Paszporty covidowe i obowiązkowe szczepienia przeciwko covid - 19 przed ETPC

Raczej oczywistością było to, że ograniczenia praw i wolności wprowadzane przez władze publiczne w związku z trwającą pandemią muszą kiedyś trafić do rozpatrzenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Po pierwszych skromnych skargach dotyczących ograniczeń w przemieszczaniu się (na blogu pisaliśmy tu) przyszedł czas na ocenę programów szczepień. 

Jednomyślnie wydaną decyzją o niedopuszczalności z dnia 7.10.2021 Trybunał odrzucił skargę Zambrano p. Francji (skarga nr 41994/21). Jej przedmiotem był zarzut naruszenia przez władze francuskie szeregu postanowień Konwencji w związku z wprowadzeniem tzw. paszportu zdrowotnego, uzależniającego możliwość uczestniczenia w części wydarzeń życia publicznego od zaszczepienia. Trybunał odrzucił tę część skargi z powodu niewyczerpania krajowych środków odwoławczych, jako że skarżący, który kwestionował rozwiązania legislacyjne przed kompetentnymi organami francuskimi ani razu nie wskazał na Konwencję jako na wzorzec kontrolny. Daleko bardziej interesująca jest jednak ta część rozstrzygniecia, w której Trybunał ocenił działania skarżącego, który postanowił podważyć rozwiązania francuskie przed ETPC nie tylko w odniesieniu do samego siebie, ale na dużo szerszą skalę. Skarżący udostępnił bowiem na administrowanej przez siebie stronie internetowej formularz skargi zamierzając złożyć swego rodzaju skargę kolektywną i namawiając innych do składania skarg do Trybunału poprzez zautomatyzowany formularz. W wyniku działań skarżącego do Trybunału wpłynęło ok. 20 tys. (!) skarg o podobnej treści, tzn. podnoszących niesprecyzowane zarzuty natury ogólnej na gruncie art. 3 i 8 Konwencji. Trybunał ocenił, że celowe działanie skarżącego zmierzało do podważenia zdolności działania całego systemu opartego na Konwencji, co sam określał on jako "strategię prawną". Takie działanie było zdaniem Trybunału sprzeczne z istotną prawa do skargi indywidualnej i zostało ocenione jako nadużycie tego prawa.    

Kolejną okazają dla Trybunału do wypowiedzenia się o problemtyce szczepień będzie natomiast skarga Thevenon p. Francji (informacja Trybunału dostępna tu), która dopiero została zakomunikowana rządowi francuskiemu do zajęcia stanowiska, a która dotyczy obowiązku szczepień dla pewnych grup zawodowych. Obowiązek ten objął też skarżącego, który wykonuje zawód strażaka.    

Ogólnokrajowy lockdown nie narusza art. 5 EKPC - restrykcje w związku z Covid - 19 pod lupą ETPC

Można było się spodziewać, iż różnego rodzaju ograniczenia wprowadzane przez poszczególne państwa w związku z ogłoszeniem przez WHO w marcu 2020 r. stanu pandemii w związku z rozprzestrzenianiem się virusa SARS-CoV-2 odpowidzialnego za chorobę COVID-19, staną się przedmiotem skarg do ETPC. 
Powoli to przypuszczenie zaczyna się realizować. 20 maja br. Trybunał wydał decyzję o niedopuszczalności skargi Terhes p. Rumunii. Skarżacy, europarlamentarzysta, zarzucił władzom rumuńskim naruszenie praw gwarantowanych w art. 5 EKPC (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego), przede wszystkim poprzez wprowadzenie zakazów polegających na ograniczeniu możliwości poruszania się (ograniczenia w ciągu dnia oraz praktyczny zakaz poruszania się w trakcie tzw. nocnej godziny policyjnej). 

W orzeczeniu Trybunał podkreślił, że skarżący nie powołał się w swojej skardze na art. 2 Protokołu nr 4 (gwarancja swobody przemieszczania się), ale skoncentrował się na art. 5 EKPC. Tym samym próbował wykazać, że wprowadzenie tzw. lockdownu stanowiło pozbawienie wolności, nie było natomiast jedynie ograniczeniem prawa do swobodnego przemieszczania się.

