Guest post: Wzmocnienie ochrony mniejszości religijnych jako grupy wrażliwej poprzez ustanowienie nowego uniwersalnego traktatu ochrony praw człowieka: konieczny czy zbędny krok?

 

Wprowadzenie[1]

Postulaty przyjęcia międzynarodowego traktatu poświęconego problemowi przeciwdziałania nietolerancji i dyskryminacji na tle religijnym – instrumentu analogicznego do Międzynarodowej Konwencji w sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Rasowej (Konwencja LDR) na arenie Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) pojawiają się regularnie od kilkudziesięciu lat. Są one pokłosiem nieudanej próby powołania takiego traktatu w momencie, w którym w latach 60’ XX wieku formułowana była treść Konwencji LDR. Wówczas, choć przygotowania do uchwalenia dwóch „bliźniaczych” traktatów postępowały równolegle, prace nad traktatem dotyczącym przeciwdziałania dyskryminacji religijnej zakończyły się przyjęciem jedynie deklaracji na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Od tamtej pory otwartym pozostaje pytanie o to, czy standard ochrony przed dyskryminacją i nienawiścią na tle religijnym (gwarantowany m.in. w Międzynarodowym Pakcie Praw Osobistych i Politycznych) jest adekwatny, czy też wymaga wzmocnienia bądź gruntownego przedefiniowania i uzupełnienia w obliczu ciągłych zagrożeń dla praw i wolności grup wrażliwych (ang. vulnerable groups), do których należą mniejszości religijne oraz jednostki prześladowane ze względu na swoją religię i wyznanie. Jednocześnie istotnym elementem toczących się dyskusji jest kwestia dyskryminacji i konieczności ochrony osób, które, przykładowo manifestując swój sprzeciw wobec określonych praktyk czy postaw religijnych narażone zostają na szykany i konsekwencje prawne ze strony aparatu państwa.

Deklaracja o eliminacji wszystkich form nietolerancji i dyskryminacji wynikających z religii i przekonań została ustanowiona w rezolucji Zgromadzenia Ogólnego 36/55 z dn. 21 listopada 1981 r. (dalej: Deklaracja, Deklaracja z 1981 r.). Choć nie ma ona statusu międzynarodowego traktatu, w sposób najbardziej kompleksowy odnosi się do zagadnienia ochrony ze względu na religię lub wyznanie. Przede wszystkim ze względu na uwarunkowania polityczne i ideologiczne okresu, w którym Deklaracja została przyjęta, nie udało się jednak uzyskać konsensusu w kwestii sformułowania w niej definicji religii czy wyznania, odniesień do praw osób nie wyznających żadnej religii (na co naciskało ZSRR), w sprawie włączenia do tekstu prawa do konwersji (zdecydowany sprzeciw państw muzułmańskich) oraz zakazu nawoływania do dyskryminacji i szerzenia nienawiści oraz aktów przemocy na tle religijnym (obawy o nadmierne ograniczanie wolności wypowiedzi ze strony wielu państw Europy zachodniej).

Zasadnicze postanowienia Deklaracji z 1981 r. dotyczą zatem:

• obowiązku zagwarantowania przez państwa pełnej wolności religii, sumienia i przekonań oraz ochrony przed dyskryminacją na tym tle;
  
•  uznania za niedopuszczalną wszelkiej dyskryminacji wynikającej z wyznawanej i praktykowanej religii czy wyznania;
• zdefiniowania pojęcia „nietolerancji i dyskryminacji ze względu na religię lub wyznanie” jako jakiekolwiek różnicowanie, wykluczanie, ograniczanie lub preferowanie oparte na kryterium religijnym lub wyznaniowym, które ma na celu uniemożliwienie czy ograniczenie korzystania ze wszystkich praw i wolności człowieka, lub które wywołuje efekt w takiej postaci;
• wprowadzenia takich gwarancji realizacji postanowień Deklaracji na poziomie krajowym, które pozwolą na ich pełne urzeczywistnienie i korzystanie z tych gwarancji przez jednostki;
• ustanowienia zobowiązania dla państw do ochrony przed dyskryminacją ze strony podmiotów prywatnych;
•  wezwania do wychowywania wszystkich dzieci w duchu otwartości i tolerancji religijnej, w atmosferze przyjaźni i braterstwa między ludźmi oraz szacunku dla innych wyznań i religii, zgodnie z najlepszym interesem dziecka.

 

Główne kwestie sporne

Na podstawie analizy debat toczących się w szczególności na forum Rady Praw Człowieka ONZ oraz jej poprzedniczki, Komisji Praw Człowieka oraz treści dokumentów przez nie przyjętych, można wskazać na kilka najtrudniejszych problemów, co do których osiągnięcie kompromisu pozwalającego na sformułowanie regulacji traktatowych byłoby szczególnie utrudnione, jeśli nie niemożliwe.

