Guest Post: Litwa po raz kolejny składa wniosek do Biura Prokuratora MTK

W dniu 30 września 2024 r., wykorzystując prerogatywę państwa-strony Statutu Rzymskiego wynikającą z art. 14 ust., Litwa złożyła wniosek do Biura Prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) o zbadanie domniemanych zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych na polecenie wysokich rangą białoruskich przywódców politycznych, organów ścigania i wojskowych. Litwa twierdzi, że istnieją uzasadnione podstawy, by sądzić, że przedstawiciele Białorusi dopuścili się zbrodni przeciwko ludzkości, w tym deportacji, prześladowań oraz innych nieludzkich czynów wymierzonych w białoruską ludność cywilną. Według dostępnych informacji działania te są częściowo kontynuowane do dziś. Cały wniosek Litwy można przeczytać tutaj.

Ponieważ Białoruś nie jest stroną Statutu Rzymskiego, kwestia jurysdykcji MTK wymaga jeszcze szczegółowej analizy. W przypadku, gdy zbrodnie zostały popełnione przynajmniej częściowo na terytorium Litwy, mogą one podlegać jurysdykcji MTK. Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku Mjanmy, gdzie MTK uzyskał jurysdykcję nad domniemanymi zbrodniami popełnionymi na Rohingyach, ponieważ ich przymusowa deportacja miała miejsce na terytorium Bangladeszu, będącego stroną Statutu Rzymskiego. 

Tego samego dnia, w którym Litwa złożyła wniosek, o rozpoczęciu wstępnego badania sprawy poinformował Prokurator MTK, Karim Khan. Jego Biuro niezależnie oceni i przeanalizuje wszystkie dostępne informacje oraz rozważy przekazane uwagi i poglądy, w tym informacje od właściwych organów krajowych dotyczące wszelkich istotnych dochodzeń i ścigania na szczeblu krajowym. Zgodnie z art. 15 Statutu Rzymskiego, Biuro Prokuratora nie wszczyna postępowania przygotowawczego automatycznie po przekazaniu sprawy przez Państwo-Stronę. W pierwszej kolejności przeprowadzane jest wstępne badanie, mające na celu ustalenie, czy istnieją uzasadnione podstawy do wszczęcia postępowania przygotowawczego. W szczególności, zgodnie z art. 53(1) Statutu Rzymskiego, Prokurator musi rozważyć kwestie jurysdykcji, dopuszczalności i interesu wymiaru sprawiedliwości. W związku z tym kwestia wszczęcia postępowania przygotowawczego na skutek wniosku złożonego przez Litwę pozostaje otwarta, a dalsze losy sprawy zależą od ustaleń Biura Prokuratora. 

Białoruś wypowiada Protokół Fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych

W ostatnich dniach Biuro Wysokiego Komisarza ds. Praw Człowieka ONZ poinformowało, że Białoruś wypowiedziała Protokół  Fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, gwarantujący prawo jednostek do składania skarg indywidualnych. Wypowiedzenie wejdzie w życie z dniem 8 lutego 2023 r., tj. 3 miesiące od daty notyfikacji. Do tego czasu Komitet Praw Człowieka będzie rozpatrywał wszystkie skargi przeciwko Białorusi, które wpłyną do niego do tego dnia. Rozpatrzone zostaną też wszystkie skargi, które już są zawisłe, kontynuowana będzie też procedura nadzoru nad wykonywaniem dotychczas wydanych decyzji Komitetu.

Zgodnie z informacją na stronach ONZ władze Białorusi nie podały konkretnego wyjaśnienia dla podjętej decyzji, nie przeprowadziły też jakichkolwiek konsultacji ze społeczeństwem obywatelskim i podmiotami pozarządowymi na którymkolwiek etapie krajowego procesu wypowiedzenia. Tym samym Białoruś staje się czwartym (po Jamajce, Trynidadzie i Tobago oraz Gujanie, która jednak ponownie do Protokołu przystąpiła) i jedynym krajem w XXI w., który wystąpił z Protokołu Fakultatywnego ratyfikowanego przez 117 krajów.

Niestety w konsekwencji tego aktu Białorusini tracą jedną z niewielu możliwości postawienia rządowi białoruskiemu zarzutów naruszenia podstawowych praw jednostek.  

Nie jest to niestety pierwsza istotna umowa międzynarodowa, której Białoruś przestaje być stroną. Latem 2022 r. wypowiedziana została m.in. Konwencja z Arhus (Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska).