W świetle takiego zarzutu Trybunał ocenił, iż: ogólny czas trwania ograniczeń zamykał się w 52 dniach, ograniczenia nałożone zostały w ramach procedur przewidzianych prawem (wprowadzenie stanu wyjątkowego), w uzasadnionych przypadkach skarżący, tak jak i każda inna osoba, mógł opuszczać miejsce pobytu w celu realizacji niezbędnych potrzeb, w stosunku do skarżącego nie zastosowano żadnych indywidualnych środków ograniczających jego wolność, nie twierdził on też jakoby musiał przebywać na ograniczonej powierzchni i aby w jakikolwiek sposób ograniczone były jego kontakty społeczne. Mając na uwadze te okoliczności Trybunał uznał, że zastosowanych środków nie można porównywać do ograniczenia czy pozbawienia wolności w rozumieniu art. 5.

Istotną kwestią podkreśloną przez Trybunał była okoliczność, iż rząd rumuński złożył deklarację derogacyjną na podstawie art. 15 EKPC (o praktyce państw w tym obszarze pisaliśmy tu i tu). Deklaracja dotyczyła jednakże art. 2 Protokołu nr 4, który nie wzorcem kontrolnym w sprawie. Trybunał zdecydował się więc nie badać ważności jej złożenia.

Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję dotyczącą dostępu do szczepionek przeciwko koronawirusowi

26 lutego br. Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła jednomyślnie rezolucję 2565 dotyczącą dostępu do szczepionek przeciwko koronawirusowi. Tekst rezolucji został zaproponowany przez Wielką Brytanię i poparty przez 112 państw. 

Jest to druga rezolucja Rady odnosząca się do pandemii – poprzednia (2532) została uchwalona 1 lipca 2020 r. Rada wezwała w niej do „powszechnego i natychmiastowego wstrzymania działań wojennych we wszystkich sytuacjach” (par. 1).

Izraelski program szczepień nie obejmuje Palestyńczyków

Podczas gdy cały świat patrzy z podziwem (i pewnie z zazdrością) na Izrael, który bije rekordy w ilości obywateli zaszczepionych przeciwko koronawirusowi, okazuje się, że świetnie zorganizowany izraelski system szczepień ma jedną poważną wadę – nie przewiduje podania szczepionki kilku milionom Palestyńczyków mieszkających na terytoriach okupowanych przez Izrael od 1967 r.

USA wycofują się ze Światowej Organizacji Zdrowia

Dopiero co wspominaliśmy o kolejnym przejawie wycofywania się Stanów Zjednoczonych z sytemu multilateralnego (post nt. Światowej Agencji Antydopingowej), a system organizacji międzynarodowych uległ dalszemu osłabieniu. 6 lipca amerykańska administracja notyfikowała decyzję o wyjściu ze Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).

Stany Zjednoczone na kursie kolizyjnym z UE w kwestii podatku cyfrowego

Amerykański Reprezentant ds. Handlu (USTR) Robert Lighthizer poinformował o wszczęciu tzw. procedury kontrolnej z art. 301 wobec szeregu podmiotów prowadzących prace nad przyjęciem podatku cyfrowego. Postępowanie obejmie m.in. Austrię, Czechy, Hiszpanię, Włochy i całą EU, a także Wielką Brytanię (aktualnie negocjującą po-brexitową umowę o wolnym handlu ze Stanami Zjednoczonymi). Spoza Europy postępowanie ma objąć m.in. Brazylię, Indie, Indonezję, Turcję. 

Wedle oświadczenia Lighthizera Stany Zjednoczone obawiają się, że państwa trzecie będą chciały w ten sposób wystawić amerykańskim potentatom internetowym rachunek za koszty walki z COVID-19.

Guest post: USA-WHO

USA-WHO

Amerykańska „korespondencja dyplomatyczna”

Prezydent USA Donald J. Trump w liście z 18 maja 2020 r. (https://twitter.com/realDonaldTrump/status/1262577580718395393/photo/1) do Dyrektora Generalnego (dalej: DG) WHO Tedrosa Adhanoma Ghebreyesusa poinformował, że 14 kwietnia br. zawiesił wpłaty USA na rzecz WHO (USA jest największym płatnikiem, z wkładem 15,9% (2. z wkładem 9,4% jest fundacja Gates’ów)). Uzasadnił decyzję nieadekwatnością reakcji WHO na Covid-19, w powiązaniu z „brakiem niezależności (WHO) od Chin”. Zarzucił WHO, że nie upubliczniła (przekazanych przez Tajwan) informacji na temat przenoszenia się wirusa, zaprzeczyła przenoszeniu się wirusa między ludźmi (14.01) i ogłosiła epidemię z ponad 10 dniowym opóźnieniem (dopiero 30.01), zaś pandemię dopiero 11 marca oraz rozpowszechniała fałszywe informacje na temat wirusa. W opinii prezydenta USA, DG wbrew faktom chwalił Chiny za „przejrzystość” działań i zasługi w powstrzymaniu pandemii. WHO nie wywierała presji na Chiny w sprawie przyjęcia ekspertów i umożliwienia im działania (Chiny w tym czasie paraliżowały działania ekspertów). Dalej D. Trump wskazuje, że WHO stosowała podwójne standardy: - akceptowała zamknięcie Chin i dyskryminację Afrykanów w Chinach; - krytykowała USA za zamknięcie granic i Tajwan za podnoszenie zarzutów (DG określił je rasistowskimi). Chiny nie wykonały zobowiązań członka m.in. w zakresie niezwłocznego poinformowania o zagrożeniu.