• prawo do konwersji, w obrębie którego wyróżnić należy m.in. prawo do zmiany dotychczasowo wyznawanej religii, jak również prawo do ochrony przed byciem zmuszonym do zmiany swojej religii. Badania prowadzone przez Specjalnego Sprawozdawcę ds. wolności religijnej wykazały, że w wielu państwach świata za próbę zmiany religii jednostka może zostać, na podstawie obowiązujących przepisów prawnych, skazana na śmierć. W innych z kolei dochodzi do przypadków masowego niekiedy, przymusowego „nawracania niewiernych” na religię bądź to wyznawaną przez większość rządzącą, bądź też przez większość religijną danego obszaru[2].
• stosunek określonych wyznań wobec ochrony praw grup wrażliwych: kobiet i osób LGBTQ+. W przypadku kwestii dyskryminacji kobiet Specjalny Sprawozdawca ds. religii zwrócił uwagę na kontrowersje związane z dyskryminacyjnym traktowaniem kobiet w praktykach niektórych z religii[3]. W szczególności jako niedopuszczalne i nie znajdujące żadnego usprawiedliwienia w przywoływaniu wolności religijnej uznał takie praktyki jak: obrzezanie dziewcząt, przymusowe małżeństwa, zabójstwa „honorowe”, odmowa dostępu do edukacji dla dziewcząt. Z kolei w sprawie konfliktu pomiędzy stanowiskiem niektórych religii i kościołów wobec osób LGBTQ+ a zagwarantowaniem praw człowieka przynależnych tym osobom bez żadnej dyskryminacji, warto wskazać na krytyczne uwagi sformułowane w toku procedury Powszechnego Przeglądu Okresowego (czyli odbywającego się na forum Rady Praw Człowieka ONZ cyklicznego przeglądu stanu przestrzegania przez poszczególne państwa obowiązujących standardów uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka) wobec takich państw jak Arabia Saudyjska, Sudan czy Iran[4]. We wszystkich tych państwach obowiązuje bazujące na nakazach religijnych prawo, które przewiduje karę śmierci za stosunki homoseksualne.
• znieważanie religii, którego penalizacja obowiązuje w wielu, również demokratycznych państwach prawa, przy czym postulat wzmocnienia ochrony przed tego rodzaju znieważaniem jest na forum ONZ wysuwany głównie przez państwa muzułmańskie w kontekście np. publikowania karykatur proroka Mahometa[5]. W zdecydowanej opozycji do koncepcji penalizacji znieważania religii znajduje się jednak np. Komentarz Ogólny Komitetu Praw Człowieka ONZ nr 34 do art. 19 Paktu, gwarantującego swobodę wypowiedzi^[6]: „Zakazy okazywania braku szacunku dla religii lub innych systemów wierzeń, włączając w to przepisy prawne zakazujące bluźnierstwa, pozostają niezgodne z Paktem, poza szczególnymi przypadkami wymienionymi w art. 20 ust. 2 Paktu. Zakazy takie muszą również być zgodne ze ścisłymi wymogami wyrażonymi w art. 19 ust. 3 Paktu, jak również z takimi artykułami Paktu jak art. 2^[7], 5^[8], 17^[9], 18^[10] i 26^[11]. Dlatego też, przykładowo, żadne tego rodzaju przepisy nie mogą dyskryminować na niekorzyść lub na korzyść jednej religii lub określonych wyznań czy systemów wierzeń, lub dyskryminować wyznawców którychś z nich w stosunku do wyznawców innych religii, wyznań czy systemów wierzeń lub też wierzących w stosunku do niewierzących. Żaden z takich zakazów nie może być ponadto wykorzystywany w celu powstrzymania lub karania krytyki skierowanej wobec przywódców religijnych, doktryny religijnej czy dogmatów wiary”.

Argumenty przemawiające za ustanowieniem traktatu:

• Ustanowienie instrumentu skupiającego się ściśle na problematyce dyskryminacji i nienawiści na tle religijnym. Zabieg sformułowania osobnego traktatu zawsze wzmacnia znaczenie danego problemu, podnosząc go do rangi kwestii regulowanej w wiążącym traktacie międzynarodowym i sytuując go pośród ograniczonej liczby innych w ten sposób „wyróżnionych” zagadnień;
• Brak rzeczywistego przestrzegania przez wiele państw postanowień Deklaracji z 1981 r.;
• Ustanowienie mechanizmów skargowych, umożliwiających jednostce (lub grupie) dochodzenie stwierdzenia naruszenia przez państwo-stronę traktatu jej praw. Podkreśla się, że jest to jeden z najważniejszych elementów systemu traktatowego funkcjonującego w ramach ONZ. W szczególności dla jednostek i grup nie mogących korzystać z innych – regionalnych mechanizmów (takich jak system Rady Europy), niejednokrotnie jest to jedyna szansa na złożenie indywidualnej skargi, rozpatrywanej przez gremium międzynarodowe.
• Ustanowienie zobowiązania dla państw do przedkładania okresowych sprawozdań z realizacji postanowień traktatu oraz poddanie ich ocenie przez powołany do życia organ traktatowy właściwy dla konwencji. Pomimo istnienia zobowiązania do przedkładania informacji na temat realizacji prawa do wolności religijnej oraz zakazu dyskryminacji na tym tle podczas składania sprawozdań do Komitetu Praw Człowieka ONZ oraz funkcjonowania procedury Powszechnego Przeglądu Okresowego na forum Rady Praw Człowieka ONZ, obowiązek przygotowywania i regularnego dostarczania sprawozdań dotyczących określonego problemu zawsze wymusza wzmożone zaangażowanie państwa, jak również jego reakcję na uwagi i zalecenia sformułowane w toku rozpatrywania sprawozdania;
• Doprecyzowanie i zdefiniowanie określonych pojęć, których znaczenie pozostaje sporne.  

