Guest post: Propozycja Ukrainy: nowy międzynarodowy trybunał dla osób fizycznych odpowiedzialnych za zbrodnię agresji !

 

W związku z agresją Rosji na Ukrainę przeanalizowaliśmy już możliwość:

1.      Postępowania przed MTS (tu) - warto tez zwrócić uwagę na to, że dzisiaj Rada Praw Człowieka podjęła decyzje o wszczęciu międzynarodowego śledztwa (tu i tu),

2.      Postępowania przed ETPCz (tu),

3.      Postępowania przed MTK (tu),

4.      Postępowania przed sądami krajowymi (tu).

Podczas dzisiejszego spotkania zorganizowanego przez Chatham House pt. "A Criminal Tribunal for aggression in Ukraine" została przedstawiona inicjatywa, która została zaproponowana przez Ukrainę i uzyskała poparcie m.in. jednych z najważniejszych prawników międzynarodowych, w szczególności Philippe’a Sandsa, który pisał o niej już w ubiegłym tygodniu.

Trybunał miałby powstać jako organ komplementarny do istniejących procedur i miały zająć się osądzaniem osób fizycznych za zbrodnię agresji w oparciu o prawo międzynarodowe. Pomysłodawcy podkreślili, że miałby stanowić kontynuację wysiłków społeczności międzynarodowej, które rozpoczęły się w Norymberdze i Tokio, przeszły przez Hagę (choć ze względu na konstrukcję jurysdykcji dot. zbrodni agresji, były niewystarczające), aby doprowadzić do nowej platformy globalnej sprawiedliwości.

Uwzględniając zarzuty selektywności rozwiązania, podniesiono, że podobnie pomiędzy Norymbergą a MTKJ i MTKR również dochodziło do zbrodni wojennych, a żadne trybunały międzynarodowe nie zostały powołane, oraz przywołano hasło „the fact that we can’t do everything does not mean that we can’t do anything”.

Wspomniano również jakoby Ukraina, poprzez poparcie tej inicjatywy (o czym zapewniał prof. Mykola Gnatovskyy), miałaby się w przyszłości zgodzić na przekazanie jurysdykcji krajowej na rzecz tej międzynarodowej. Jeśli chodzi o konkrety to na ten moment nie ma ich za wiele. Rozważana jest umowa międzynarodowa w konfiguracji ONZ + Ukraina lub umowa Ukrainy z państwami europejskimi (podobno niektóre rządy już dość poważnie rozważają to rozwiązanie).

Z pewnością na ten moment jest więcej znaków zapytania niż odpowiedzi, ale w końcu stoimy u progu wielkiej zmiany w światowym ładzie i żadne rozwiązanie nie może być wykluczone.

Autor: dr Kaja Kowalczewska

Guest Post: Znacząca ludzka kontrola nad śmiercionośną siłą i bałagan w ONZ

Rozmowy na temat autonomicznych systemów śmiercionośnej broni (ang. lethal autonomous weapon systems LAWS) na forum Konwencji CCW trwają od 2014 roku i wszystko wskazuje na to, że będą się dalej skupiały na pojęciu znaczącej ludzkiej kontroli (ang. meaningful human control, MHC) jako kluczowym, z punktu widzenia prawa i etyki, elemencie w dyskusji o legalności takich systemów uzbrojenia i odpowiednim reżimie odpowiedzialności.

Swoje stanowisko w tym zakresie jasno określił Parlament Europejski, który w rezolucji z 20 stycznia 2021 roku w sprawie sztucznej inteligencji, wezwał do wprowadzenia wiążącego prawnie zakazu używania LAWS. Należy pozytywnie ocenić szerokie odniesienie się tej instytucji UE do prawa międzynarodowego i prawa ochrony praw człowieka. Zdaniem Parlamentu, kluczową kwestią jest to by LAWS były stosowane tylko w ostateczności, a warunkiem ich legalności było zachowanie ścisłej kontroli człowieka. MHC powinna umożliwiać człowiekowi przejęcie sterowania LAWS w dowolnym momencie, „ponieważ istotna interwencja i nadzór człowieka mają zasadnicze znaczenie w procesie podejmowania decyzji, których skutkiem są ofiary śmiertelne, a ludzie powinni zawsze ponosić odpowiedzialność za decyzje o życiu i śmierci”. Z kolei systemy całkowicie pozbawione MHC, są bezwzględnie nielegalne i nie mogą być używane w żadnych okolicznościach. W tym zakresie Parlament poparł stanowisko Campaign to Stop Killer Robots i ponad 30 państw.

W kontekście (pozornego) konsensusu międzynarodowego co do konieczności zachowania ludzkiej kontroli nad atakami skutkującymi śmiercią ludzi, jako zaskakujące jawi się niewiążące stanowisko US National Security Commission on Artificial Intelligence przedstawione w raporcie z marca 2021 roku, zgodnie z którym Stany Zjednoczone powinny zachować MHC wyłącznie nad użyciem śmiercionośnej siły stosowanej przy pomocy broni nuklearnej (w pozostałym zakresie wystarczy rygorystycznie przeprowadzony przegląd broni z art. 36 PDI, s. 10 raportu). Co więcej, zdaniem NSCAI Stany Zjednoczone nie tylko nie powinny dążyć do przyjęcia prawnie wiążącego zakazu używania LAWS, ale w interesie ich narodowego bezpieczeństwa jest dalszy rozwój LAWS (s. 592 raportu).