Zaangażowanie Białorusi w konflikt zbrojny w Ukrainie z perspektywy prawa międzynarodowego

Nie ma pewności co do tego w jakim stopniu Białoruś jest rzeczywiście zaangażowana w konflikt zbrojny w Ukrainie. Z jednej strony Aleksander Łukaszenko twierdzi, że Białoruś nie planuje przyłączyć się do rosyjskiej operacji wojskowej w Ukrainie. Pojawiły się nawet informacje, że wewnątrz białoruskiej armii przeprowadzono wewnętrzny sondaż, z którego wynikało, że większość żołnierzy nie chce walczyć z Ukraińcami. Z drugiej strony jednak, ukraińskie władze twierdzą, że przy granicy z Ukrainą Białoruś zgromadziła znaczne siły wojskowe, a Rada Najwyższa już 1 marca poinformowała, że wojska białoruskie wkroczyły w rejon Czernihowa, czego nie potwierdził amerykański wywiad. Pewne jest jedynie, że Rosja przeprowadziła atak na terytorium Ukrainy z terytorium Białorusi, wykorzystując ok. 30 tys. rosyjskich żołnierzy, którzy przebywali na terytorium Białorusi w związku z wcześniejszymi ćwiczeniami wojskowymi.

Jaki jest więc jest status Białorusi w związku z konfliktem zbrojnym w Ukrainie? Z racji braku wiarygodnych informacji, musimy rozważyć dwa scenariusze.

ETPC uchyla stosowanie środków tymczasowych w stosunku do Łotwy w związku z sytuacją na granicy z Białorusią

15 września ETPC uchylił stosowanie (nałożonych 25. sierpnia 2021) środków tymczasowych w stosunku do Łotwy w związku z sytuacją na granicy łotewsko - białoruskiej (pisaliśmy tu). Jak się wydaje decyzja ta została podjęta w obliczu faktu, że z 41 osobowej grupy irackich Kurdów, 11 osób (6 dorosłych i 5 dzieci) zostało wpuszczonych na terytorium Łotwy ze względu na stan zdrowia oraz wiek. Jak podaje Trybunał, pozostałe osoby nie przebywają już na granicy.

Choć tego samego dnia, tj. 25 sierpnia 2021, Trybunał nałożył środki tymczasowe także na Polskę zobowiązując władze polskie do dostarczenia żywności, leków i pomocy medycznej, w ostatnim komunikacie Trybunału nie ma nawiązania do sytuacji w Polsce i zniesienia obowiązywania środków. Trzeba jednak wskazać, że w pierwotnej decyzji Trybunału jako termin obowiązywania środków został wskazany właśnie 15 września. Biorąc pod uwagę upływ tego terminu należy chyba przyjąć, że środki nie obowiązują także w stosunku do Polski.  

  

ETPC nakłada środki tymczasowe na Łotwę i Polskę w związku z sytuacją na granicach z Białorusią

W związku z sytuacją imigrantów na granicy łotewsko - białoruskiej i polsko - białoruskiej ETPC nałożył na Łotwę oraz Polskę (sprawy Ahmed i inni p. Łotwie oraz Amiri i inni p. Polsce) środki tymczasowe w postaci zobowiązania do dostarczenia wnioskodawcom żywności, wody, odzieży, odpowiedniej opieki medycznej oraz, jeżeli jest to możliwe, tymczasowego schronienia.

Trybunał wyjaśnił jednocześnie, że nałożenie środków tymczasowych w wskazanej formie nie powinno być rozumiane jako zobowiązanie do tego, by Polska lub Łotwa wpuściły wnioskodawców na ich terytoria. ETPC podkreślił, że zgodnie z prawem międzynarodowym kraje te mają prawo do kontrolowania wjazdu na ich terytoria przez cudzoziemców.  

Jak zaznaczył ETPC, środki zostały nałożone niezależnie od jakichkolwiek obowiązków, które Białoruś może mieć na mocy prawa międzynarodowego w odniesieniu do sytuacji skarżących. 

Skarżący w sprawie Amiri i inni p. Polsce to 32 obywateli afgańskich. Skarżący w sprawie Ahmed i inni p. Łotwie to, zgodnie z informacją przedstawioną przez Trybunał, 41 obywateli irackich pochodzenia kurdyjskiego.

Skarżący przedkładając do Trybunału wnioski o zastosowanie środków tymczasowych w obu sprawach powołali się na art. 2 (prawo do życia), 3 (zakaz nieludzkiego i poniżającego traktowania) EKPC oraz art. 4 Protokołu nr 4 do EKPC (zakaz zbiorowych wydaleń cudzoziemców). Wnioskodawcy w sprawie Ahmed i inni p. Łotwie powołali się również na art. 5 (prawo do wolności i bezpieczeństwa), art. 6 (prawo do rzetelnego procesu sądowego), art. 8 (prawo do poszanowania dla życia prywatnego i rodzinnego) oraz art. 13 (prawo do skutecznego środka odwoławczego). Wnioskodawcy w obu przypadkach starają się o umożliwienie im wjazdu na terytorium wskazanego kraju i zaoferowanie pomocy. Wszyscy twierdzą też, że zamierzają ubiegać się o ochronę międzynarodową.