Argumenty przemawiające przeciwko ustanowieniu traktatu: 

• Kontrowersje dotyczące kwestii takich jak m.in. znieważanie religii, prawo do konwersji, dyskryminacyjny stosunek niektórych kościołów i wyznań wobec kobiet i osób LGBTQ+, ubój rytualny, obrzezanie dziewcząt, które jeszcze bardziej uwypukliłby proces uzgadniania treści ewentualnej konwencji;
• Faktycznie wiążący charakter Deklaracji z 1981 r., przynajmniej część jej postanowień może być uznawana już dziś za prawo zwyczajowe;
• Szerszy zakres zobowiązań wynikających dla państw zawarty w Deklaracji niż ten, który dziś mógłby zostać zaakceptowany w postaci traktatu;
• Istnienie kwestii bardzo wrażliwych w obszarze wolności religijnej, nie dających się uregulować traktatowo;
• Istnienie wystarczających instrumentów prawnych w obecnym systemie ochrony praw człowieka na poziomie uniwersalnym, które gwarantują ofiarom dyskryminacji i nienawiści na tle religijnym właściwą ochronę i możliwość dochodzenia stwierdzenia naruszenia ich praw iw wolności związanych z obszarem religii, sumienia i przekonań;
• Konieczność wzmacniania roli Specjalnego Sprawozdawcy ds. wolności religijnej, którego działalność może przynieść więcej wymiernych korzyści niż powoływanie nowego instrumentu;
• Pewnego rodzaju dewaluacja ochrony praw człowieka w wymiarze traktatowym ze względu na uchwalanie coraz większej liczby traktatów w ostatnich latach, która zastępuje właściwe wykorzystanie już istniejących instrumentów i skupienie się na ich ewentualnej reformie, pozwalającej na wdrożenie bardziej skutecznej realizacji przez państwa ich zobowiązań w kreślonym obszarze ochrony praw człowieka;
• Wskazanie na bardziej adekwatny sposób uzupełnienia obecnego standardu w postaci przyjęcia Protokołu Dodatkowego do Paktu, w którym przewidziana byłaby wyraźna kompetencja Komitatu Praw Człowieka ONZ do rozpatrywania skarg indywidualnych na naruszenie gwarancji zawartych w Deklaracji;
• Istniejące już obecnie „przeładowanie” systemu traktatowego ONZ, skutkujące brakiem jego efektywności.

 

Konkluzje  

W obliczu konfliktów dotyczących zakresu ochrony, która miałaby zostać przyznana religiom czy wyznaniom jako takim (w tym ich świętym symbolom, księgom oraz prorokom) oraz tych odnoszących się do sprzeczności pomiędzy niektórymi praktykami czy dogmatami religijnymi a zakazem dyskryminacji (m.in. ze względu na płeć lub orientację seksualną), możliwość osiągnięcia konsensusu w tak newralgicznych obszarach jest ograniczona, a ewentualnie uzgodniony dokument mógłby okazać się wręcz mniej znaczący (w sensie zakresu zawartych w nim gwarancji) niż tekst obowiązującej dziś Deklaracji. Oprócz kontrowersji pojawiających się na tle ideologicznym najważniejszy z argumentów przemawiających za nie przyjmowaniem nowej konwencji to argument dotyczący istnienia wystarczających gwarancji w obrębie przeciwdziałania dyskryminacji i nienawiści na tle religijnym, usytuowanych w regulacjach innych obowiązujących dziś traktatów z dziedziny praw człowieka

Wydaje się zatem, że choć postulaty wzmocnienia ochrony, wysuwane przez grupy narażone w sposób szczególny na dyskryminację i nienawiść na tle religijnym są zrozumiałe, nie stanowią jednak wystarczającej podstawy do ustanawiania nowego traktatu międzynarodowego.

 

Aleksandra Gliszczyńska-Grabias

 

Literatura:

 

D. Sullivan, „Advancing the Freedom of Religion or Belief Through the UN Declaration on the Elimination of Religious Intolerance and Discrimination”, 1988 American Journal of International Law, t. 82 nr 3

N. Lerner, Group Rights and Discrimination in International Law, Dordrecht 1991

P.M. Taylor, Freedom of religion: UN and European human rights law and practice, CUP 2005.

L. B. Graham, „Defamation of Religions: the End of Pluralism?”, 2009 Emory International Law Review, t. 23

A. Scolnicov, The right to religious freedom in international law: between group rights and individual rights, Rotledge 2011;

H. Bielefeldt, „Misperceptions of Freedom of Religion or Belief”, 2013 Human Rights Quarterly, t. 35, nr 1

S. Mancini, M. Rosenfeld (red.), Constitutional secularism in an age of religious revival, OUP 2014

Tarunabh Khaitan, Jane Calderwood Norton, The right to freedom of religion and the right against religious discrimination: Theoretical distinctions, 2019 International Journal of Constitutional Law, t. 17 nr 4.