Światowe Zgromadzenie Zdrowia jednomyślnie ws. wspólnej walki z COVID-19

Światowe Zgromadzenie Zdrowia - organ plenarny Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) - przyjęło jednomyślnie rezolucję ws. wspólnej walki z epidemią koronawirusa (WHO, Historic health assembly ends with global commitment to COVID-19 response). Dokument poparty przez przeszło 130 rządów wzywa do wzmożenia wysiłków w walce z COVID-19, do zapewnienia sprawiedliwego dostępu i adekwatnej dystrybucji technologii. Państwa oczekują również przeprowadzenia bezstronnej i dogłębnej analizy światowej reakcji na epidemię, w tym działań zrealizowanych przez WHO.

Dyrektor Generalny WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus, AFP 

Abstrahując  od treści rezolucji, na uwagę zasługuje jedność zaprezentowana przez członków . Dokument został bowiem przyjęty w szczególnych okolicznościach uwikłania organizacji w spór między Stanami Zjednoczonymi a Chinami. 

Tarcza Antykryzysowa nie dla spółek z rajów podatkowych

Jak sugeruje Business Insider, Polska i Dania jako pierwsze oświadczyły, że pomoc publiczna oferowana przedsiębiorcom w zw. z COVID-19 nie będzie dostępna dla spółek zarejestrowanych w rajach podatkowych (Business Insider, Denmark and Poland are refusing to bail out companies registered in offshore tax havens). Gdyby była  to prawda, zmiana dynamiki w walce z uchylaniem się od opodatkowania byłaby jedną z pozytywnie zaskakujących konsekwencji pandemii.

Zarazem w przywoływanym cytacie  premier Mateusz Morawiecki zdaje się łączyć kwestię ukrócenie rajów podatkowych z ochroną polskich firm przed "zduszeniem przez zagraniczną konkurencję", zatem trudno jednoznacznie ocenić precyzję cytatu - poprawność tłumaczenia. 

Nawet jednak sam BI studzi nadzieje, że będzie to przełomowy moment, wskazując na ograniczone szanse, że śladami Polski i Danii podążą Niderlandy, Szwajcaria, Luksemburg i Wlk. Brytania. To właśnie postawa tych czterech państw ma decydujące znaczenie w skali świata dla tolerowania takich praktyk.

Wprowadzenie derogacji zobowiązań wynikających z EKPC – wytyczne Sekretarz Generalnej oraz aktualna praktyka państw cd. rozważań na tle pandemii COVID - 19

Szerząca się epidemia COVID-19 ma znaczący wpływ na funkcjonowanie systemu gwarancji ochrony praw człowieka stworzonego na podstawie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Wpływ ten przejawia się na wielu płaszczyznach. Po pierwsze spowodował wydłużenie terminów procesowych w postępowaniach przed ETPC, co jest ze zrozumiałych względów korzystne szczególnie dla potencjalnych skarżących (na blogu pisaliśmy tu i tu), ale również ma związek z procedurą notyfikowania Sekretarzowi Generalnemu RE na podstawie art. 15 Konwencji informacji o podjętych przez władze środkach uchylających stosowanie zobowiązań wynikających z Konwencji w zakresie ściśle odpowiadającym wymogom sytuacji. Do dziś notyfikacje na podstawie art. 15 Konwencji złożyło 9 państw: Albania, Armenia, Estonia, Gruzja, Łotwa, Północna Macedonia, Mołdowa, Rumunia, Serbia (na blogu pisaliśmy tu i tu). Część z nich złożyła notyfikacje w związku z wprowadzeniem stanu wyjątkowego, inne w związku z wprowadzeniem stanu katastrofy naturalnej/żywiołowej (np. Albania).

Guestpost: COVID-19 a stosunki palestyńsko-izraelskie

Pandemia COVID-19 wpływa na stosunki palestyńsko-izraelskie w sposób zróżnicowany. Z jednej strony zagrożenie pandemią współwystępujące z katastrofa humanitarną ujawniło możliwości bezprecedensowej (poprzez bezpośredniość i oficjalność) współpracy pomiędzy Izraelem i Palestyną. W przeszłości taka współpraca nie była ogłaszana, a jej ujawnienie często prowadziło do usunięcia uczestników z życia publicznego. Tym razem jest inaczej. 