Zgodnie z decyzją Trybunału środki tymczasowe mają obowiązywać przez trzy tygodnie do 15 września włącznie.

Kultura bartnicza na liście UNESCO

Bartne Miodobranie w Puszczy Augustowskiej. Leśnicy realizują projekt przywracania tradycyjnego bartnictwa. Uroczysko Przechódka, 2015 r. Fot. PAP/A. Reszko; źródło:

https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/mkidn-kultura-bartnicza-na-liscie-unesco 

 

Kultura bartnicza została wpisana na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Decyzję podjął Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego podczas 15. sesji, która odbywa się w formule online (14-19 grudnia 2020 r.). To drugi – po szopkarstwie krakowskim – polski wpis do tego rejestru prowadzonego przez UNESCO w celu wyróżnienia na arenie światowej wybranych zjawisk z zakresu dziedzictwa niematerialnego i związanych z nim przestrzeni kulturowych, utworzony na mocy Konwencji UNESCO z 2003 r. w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Omawiany traktat, wiążący większość państw świata (180), odnosi się do ochrony współcześnie praktykowanych zjawisk kulturowych przekazywanych z pokolenia na pokolenie (m.in. tradycje i przekazy ustne, w tym język jako nośnik niematerialnego dziedzictwa kulturowego; sztuki widowiskowe i tradycje muzyczne; zwyczaje, obyczaje i obchody świąteczne; wiedza o przyrodzie i wszechświecie oraz związane z nią praktyki; umiejętności związane z tradycyjnym rzemiosłem).

Unia Europejska przyjmie sankcje adresowane przeciwko białoruskim urzędnikom

W związku z trwającymi masowymi protestami po wyborach prezydenckich na Białorusi, 14 sierpnia b.r. specjalną videokonfenrecję zwołali ministrowie spraw zagranicznych UE. Ministrowie wezwali władze białoruskie do zaprzestania aktów przemocy stosowanych wobec uczestników pokojowych demonstracji oraz skrytykowali przebieg samych wyborów (Rada ds. zagranicznych, Video conference of foreign affairs ministers, 14 sierpnia 2020). 

200,000 people pour onto the streets protesting the‘rigged’ reelection

Potencjalnie najistotniejszym rezultatem rozmów jest porozumienie co do przyjęcia sankcji adresowanych wobec osób odpowiedzialnych za akty przemocy, represji i fałszerstw wyborczych. Jednocześnie ministrowie wyrazili poparcie dla dialogu politycznego i działań na rzecz deeskalacji sporu. 

Białoruś przyjmuje Konwencję singapurską o międzynarodowych umowach ugody zawieranych w drodze mediacji

20 lipca Białoruś złożyła w Nowym Jorku dokumenty przystąpienia do Konwencji o międzynarodowych umowach ugody zawieranych w drodze mediacji - Konwencji singapurskiej (Unis Vienna, Belarus approves the United Nations Convention on International Settlement Agreements Resulting from Mediation). Białoruś stanie się tym samym 5. państwem-stroną konwencji podpisanej w sierpniu ubiegłego roku (nasz post).

Wymagany do wejścia konwencji w życie pułap 3 ratyfikacji został osiągnięty w marcu b.r. dzięki odnośnym działaniom podjętym przez Fidżi, Katar i Singapur (Unis Vienna, The United Nations Convention on International Settlement Agreements Resulting from Mediation will enter into force ). W maju dokumenty złożyła Arabia Saudyjska.

Konwencja wejdzie w życie 12 września 2020.

Raport UNESCO i IUCN w sprawie Puszczy Białowieskiej

Źródło: http://whc.unesco.org/en/documents/137242

W dniu 3 kwietnia Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO opublikowało raport z eksperckiej misji przedstawicieli IUCN (Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody), przeprowadzonej w dniach 24 września – 2 października 2018 r. w Puszczy Białowieskiej. Misja została przeprowadzona zarówno w polskiej, jak i białoruskiej części Puszczy, wpisanej od 1979 r. na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Ocena działań władz polskich jest bardzo krytyczna. IUCN podkreśla, że mogą one zagrażać zachowaniu „wyjątkowej powszechnej wartości” tego miejsca. W konkluzjach stwierdzono, iż jeżeli w obszarach chronionych zostaną podjęte dalsze wycinki lub nasadzenia, to Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO (Komitet UNESCO) - organ decyzyjny Konwencji UNESCO z 1972 r. - powinien rozważyć umieszczenie Puszczy na Listę Dziedzictwa Światowego w Niebezpieczeństwie. Komitet UNESCO podejmie decyzję w tej sprawie podczas swojej 43. sesji, w Baku (30 czerwca - 10 lipca 2019 r.).