Wobec powyższego warto dalej obserwować dyskusje na temat MHC, gdyż konieczność wykonywania znaczącej ludzkiej kontroli można uznać za normę in statu nascendi…

 

Na marginesie autorka chciała podzielić się dość przykrą refleksją, która może być przydatna dla innych opierających swoje badania na oficjalnych dokumentach. O ile do sierpnia 2020 roku, na stronie www ONZ w Genewie można było prześledzić 99,9% dokumentacji (stanowisk, raportów, wystąpień i prezentacji) z wszystkich spotkań poświęconych LAWS w latach 2014-2019 o tyle, wraz z modernizacją strony ONZ, totalnie zignorowano konieczność zabezpieczenia dostępności tych dokumentów. Efekt jest taki, że aktualnie stare zapisane linki do konkretnych dokumentów będących bezpośrednim źródłem poznania, odsyłają nas do www.ungeneva.org. Wytrwali badacze przecież się nie poddają i starają się odnaleźć w nowej wyszukiwarce dokumentów, ta jednak obejmuje jedynie szczątkowe ilości dokumentów ze spotkań z 2019 i 2020. Na stronach brak jest również jasnej informacji o tym, czy te bazy będą kiedykolwiek uzupełnione (miejmy nadzieję….). Wtedy to na ratunek przychodzą nam badacze z harwardzkiego programu PILAC oraz przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego z Reaching Critical Will, którzy zgromadzili, opisali i uporządkowali znaczną część dokumentów, zawierających stanowiska państw i niektórych podmiotów prawa międzynarodowego w odniesieniu do LAWS. Jednak nie znajdziemy tam wszystkich dokumentów, które widniały w starym portalu ONZ (np. brak jakichkolwiek stanowisk Stolicy Apostolskiej, która formułowała śmiałe tezy dot. Klauzuli Martensa). Można oczywiście zasadnie odpowiedzieć, że przezorny zawsze ubezpieczony i należało zapisywać każdy z dokumentów będących przedmiotem zainteresowania – na pewno, w teorii tak, jednak w praktyce chyba wiemy jak to wygląda (szczególnie gdy widzi się świetnie opracowany serwis szacownej ONZ). Z całej tej historii jest jednak pozytywna konkluzja: dzięki HLS PILAC dowiedziałam się o możliwości zapisywania dokumentów w linkach, które mają być niezniszczalne, nienaruszalne i nieśmiertelne – tak by za 20 lat odnaleźć ten sam dokument – wszystkim zainteresowanym publikowaniem online i w formie e-booków polecam zatem zapoznanie się z koncepcją perma.cc (to nie jest reklama, konta dla naukowców są darmowe). 

Autor: dr Kaja Kowalczewska

Guest post: Czy autonomiczna broń jest już w użyciu?

 

Na początku grudnia br. świat obiegła informacja o tym, że śmiertelny atak z 27 listopada na Mohsena Fakhrizadeha - głównego irańskiego specjalistę, który miał kierować irańskim programem atomowym, został wykonany przy użyciu autonomicznej broni.

Powyższe wydarzenie, w oparciu o doniesienia władz irańskich, zostało zakwalifikowane przez Gazetę Wyborczą jako pierwszy taki atak w historii zobacz tu . Nie dziwne więc, że świat na chwilę zamarł, zastanawiając się czy autonomiczne systemy śmiercionośnej broni (zwane również mniej dyplomatycznie killer robots, lub  LAWS, czyli lethal autonomous weapon systems zgodnie z nomenklaturą przyjęta w dyskusjach na forum  Konwencji CCW są już na tyle rozwinięte, że opuściły laboratoria i przeszły do działania.

Guest post: Traktat całkowicie zakazujący broni jądrowej przyjęty!

W odpowiedzi na wątpliwości podnoszone w dyskusji na temat legalności broni jądrowej, a także jako rezultat wieloletnich kampanii lobbingowych dążących do tzw. global zero, czyli wyeliminowania broni jądrowej z użycia, a także pozbycia się jej zapasów, 7 lipca 2017 roku na konferencji Zgromadzenia Ogólnego ONZ został przyjęty tekst Traktatu zakazującego broni jądrowej (ang. Treaty on the prohibition of nuclear weapons, dalej: TPNW, Tekst TPNW dostępny tu). Za przyjęciem traktatu głosowały 122 państwa, przy czym takie mocarstwa nuklearne jak Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Francja wyraziły w swoim wspólnym stanowisku, iż nie brały udziału w negocjacjach nad tekstem oraz nie zamierzają podpisać, ratyfikować ani stać się Stroną TPNW (Joint Press Statement from the Permanent Representatives to the United Nations of the United States, United Kingdom and France following the adoption of a treaty banning nuclear weapons, 07.07.2017, dostępne na: tej stronie). Co więcej, oświadczyły również, że nie postrzegają przyjęcia TPNW jako elementu odzwierciedlającego lub przyczyniającego się do wytworzenia się nowej normy prawa zwyczajowego, co można jednoznacznie odczytać jako zajęcie pozycji persistent objectors. Światowa dziewiątka mocarstw nuklearnych jak i większość członków NATO zbojkotowało negocjacje i nie wzięło udziału w głosowaniu, przy czym tylko Niderlandy, wśród wszystkich głosujących zagłosowały przeciw. Szczególną krytykę wywołały postanowienia z art. 1 TPNW dotyczące zakazu stacjonowania, instalowania i rozlokowania broni jądrowych na terytorium Państw Stron (przypomnijmy, iż aktualnie amerykańska broń jądrowa znajduje się na terytorium Niemiec i Turcji w ramach polityki NATO Nuclear Sharing). Wyniki głosowania znajdują się tutaj.