Kolejne przesunięcie terminów procesowych w postępowaniu przed ETPCz - skutki pandemii COVID-19

W związku z trwającą pandemią Europejski Trybunał Praw Człowieka po raz kolejny zdecydował się na przedłużenie terminów procesowych (po raz pierwszy pisaliśmy o tym na blogu tu). Od kolejne dwa miesiące tj. od 16 kwietnia do 15 czerwca wydłużony został sześciomiesięczny termin na składanie skarg indywidualnych oraz terminy wyznaczone stronom przez Trybunał na składanie pism procesowych. Przedłużeniu nie uległ jednak termin wynikający z art. 43 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, przewidujący trzy miesiące na złożenie wniosku o rozpatrzenie sprawy przez Wielką Izbę Trybunału.  

W ogłoszonym komunikacie Trybunał oświadczył, że niezależnie od konieczności dostosowania się do środków ograniczających obowiązujących we Francji, kraju siedziby ETPCz, kontynuuje on swoje podstawowe funkcje, przede wszystkim w zakresie rejestrowania i przekazywania do formacji sędziowskich nowych skarg. Ograniczenia nie wpływają także na rozpatrywanie wniosków o zastosowanie przez Trybunał środków tymczasowych, które zostały złożone na podstawie art. 39 Konwencji.

         

Guestpost: Współpraca międzynarodowa odpowiedzią na wyzwanie COVID-19

Gospodarka. Rządy państw i instytucje międzynarodowe są w przededniu podjęcia decyzji o wyborze instrumentów wyjścia gospodarek z kryzysu gospodarczego (jego przyczyną są sposoby ograniczania rozprzestrzenia się pandemii COVID-19 oraz przerwy w produkcji). Możliwe są dwie skrajne strategie reagowania: każdy myśli o sobie i działa oddzielnie albo przyjęta zostanie strategia kooperacyjna (jest to więc alternatywa: odgrodzić się od innych albo działać wspólnie).

Guestpost: Rada Bezpieczeństwa ONZ wobec wyzwania pandemii COVID-19

30 marca br. ZO ONZ jednogłośnie uchwaliło Rezolucję Global solidarity to fight COVID-19. ZO uznało, że pandemia COVID-19 wymaga „a global response based on unity, solidarity and reneved multilateral cooperation”. Wynik prac ZO był znacznie bardziej adekwatny do zagrożenia niż prace RB w marcu 2020. RB pod przewodnictwem Chinnie planuje podjęcia prac skoncentrowanych na pandemii.

Na rzecz wielostronnej współpracy przemawia doświadczenie.

Od kryzysu zdrowotnego przez kryzys gospodarczy do kryzysu zadłużenia

Aktualny kryzys zdrowia publicznego niewątpliwie wywoła poważny kryzys gospodarczy, oba zaś pociągną za sobą istotne zmiany prawne. Szczególna odpowiedzialność za nadzorowanie przyjmowanych obecnie środków nadzwyczajnych ciąży zaś na prawnikach. Z jednej strony niezbędna jest bieżąca kontrola proporcjonalności i niezbędności owych działań (nasz post tutaj). Z drugiej strony, niemniej istotne jest sygnalizowanie obszarów wymagających interwencji, zanim trwająca pandemia zmutuje w nowe kryzysy. Dość przypomnieć, że relatywnie krótki światowy kryzys finansowy z 2008 r. w Europie zdegenerował w kryzys zadłużenia publicznego, bezpośrednia walka z którym trwała do 2018 r. (CNN, European Debt Crisis Fast Facts) po czym pozostały miliardy euro zobowiązań finansowych (Debating Europe, Is the European debt crisis finally over?).

W tym kontekście warto odnotować pojawiające się ostrzeżenia przed ryzykiem wybuchu kolejnego kryzysu zadłużenia publicznego i serii upadłości państw. 

Rządy prawa, demokracja i prawa człowieka a COVID-19

Pandemia Koronawirusa COVID-19, uznana przez Światową Organizację Zdrowia za stan zagrożenia zdrowia publicznego o znaczeniu międzynarodowym, stanowi wyzwanie dla dotkniętych nią społeczeństw. Niektóre rządy upatrują tu jednak okazję do nadzwyczajnego rozszerzania kompetencji. Podczas gdy rząd w Warszawie w pozakonstytucyjnym trybie wprowadził stan wyjątkowy i rewiduje ordynację wyborczą, na Węgrzech bezterminowo zawieszono prace parlamentu a władza będzie sprawowana przez rząd w drodze dekretowej (CNN, Hungarian parliament votes to let Viktor Orban rule by decree in wake of coronavirus pandemic). Owe autorytarne ambicje wzbudziły obawy 14 państw UE, które we wspólnej Deklaracji opowiedziały się przeciwko instrumentalizacji pandermii (Covid 19 : Etat de droit).