H. J. Sharkey, J. E. Green, The Changing Terrain of Religious Freedom, De Gruyter 2021

 

---

[1] Opracowanie powstało w ramach realizacji projektu badawczego „Ochrona grup wrażliwych w międzynarodowym prawie człowieka”, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (OPUS 17, 2019/33/B/HS5/01634).

[2] Raport Specjalnego Sprawozdawcy z dn. 13 sierpnia 2012 r., The right to conversion as part of freedom of religion or belief, A/67/303

[3] Raport Specjalnego Sprawozdawcy z dn. 7 sierpnia 2013 r., Freedom of religion or belief and equality between men and women, A/68/290.

[4] Wszystkie dokumenty procesu PPO dostępne są pod adresem internetowym: http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/UPR/Pages/Documentation.aspx.

[5] Por. Rezolucja Rady Praw Człowieka 16/18 z dn. 10 marca 2011 r.

[6] Komentarz Ogólny KPCz nr 34 do art. 19 Paktu,  CCPR/C/GC/34 z dn. 21 lipca 2011 r., par. 48.

[7] Zakaz dyskryminacji.

[8] Zakaz nadużycia praw przyznanych w Pakcie.

[9] Prawo do prywatności.

[10] Wolność myśli, sumienia i religii.

[11] Zasada równości.

Ten inny wyjątkowy wyrok: TSUE i winiety na niemieckich autostradach

Czerwiec bieżącego roku jest w TSUE wyjątkowy nie tylko ze względu na wyrok i opinie rzeczników generalnych w sprawie polskiej praworządności. 18 czerwca Trybunał rozpoznał dopiero siódmą skargę państwa członkowskiego na inne państwo członkowskie w swojej historii. Ostatni taki przypadek zdarzył się siedem lat temu. Wyrok w sprawie C-591/17 jest ciekawy także o tyle, że nie podzielił poglądu zaprezentowanego przez rzecznika generalnego Wahla oraz został wydany pomimo tego, że Komisja Europejska uznała uprzednio, że zaskarżone przepisy są zgodne z prawem unijnym. Sytuacja taka zdarza się w luksemburskim orzecznictwie bardzo rzadko.

Praworządność w Polsce na arenie unijnej - podsumowanie obecnej sytuacji

Ochrona polskiej praworządności na poziomie unijnym jest w dalszym ciągu kwestią bardzo dynamiczną i złożoną. Wbrew wcześniejszym zapowiedziom, w tym tygodniu nie doszło jednak do znacznych postępów w tym zakresie. Tym niemniej, warto podsumować obecne postępowania w polskich sprawach na arenie UE.

TSUE: małżonkowie osób tej samej płci korzystają ze swobody przepływu osób

We wczorajszym wyroku w sprawie C-673/16 Coman Trybunał Sprawiedliwości potwierdził główne tezy z opinii rzecznika generalnego M. Watheleta ze stycznia tego roku (o której pisaliśmy wcześniej), stwierdzając tym samym, że państwa nie mogą ograniczać swobody przemieszczania się osobom homoseksualnym, które zawarły legalnie związek małżeński w innym państwie członkowskim. Co wyrok ten oznacza w praktyce? 

Pierwsza polska skarga indywidualna w Komitecie ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet

W połowie kwietnia br. ONZ-owski Komitet ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet zakomunikował polskiemu rządowi skargę indywidualną, złożoną przez ofiarę przemocy domowej. Skarga została przygotowana przez Helsińską Fundację Praw Człowieka. Skarżącą przed Komitetem reprezentuje prof. Ireneusz C. Kamiński.

Skarga dotyczy wydarzeń sprzed kilkunastu lat, które składają się na pasmo przemocy, licznych napaści i gróźb względem skarżącej oraz jej dzieci ze strony męża. Tragedię skarżącej uzupełnia historia lekceważenia zgłoszeń lub/i umorzeń postępowań ze strony organów ścigania. Finałem tych wydarzeń było wcześniej zapowiadane w groźbach spalenie domu skarżącej. W pożarze zmarł napastnik. Również w tym przypadku, tragiczne wydarzenie poprzedziła bierna postawa ze strony organów ścigania. Analizując powyższy stan faktyczny trudno nie znaleźć podobieństw do okoliczności głośnej sprawy - Opuz p. Turcji, w której w 2009 r. wyrok wydał Europejski Trybunał Praw Człowieka (zob. glosę do tego wyroku autorstwa dr hab. E. Morawskiej). W sprawie Opuz pasywna postawa władz tureckich wobec skarżącej, będącej ofiarą wieloletniej przemocy domowej, a także brak realnych działań, które mogłyby zapobiec zabójstwu matki skarżącej przez sprawcę przemocy, przyniosła wyrok wskazujący na naruszenie przez Turcję art. 2 (prawo do życia), art. 3 (wolność od tortur, nieludzkiego i poniżającego traktowania) – w obu przypadkach naruszenie obowiązków pozytywnych, a także art. 14 w zw. z art. 2 i art. 3  (zakaz dyskryminacji w korzystaniu ze wskazanych praw) Europejskiej konwencji praw człowieka i podstawowych wolności