Środki tymczasowe ETPCz dot. osób ubiegających się o ochronę - dwie perspektywy

W mediach wrze na temat niewykonywania przez Polskę środka tymczasowego dotyczącego osoby ubiegającej się na naszej wschodniej granicy (z Białorusią) o ochronę (zob. informację tutaj, tutaj i tutaj) nałożonego przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Nagłówki krzyczą, że Polska już nawet ETPCz nie słucha. Jednak warto wziąć pod uwagę pewne okoliczności, nieeksponowane w mediach, a które przynajmniej powinny zasiać pewne wątpliwości w jednostronnym odbiorze powyższej sytuacji.

Przywrócenie kary śmierci na Węgrzech?

W nieco ponad dwuletniej działalności PPM mieliśmy już okazję pisać o międzynarodowych kontrowersjach, które wzbudzały kolejne decyzje władz węgierskich jak choćby w kontekście reformy sądownictwa, czy amerykańskich sankcjach zastosowanych w odpowiedzi na podważanie solidarności Zachodu z Ukrainą. Tym razem zamieszanie wywołało wystąpienie Prezydenta Orbana, które mogło sugerować zamiar przywrócenia na Węgrzech, zniesionej w 1990 roku, kary śmierci.

Powstanie Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej

1 stycznia wszedł w życie, podpisany w maju ubiegłego roku, Traktat o utworzeniu Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej (EUG) zawarty przez Białoruś, Kazachstan i Rosję. Dzień później w życie wszedł traktat akcesyjny Armenii, a w maju członkiem EUG powinien stać się Kirgistan. O podpisaniu porozumienia pisaliśmy tutaj. 

Z tej okazji Ambasador Rosji przy UE Władimir Czyżow wezwał Brukselę do nawiązania współpracy z nowym blokiem gospodarczym, uznając że europejskie sankcje wobec Rosji nie stanowią w tym zakresie przeszkody (EU Observer, Russia calls for EU talks with newly born Eurasian Union). Ambasador miał zasugerować współpracę m.in. w państwach Partnerstwa Wschodniego. Świąteczną atmosferę mogła co najwyżej popsuć krytyka białoruskiego Prezydenta Aleksandra Łukaszenki dotycząca wprowadzenia przez Rosję ograniczeń importowych, mających uniemożliwić reeksport towarów z UE (EurActiv, Wystartowała Eurazjatycka Unia Gospodarcza). Pytanie jednak na ile właśnie sytuacja Ukrainy, i pochodna jej aktualna sytuacja gospodarcza Rosji, zaciążą na losach integracji, której motorem powinna być Rosja. Przeszło tydzień temu Prezydenci Białorusi i Kazachstanu udali się zresztą na Ukrainę, obiecując jej pomoc w rozmowach z Rosją (Polityka, Nowa bajka La Fontaine’a).

***

EUG stanowi kolejny etap integracji gospodarczej po Wspólnocie Niepodległych Państw (1991 r.), Euroazjatyckiej Wspólnocie Gospodarczej (2000), Euroazjatyckiej Unii Celnej (d. Unii Celnej Białorusi, Kazachstanu i Rosji, 1995-2007), a wreszcie powołaniu Euroazjatyckiej Przestrzeni Gospodarczej (2012)

Liczba obiektów Światowego Dziedzictwa UNESCO przekroczyła tysiąc

 Krajobraz kulturowy południowej Jerozolimy. Fot. Wisam Oweineh, źródło: http://whc.unesco.org/en/list/1487/gallery.

Podczas zakończonej w środę, 25 czerwca 2014 r., 38. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO w Dosze (Katar) podjęto decyzję o wpisie 26 nowych obiektów do tego prestiżowego rejestru: 21 obiektów Dziedzictwa Kulturalnego (K), 4 Przyrodniczego (P) oraz jeden obiekt mieszany (K,P). Przekroczono tym samym symboliczną barierę tysięcznego wpisu (1007).

Podpisanie porozumienia w sprawie powołania Unii Euroazjatyckiej

W ostatni czwartek doszło do podpisania w Astanie umowy w sprawie powołania Unii Euroazjatyckiej pomiędzy Rosją, Białorusią a Kazachstanem (umowa wejdzie w życie 1 stycznia 2015 r.). Jest to kolejny krok w procesie integracji tych trzech państw. Kraje te łączy bowiem  od 2010 r. unia celna, a od 2012 r. tzw. Wspólna Przestrzeń Gospodarcza.