Kolejne derogacje zobowiązań wynikających z EKPCz w związku z wprowadzeniem stanów nadzwyczajnych - COVID-19

Po dokonanych przez Łotwę i Rumunię notyfikacjach derogacji zobowiązań wynikających z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (na blogu pisaliśmy tu), kolejne państwa podjęły takie same działania. Stan wyjątkowy został wprowadzony przez Mołdowę (stan wyjątkowy od 17 marca do 15 maja), Armenię (stan wyjątkowy od 16 marca do 14 kwietnia), Estonię (stan wyjątkowy od 12 marca do 1 maja) oraz Gruzję (stan wyjątkowy od 21 marca do 21 kwietnia). Wszystkie te kraje przesłały niezwłocznie do Rady Europy informacje o derogacji zobowiązań wynikających z EKPCz w związku z wprowadzeniem specjalnych środków ochrony ludności. 

Z powyższymi działaniami formalnymi wyraźnie kontrastują plany rządu węgierskiego wprowadzenia bezterminowego stanu wyjątkowego. Plany te spotkały się z natychmiastową reakcją Sekretarz Generalnej RE, która podkreśliła, że podjęcie niedookreślonych i bezterminowych środków nadzwyczajnych nie gwarantuje poszanowania podstawowych zasad demokracji i że wszelkie ograniczenia praw jednostek powinny być proporcjonalne do zagrożenia, w związku z którym zostały wprowadzone (list do premiera V. Orbana dostępny tu).

Guest post: Czy sytuacja związana z koronawirusem uzasadnia notyfikowanie przez Polskę derogacji wykonywania niektórych zobowiązań międzynarodowych z zakresu praw człowieka?

O konsekwencjach pojawienia się i rozprzestrzeniania wirusa SARS-CoV-2 dla zobowiązań z zakresu prawa międzynarodowego, w tym dotyczących praw człowieka, będziemy mieli zapewne okazję dyskutować długie miesiące – jeśli nie lata – po zakończeniu pandemii. Pole do rozważań o zakwalifikowaniu obecnej sytuacji w kategoriach siły wyższej jako okoliczności wyłączającej bezprawność aktu państwa niezgodnego ze zobowiązaniem międzynarodowym (art. 23 Artykułów KPM o odpowiedzialności państw za akty międzynarodowo bezprawne) jest zapewne szerokie, chociaż żadne „nieprzewidziane zdarzenie poza kontrolą państwa” per se ani nie zawiesza obowiązywania norm prawnomiędzynarodowych, ani nie daje państwom „wolnej ręki” do odstąpienia od wykonywania wynikających z tych norm zobowiązań.

            Środki podejmowane przez większość rządów europejskich – w tym rząd RP – w celu zmniejszenia skali epidemii skłaniają do przypomnienia, że stan niebezpieczeństwa publicznego może uzasadniać podjęcie środków uchylających stosowanie zobowiązań z zakresu praw człowieka. Chodzi tu o tzw. mechanizm derogacji na podstawie art. 15 Europejskiej konwencji praw człowieka oraz art. 4 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych (w tym ostatnim przypadku derogacja wymaga „urzędowego ogłoszenia” stanu niebezpieczeństwa publicznego). W obu przypadkach środki uchylające stosowanie zobowiązań muszą „ściśle odpowiadać wymogom sytuacji”.

Koronawirus a postępowanie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka - przedłużenie o 1 miesiąc terminów na składanie skarg

Szerzący się po świecie wirus COVID-19 nie pozostał bez wpływu na funkcjonowanie i postępowanie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. 

Trybunał podjął bezprecedensową decyzję o zawieszeniu na jeden miesiąc, począwszy od 16 marca, biegu sześciomiesięcznego terminu na składanie skarg indywidualnych obowiązującego na podstawie art. 35 Konwencji.  

Ponadto, wszystkie wyznaczone w toczących się postępowaniach terminy, zostały zawieszone, także z dniem 16 marca na 1 miesiąc. 

Poza powyższą zmianą Trybunał funkcjonuje w miarę normalnie, przede wszystkim rozstrzyganiu podlegają skargi priorytetowe oraz wnioski o wydanie środków tymczasowych w trybie art. 39 Regulaminu.