Rzecznik generalny TSUE: współmałżonek tej samej płci powinien korzystać ze swobody przemieszczania się obywatela UE

Zgodnie z poglądem wyrażonym przez rzecznika generalnego Trybunału Sprawiedliwości, M. Watheleta, chociaż państwa członkowskie mają prawo decydowania, czy chcą dopuścić możliwość zawierania małżeństw przez osoby tej samej płci w swoim porządku prawnym, to nie mogą naruszać swobody przebywania na ich terytorium obywatela Unii, odmawiając wydania prawa do stałego pobytu jego współmałżonkowi tej samej płci, będącego obywatelem państwa trzeciego. Pogląd ten został wyrażony w opinii w sprawie C-673/16 Relu Adrian Coman i in. v. Inspectoratul General pentru Imigrări i in.

Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka za uznaniem małżeństw homoseksualnych

W opublikowanej kilka dni temu (aktualnie jedynie w języku hiszpańskim) opinii doradczej wydanej na podstawie wniosku Kostaryki, Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka jednoznacznie wskazał na konieczność legalizacji małżeństw homoseksualnych oraz pełnego zrównania prawnego związków heteroseksualnych z homoseksualnymi. Trybunał zauważył również, że już sama odrębność regulacji prawnych związków hetero i homoseksualnych jest niedopuszczalna i dyskryminująca (w tym zakresie stanowisko Trybunału jest odmienne od stanowiska Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Ratzenböck i Seydl p. Austrii, o której niedawno pisaliśmy). Zdaniem Międzyamerykańskiego Trybunału Praw Człowieka należy zapewnić parom jednopłciowym dostęp do istniejących w krajowym porządku prawnym form współżycia dostępnych dla związków heteroseksualnych (w tym prawo do małżeństwa), w celu zagwarantowania bez dyskryminacji wszystkich praw dla rodzin tworzonych przez takie pary.

W pierwszych komentarzach medialnych wskazuje się, że o ile część państw-stron Amerykańskiej konwencji praw człowieka już uznaje małżeństwa homoseksualne (tak m.in. Argentyna, Brazylia, Kolumbia), to inne (m.in. Boliwia, Paragwaj, Peru) dotychczas były zdecydowanie przeciwko.

TSUE potwierdził, że granica wieku 65 lat dla pilotów w transporcie lotniczym nie jest sprzeczna z postanowieniami Karty praw podstawowych UE

Na początku zeszłego miesiąca TSUE wydał wyrok w sprawie C-190/16 Werner Fries przeciwko Lufthansa CityLine GmbH, w którym uznał, że granica wieku 65 lat dla pilotów w zarobkowym transporcie lotniczym, jaka wynika z prawa wtórnego UE, nie jest sprzeczna z zakazem dyskryminacji ze względu na wiek oraz prawem do swobodnego wyboru i wykonywania zawodu, a w konsekwencji jest ważna. Skarżący w postępowaniu krajowym domagał się jedynie wynagrodzenia za dwa miesiące pracy, jakie przypadały do końca roku kalendarzowego, w którym osiągnął wiek 65 lat, jednak sąd kierujący pytanie prejudycjalne (Federalny Sąd Pracy – Bundesarbeitsgericht) powziął wątpliwości czy jedno z postanowień załącznika I do Rozporządzenia Komisji (UE) nr 1178/2011, w zakresie w jakim określa górną granicę wieku dla pilotów w zarobkowym transporcie lotniczym, nie jest sprzeczne z art. 15 ust. 1 (wolność wyboru zawodu) oraz art. 21 (równość traktowania – dyskryminacja ze względu na wiek) Karty praw podstawowych UE.

Ograniczenie wieku dla kandydatów do szkoły policyjnej nie jest dyskryminacją ze względu na wiek – wyrok TS UE w sprawie C-258/15 G. Salaberria Sorondo

W dniu 15 listopada br. Trybunał Sprawiedliwości UE wydał wyrok w sprawie C-258/15 Gorka Salaberria Sorondo przeciwko Academia Vasca de Policía y Emergencias, w którym uznał, że wymóg, aby kandydaci do szkoły policyjnej autonomicznej wspólnoty Kraju Basków nie mieli skończonych 35 lat, nie jest przejawem dyskryminacji ze względu na wiek w rozumieniu Dyrektywy 2000/78/WE, ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy.

Wyrok został wydany w związku z pytaniem prejudycjalnym sądu najwyższego autonomicznej wspólnoty Kraju Basków, postawionym w ramach zapadłej przed nim sprawy zainicjowanej przez osobę zainteresowaną karierą w policji, która zaskarżyła ogłoszenie o rekrutacji kandydatów, zawierające wspomniany wymóg nieukończenia 35 lat. Sąd odsyłający pytał o interpretację kilku artykułów Dyrektywy 2000/78/WE w świetle okoliczności sprawy krajowej.

