), a w rezultacie zaledwie kilka godzin po odwołaniu planowanego od miesięcy unijno-kanadyjskiego szczytu celem podpisania Kompleksowej umowy gospodarczo-handlowej (CETA), niespodziewania zniknęła przeszkoda, dla której negocjacje wydawały się zawieszone na dłuższy czas.

O godzinie 12.00 belgijscy negocjatorzy ogłosili osiągnięcie porozumienia, pozwalającego na wycofanie veta Walonii (o którym ostatnio pisaliśmy przy okazji ugodowych prób KE). Publicznie niedostępny tekst kompromisu przesłano do COREPERu.

Australia wstrzymuje negocjacje z Wlk. Brytanią do rozstrzygnięcia Brexitu

Podczas gdy Unia Europejska próbuje się politycznie otrząsnąć z zablokowania przez jeden z belgijskich regionów federalnych podpisania umowy handlowej z Kanadą - CETA (o sprawie ostatnio pisaliśmy w kontekście ISDS i prób KE łagodzenia sytuacji), swoisty sprzeciw wobec dezintegracji Europy wyraziła Australia.

Komisja Europejska podejmuje próbę złagodzenia oporu Walonii (w zakresie ISDS)

W związku z belgijskim (a właściwie walońskim) sprzeciwem wobec zawarcia CETA (zob. nasze posty tu i tu), Rada Europejska nie zdołała w miniony piątek upoważnić Komisji Europejskiej do podpisania tekstu umowy na planowanym na 27 października szczycie. Podkreślono jedyne doniosłość zgody na tymczasowe stosowanie traktatu (EC, European Council urges swift decision on CETA).

W związku z wezwaniem kanadyjskiego premiera Justina Trudeaua, aby Europa do poniedziałku potwierdziła lub odwołała czwartkowy szczyt bilateralny, UE wyznaczyła Walonii termin podjęcia przedmiotowej decyzji do poniedziałku (Reuters, EU sets Belgium Monday deadline to back Canada trade deal). Nie zwlekając z odpowiedzią, waloński premier Paul Magnette stwierdził, że naciski czasowe są sprzeczne z zasadą demokratycznego dialogu, a sprawa wymaga dłuższego namysłu. 
Skłoniło to KE do koncyliacyjnych gestów.

Czy to koniec CETA?

Droga do tymczasowej ratyfikacji CETA, zaplanowanej na dziś, tj. 18 października br., napotyka na coraz poważniejsze przeszkody. Oprócz protestów ulicznych i gorących debat w parlamentach Państw Członkowskich, najważniejsze w ostatnich dniach były decyzje niemieckiego Federalnego Trybunału Konstytucyjnego (FTK) oraz parlamentu Walonii. Ta ostatnia spowodowała zamrożenie procesu przyjęcia CETA. Obie pokrótce przedstawiamy poniżej:

Czy Belgia zawetuje CETA? Czy zwolni to Polskę z zajmowania stanowiska?

Kilka tygodni temu informowaliśmy o wyrażonym m.in. przez Ministerstwo Rozwoju poparciu Polski dla zawarcia CETA. Wydawało się wówczas, że stanowiło to prolog do stanowiska całego rządu. Jak dotąd Rada Ministrów uchyla się jednak od zajęcia stanowiska w sprawie, tłumacząc to brakiem dostatecznych informacji (Polskie Radio, Rząd przekłada dyskusję ws. umowy CETA). Jedynie Sejm przyjął uchwałę, w myśl której ewentualna zgoda na ratyfikację CETA będzie wymagać większości 2/3 głosów (tj. zgodnie z art. 90(2) Konstytucji). Rząd wysłuchał natomiast informacji nt. analizy kosztów i korzyści wejścia w życie traktatu dla UE (wbrew zapowiedziom, że analiza miała być poświęcona konsekwencjom dla Polski, Money.pl, Bochenek: rząd zapoznał się z korzyściami umowy CETA dla UE). Zabrania głosu w sprawie a także zwołania Rady Bezpieczeństwa Narodowego odmówił prezydent Duda (Radio Maryja, RBN nie zbierze się ws. Caracali i CETA).

Czasu na dalsze odwlekanie decyzji ws. przyjęcia traktatu negocjowanego przez 5 lat (negocjacje zakończono we wrześniu 2014 r.) pozostaje coraz mniej, jako że głosowanie w Radzie UE ws. CETA ma odbyć się w najbliższy wtorek, a formalną uroczystość podpisania tekstu zaplanowano w Brukseli na 27.10. Być może sprawa w międzyczasie stanie się jednak bezprzedmiotowa.

Czy CETA narusza niemiecką Konstytucję?

Na początku września informowaliśmy (tu i tu), że wicekanclerz Niemiec Sigmar Gabriel publicznie przyznał, że nie widzi już szans na pomyślne zakończenie negocjacji ws. Transatlantyckiego Partnerstwa w dziedzinie Handlu i Inwestycji (TTIP). Tym samym spektrum uwagi przesunęło się na Kompleksową umowę gospodarczo-handlową (CETA), która nadal oczekuje na ratyfikację. Wedle jednej z teorii, oświadczenie Gabriela miało właśnie na celu uratowanie choćby tego projektu. W tym kontekście przed kilkoma dniami informowaliśmy o konsolidacji stanowisk unijnych w tej sprawie, w tym że, o ile polski rząd w sprawie TTIP przyjął postawę zachowawczą, o tyle co do zasady popiera CETA. Być może to ostatnie oświadczenie (ministra) okaże się przedwczesne, jako że premier Szydło zapowiedziała dziś debatę i przyjęcie przez rząd stanowiska ws. traktatu na przyszły tydzień (Money.pl, Szydło: stanowisko Polski ws. CETA w przyszłym tygodniu).

W oczekiwaniu na stanowisko polskiego rządu warto zwrócić uwagę na skargę konstytucyjną przeciwko CETA, z którą z końcem sierpnia wystąpiły niemieckie organizacje pozarządowe: Mehr Demokratie, foodwatch i Campact. 

Perspektywy negocjacyjne TTIP (i CETA) w 2017. Stanowisko Polski

Zgromadzeni w Bratysławie na szycie Rady ds spraw zagranicznych, unijni ministrowie wprawdzie postanowili kontynuować negocjacje TTIP, jednak przyznali zarazem, że ich zakończenie przed upływem kadencji prezydenta Obamy wydaje się już nierealistyczne (Slovak Presidency, Trade ministers discuss TTIP and CETA). W związku z tym rozpoczęto poszukiwania planu B.

Niepewna przyszłość umów między UE a Kanadą

Miniony tydzień przyniósł nowe stanowiska w sprawie dwóch planowanych umów między UE a Kanadą – Kompleksowej Umowy Gospodarczo-Handlowej (CETA) oraz umowy o przekazywaniu danych dotyczących przelotu pasażera (PNR).