ETS: Zakaz ekstradycji własnych obywateli a zasada niedyskryminacji i swobodny przepływ osób w prawie UE

W wydanym 6 września 2016 r. wyroku w sprawie C-182/15 Aleksei Petruhhin Europejskiemu Trybunałowi Sprawiedliwości przyszło rozstrzygnąć niezwykle interesujący problem prawny: czy unijna zasada niedyskryminacji obejmuje również zakaz ekstradycji własnych obywateli państwa członkowskiego i czy w związku z tym przebywający w tym państwie obywatel innego państwa członkowskiego UE może się na taki zakaz powołać, by uniknąć ekstradycji.

Postępowanie przed sądem krajowym (łotewskim) dotyczyło A. Petruhhina, obywatela estońskiego, ściganego listem gończym opublikowanym na stronie Interpolu. 30 września 2014 r. został on zatrzymany w na Łotwie w mieście Bauska i tymczasowo aresztowany. W październiku do łotewskich organów wpłynął wniosek o ekstradycję Petruhhina do Rosji. W uzasadnieniu władze rosyjskie wskazywały, że przeciwko niemu jest prowadzone postępowanie karne w związku z udziałem w zorganizowanej grupie przestępczej i próbą wprowadzenia do obrotu znacznej ilości środków odurzających. Przestępstwo to jest zagrożone w Rosji karą pozbawienia wolności od 8 do 20 lat. Łotewska prokuratura generalna zgodziła się na ekstradycję. Jednak A. Petruhhin odwołał się do sadu, żądając uchylenia postanowienia o ekstradycji ze względu na to, że zgodnie z umową o pomocy prawnej i stosunkach prawnych zawartą między państwami bałtyckimi przysługują mu na Łotwie takie same prawa jak obywatelowi łotewskiemu, a w prawie łotewskim zabroniono co do zasady ekstradycji własnych obywateli i w praktyce Łotwa nie dokonuje ekstradycji własnych obywateli do Rosji. Zatem według skarżącego Łotwa jest zobowiązana do chronienia go przed ekstradycją jak własnego obywatela.

Islamska chusta na wokandzie Trybunału Sprawiedliwości UE - opinia Rzecznik Generalnej Sharpston w sprawie C-188/15 Bougnaoui

W dniu 13 lipca br. Rzecznik Generalna Sharpston przedstawiła opinię w jednej z dwóch spraw dotyczących islamskiej chusty, jakie są aktualnie na wokandzie TSUE. Obie sprawy dotyczą sektora prywatnego i są oparte na jednej z tzw. dyrektyw antydyskryminacyjnych UE.

Przedmiotem sprawy C-188/15 Bougnaoui jest odpowiedź na pytanie sądu francuskiego, zadane w związku z postępowaniem dotyczącym zarzutu dyskryminacji ze względu na religię, postawionemu pracodawcy, który zwolnił kobietę odmawiającą ściągnięcia islamskiej chusty. Takie żądanie zostało wyartykułowane przez klienta pracodawcy, do którego siedziby w celu wykonywania pracy została skierowana skarżąca. Skarżąca została zatrudniona blisko rok wcześniej i od swojego pierwszego dnia w pracy nosiła muzułmańską chustę, co do wyżej wskazanego momentu było w pełni akceptowane przez pracodawcę.

Zaostrzenie przepisów azylowych w Danii

W miniony wtorek, 26 stycznia, parlament duński przyjął reformę prawa azylowego. Nowelizacja zakłada w szczególności możliwość konfiskaty przedmiotów oraz gotówki o wartości przewyższającej 10 tysięcy koron (ok. 1340 euro) osobom ubiegającym się o azyl. Mienie to ma być przeznaczone na zapewnienie uchodźcom właściwej opieki (żywieniowej i schronienia). Oddanie przedmiotów oraz gotówki będzie stanowiło warunek uzyskania pomocy socjalnej. Konfiskata nie obejmie przedmiotów o szczególnej wartości sentymentalnej, np. obrączek. Co więcej, osoby z tymczasowym statusem azylanta będą musiały czekać na połączenie z rodziną od roku do trzech lat. 

Sąd UE przeciwko językowej dyskryminacji w konkursach na unijne stanowiska

 W niedawnym wyroku (z 24 września br.) w sprawach T-124/13 Włochy przeciwko Komisji i T-191/13 Hiszpania przeciwko Komisji Sąd UE stwierdził nieważność trzech ogłoszeń o konkursach dotyczących naboru pracowników w strukturach Unii z powodu wymagania od kandydatów wyboru  jako drugiego języka i jako języka komunikowania się z Europejskim Urzędem Doboru Kadr (EPSO) jednego spośród tylko trzech języków: niemieckiego, angielskiego lub francuskiego. W kwestionowanych ogłoszeniach ustanowiono wymóg bardzo dobrej znajomości "pierwszego języka" - jednego z języków urzędowych Unii Europejskiej (wówczas było ich 23) oraz zadowalającej znajomości "drugiego języka" - jednego z trzech wskazanych. Ten drugi język miał być używany do korespondencji między EPSO a kandydatami, a także w postępowaniu konkursowym, na rożnych jego etapach. Ograniczenie wyboru do wskazanych języków miało być uzasadnione w szczególności interesem służby, który wymaga by kandydaci byli niezwłocznie gotowi do pracy i mogli skutecznie komunikować się w codziennej pracy - w przeciwnym razie poważnie ucierpiałaby wydajność pracy w unijnych instytucjach. Natomiast Włochy i Hiszpania zarzuciły, że ogłoszenia tak sformułowane  są dyskryminujące i naruszają system językowy Unii (ustanowiony rozporządzeniem Rady nr 1 z dnia 15 kwietnia 1958 r. w sprawie określenia systemu językowego EWG, z pózn. zmianami) oraz zasadę proporcjonalności, zarówno w zakresie obowiązku wyboru niemieckiego, angielskiego lub francuskiego jako języka komunikowania się z EPSO, jak również w ogóle jako drugiego języka w tych konkursach.

ETS o równości mężczyzn i kobiet w korzystaniu z urlopu rodzicielskiego

Po naszym środowym poście (12 sierpnia br.) pozostajemy przy tematyce praw rodzicielskich. Tym razem przedstawiamy jeden z ostatnich wyroków Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości wydanych przed przerwą wakacyjną (tj. 16 lipca br.) - w sprawie C-222/14 Konstantinos Maïstrellis przeciwko Ypourgos Dikaiosynis, Diafaneias kai Anthropinon Dikaiomaton.Nieprzypadkowo tym razem pisząc o kwestiach równościowych na pierwszym miejscu wymieniamy mężczyzn - to oni w tym przypadku byli ofiarami dyskryminującego traktowania w korzystaniu z urlopów rodzicielskich.

Zgodnie z prawem greckim urzędnik płci męskiej nie ma prawa do płatnego urlopu rodzicielskiego, jeżeli jego żona nie pracuje lub nie wykonuje żadnego zawodu, chyba że zostanie ona uznana za niezdolną do sprostania potrzebom związanym z wychowywaniem dziecka z powodu poważnej choroby lub niepełnosprawności stwierdzonej orzeczeniem właściwej komisji. Sędzia Konstantinos Maïstrellis w grudniu 2010 r. wystąpił o udzielenie 9-miesięcznego płatnego urlopu rodzicielskiego w celu wychowywania swojego dziecka urodzonego 24 października. Jego wniosek został odrzucony decyzją ministra sprawiedliwości, przejrzystości i praw człowieka (Ypourgos Dikaiosynis, Diafaneias kai Anthropinon Dikaiomaton ) z tego powodu, że żona sędziego Maïstrellisa w tym czasie nie pracowała. Od tej decyzji sędzia odwołał się do Symvoulio tis Epikrateias (greckiej rady stanu), która nabrała wątpliwości, czy grecka regulacja dotycząca urlopów rodzicielskich urzędników jest zgodna z prawem UE, w zakresie w jakim pozbawia prawa do urlopu mężczyzn znajdujących się w opisanej sytuacji. Należy bowiem wspomnieć, że kobiety-urzędniczki mogły zawsze skorzystać z urlopu rodzicielskiego, niezależnie od sytuacji małżonka. Dlatego rada stanu zwróciła się do Trybunału Sprawiedliwości z pytaniem o wykładnię odpowiednich przepisów dyrektywy 96/34 w sprawie Porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego przez UNICE, CEEP i ETUC (obecnie zastąpiona dyrektywą 2010/18w sprawie wdrożenia zmienionego porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego przez BUSINESSEUROPE, UEAPME, CEEP i ETUC oraz uchylającą dyrektywę 96/34/WE) oraz dyrektywy 2006/54 w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy.

Obowiązek zapewnienia możliwości legalizacji związków homoseksualnych - nowy kierunek wskazany przez ETPCz?

Intensywna praca przedwakacyjna Trybunału zaowocowała bardzo interesującym orzeczeniem Izby w sprawach Oliari i inni p. Włochom (skargi nr 18766/11 i 36030/11). Dotyczyły one trzech męskich par homoseksualnych, które bezskutecznie – z powodu braków odpowiednich przepisów prawa krajowego, domagały się legalizacji swoich związków we Włoszech.

Już na wstępie należy zauważyć, że sytuacja prawna par homoseksualnych we Włoszech jest dosyć skomplikowana z uwagi na to, że prawo dopuszcza a praktyka sądowa sankcjonuje pewną ochronę par homoseksualnych – jednakże w dość ograniczonym, wyrywkowym zakresie. Pary takie mogą w niektórych miejscowościach uzyskać potwierdzenie instytucjonalizacji wniosku, mogą niekiedy korzystać z pewnych świadczeń podobnych jak te przysługujące osobom pozostającym w związkach małżeńskich. I tak naprawdę owa niekonsekwencja ustawodawcy włoskiego, a także brak implementacji wyroków włoskiego trybunału konstytucyjnego dotyczących praw osób w związkach jednopłciowych przyczyniły się do jednomyślnej konkluzji Trybunału, że rząd włoski nie wypełnił ciążących na nim obowiązków o charakterze pozytywnym wynikających z art. 8 EKPCz zapewnienia, by skarżący mogli skorzystać z systemu krajowego zapewniającego uznawanie i ochronę związków osób tej samej płci. 

Raport Europejskiej Komisji przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji nt. Polski

Europejska Komisja przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji opublikowała 9 czerwca swój piąty raport nt. Polski. Informacje zawarte w raporcie zebrano podczas ubiegłorocznej wizyty członków ERCI w Polsce, kiedy to spotkali się z przedstawicielami organizacji pozarządowych i administracji publicznej – zarówno rządowej, jak i samorządowej. 

W piątym cyklu monitoringowym Komisja oceniając sytuację w poszczególnych krajach koncentruje się na następujących czterech tematach wspólnych: 1) kwestie legislacyjne, 2) mowa nienawiści, 3) przemoc, 4) polityki integracyjne. Analizuje też tematy szczególne dla danego państwa. Raport ECRI dotyczy stanu na dzień 12 grudnia 2014 r.

Czy otyłość może stanowić kryterium dyskryminacji zakazanej przez prawo UE?

Taki właśnie problem wykładni zasady niedyskryminacji , sformułowanej w prawie Unii Europejskiej, rozstrzygnął 18 grudnia 2014 r. Trybunał Sprawiedliwości w wyroku w sprawie C-354/13 Fag og Arbejde (FOA, w imieniu Karstena Kaltofta) przeciwko Kommunernes Landsforening (KL, w imieniu Billund Kommune) (zob. też komunikat prasowy). 

Problem ten powstał na gruncie sprawy toczącej się przed duńskim sądem. Karsten Kaltoft (w sprawie reprezentowany przez związek zawodowy FOA) przez 15 lat zatrudniony był przez duńską gminę Billund jako opiekun dziecięcy (praca polegała na opiece nad kilkorgiem dzieci we własnym domu). W 2010 r. gmina wypowiedziała mu umowę o pracę, co uzasadniała zmniejszeniem liczby dzieci wymagających opieki. Jednak sytuacja wyglądała tak, że wszyscy gminni opiekunowie mieli pod opieką mniej dzieci, a pracę stracił tylko p. Kaltoft. Władze gminy nie wyjaśniły mu, dlaczego to właśnie jego zwolniono. Natomiast w czasie rozmowy dotyczącej zwolnienia pojawił się wątek otyłości p. Kaltofta. W efekcie, związek zawodowy w imieniu p. Kaltofta wystapił z powództwem o stwierdzenie dyskryminacji ze względu na otyłość (którą uznano za prawdziwy powód rozwiązania umowy o pracę) i odszkodowanie. Rozstrzygający sprawę sąd krajowy zwrócił się do TS z pytaniem o to, czy prawo Unii obejmuje także zakaz dyskryminacji ze względu na otyłość oraz - dodatkowo - czy otyłość można uznać za niepełnosprawność rozumieniu dyrektywy 2000/78 (ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy).

Trybunał Sprawiedliwości UE przeciwko turystyce socjalnej

W wydanym 11 listopada wyroku w sprawie C-333/13 Elisabeta Dano, Florin Dano przeciwko Jobcenter Leipzig Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej potwierdził prawo państw członkowskich do ograniczania możliwości korzystania z niektórych świadczeń socjalnych przez obywateli Unii, którzy udają się do innych państw członkowskich jedynie w celu wykorzystywania ich systemów pomocy społecznej.

Prawo niemieckie wyłącza korzystanie z pewnych świadczeń (na pokrycie podstawowych potrzeb bytowych, niem. Grundsicherung) przez cudzoziemców, którzy przybywają do RFN w celu uzyskania pomocy społecznej lub podstawą pobytu których jest wyłącznie cel poszukiwania pracy. Obywatelka Rumunii Elisabeta Dano, przebywająca w Niemczech, wystąpiła o przyznanie tego rodzaju zasiłków (existenzsichernde Regelleistung, Sozialgeld i wsparcie na poczet kosztów zakwaterowania i ogrzewania) na rzecz swoją i mieszkającego z nią małoletniego syna. Właściwy organ (Jobcenter Leipzig)  odmówił jednak ich przyznania, argumentując, że p. Dano, choć ubiega się o świadczenia zastrzeżone dla osób poszukujących pracy, wcale nie wjechała do RFN w tym celu. Z akt sprawy wynika, że nie ma ona żadnego wyuczonego zawodu i nie wykonywała dotychczas pracy zarobkowej ani w Niemczech, ani w Rumunii. Nie przedstawiła jakichkolwiek dowodów, że rzeczywiście poszukuje pracy. Mieszka w Niemczech wraz z synem co najmniej od listopada 2010 r. u swojej siostry, która zapewnia im wyżywienie. E. Dano pobiera już na rzecz swojego syna zasiłek rodzinny (184 EUR miesięcznie), a także zaliczkę z tytułu zasiłku alimentacyjnego (133 EUR miesięcznie) - ale te świadczenia nie są objęte zakresem sprawy.