Wprowadzenie
Postulaty
przyjęcia międzynarodowego traktatu poświęconego problemowi przeciwdziałania
nietolerancji i dyskryminacji na tle religijnym – instrumentu analogicznego do
Międzynarodowej Konwencji w sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji
Rasowej (Konwencja LDR) na arenie Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ)
pojawiają się regularnie od kilkudziesięciu lat. Są one pokłosiem nieudanej
próby powołania takiego traktatu w momencie, w którym w latach 60’ XX wieku
formułowana była treść Konwencji LDR. Wówczas, choć przygotowania do uchwalenia
dwóch „bliźniaczych” traktatów postępowały równolegle, prace nad traktatem
dotyczącym przeciwdziałania dyskryminacji religijnej zakończyły się przyjęciem
jedynie deklaracji na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Od tamtej pory otwartym
pozostaje pytanie o to, czy standard ochrony przed dyskryminacją i nienawiścią
na tle religijnym (gwarantowany m.in. w Międzynarodowym Pakcie Praw Osobistych
i Politycznych) jest adekwatny, czy też wymaga wzmocnienia bądź gruntownego przedefiniowania
i uzupełnienia w obliczu ciągłych zagrożeń dla praw i wolności grup wrażliwych
(ang. vulnerable groups), do których
należą mniejszości religijne oraz jednostki prześladowane ze względu na swoją
religię i wyznanie. Jednocześnie istotnym elementem toczących się dyskusji jest
kwestia dyskryminacji i konieczności ochrony osób, które, przykładowo
manifestując swój sprzeciw wobec określonych praktyk czy postaw religijnych
narażone zostają na szykany i konsekwencje prawne ze strony aparatu państwa.
Deklaracja o eliminacji wszystkich form
nietolerancji i dyskryminacji wynikających z religii i przekonań została
ustanowiona w rezolucji Zgromadzenia Ogólnego 36/55 z dn. 21 listopada 1981 r.
(dalej: Deklaracja, Deklaracja z 1981 r.). Choć nie ma ona statusu międzynarodowego
traktatu, w sposób najbardziej kompleksowy odnosi się do zagadnienia ochrony ze
względu na religię lub wyznanie. Przede wszystkim ze względu na uwarunkowania
polityczne i ideologiczne okresu, w którym Deklaracja została przyjęta, nie
udało się jednak uzyskać konsensusu w kwestii sformułowania w niej definicji
religii czy wyznania, odniesień do praw osób nie wyznających żadnej religii (na
co naciskało ZSRR), w sprawie włączenia do tekstu prawa do konwersji
(zdecydowany sprzeciw państw muzułmańskich) oraz zakazu nawoływania do
dyskryminacji i szerzenia nienawiści oraz aktów przemocy na tle religijnym
(obawy o nadmierne ograniczanie wolności wypowiedzi ze strony wielu państw
Europy zachodniej).
Zasadnicze
postanowienia Deklaracji z 1981 r. dotyczą zatem:
- obowiązku zagwarantowania przez państwa pełnej
wolności religii, sumienia i przekonań oraz ochrony przed dyskryminacją na tym
tle;
- uznania za niedopuszczalną wszelkiej
dyskryminacji wynikającej z wyznawanej i praktykowanej religii czy wyznania;
- zdefiniowania pojęcia „nietolerancji i
dyskryminacji ze względu na religię lub wyznanie” jako jakiekolwiek
różnicowanie, wykluczanie, ograniczanie lub preferowanie oparte na kryterium
religijnym lub wyznaniowym, które ma na celu uniemożliwienie czy ograniczenie
korzystania ze wszystkich praw i wolności człowieka, lub które wywołuje efekt w
takiej postaci;
- wprowadzenia takich gwarancji realizacji
postanowień Deklaracji na poziomie krajowym, które pozwolą na ich pełne
urzeczywistnienie i korzystanie z tych gwarancji przez jednostki;
- ustanowienia zobowiązania dla państw do ochrony
przed dyskryminacją ze strony podmiotów prywatnych;
- wezwania do wychowywania wszystkich dzieci w
duchu otwartości i tolerancji religijnej, w atmosferze przyjaźni i braterstwa między ludźmi oraz szacunku dla innych wyznań i religii, zgodnie z najlepszym interesem dziecka.
Główne kwestie sporne
Na podstawie analizy debat toczących się w
szczególności na forum Rady Praw Człowieka ONZ oraz jej poprzedniczki, Komisji
Praw Człowieka oraz treści dokumentów przez nie przyjętych, można wskazać na
kilka najtrudniejszych problemów, co do których osiągnięcie kompromisu
pozwalającego na sformułowanie regulacji traktatowych byłoby szczególnie utrudnione,
jeśli nie niemożliwe.
- prawo do
konwersji, w obrębie którego wyróżnić należy
m.in. prawo do zmiany dotychczasowo wyznawanej religii, jak również prawo do
ochrony przed byciem zmuszonym do zmiany swojej religii. Badania prowadzone
przez Specjalnego Sprawozdawcę ds. wolności religijnej wykazały, że w wielu
państwach świata za próbę zmiany religii jednostka może zostać, na podstawie
obowiązujących przepisów prawnych, skazana na śmierć. W innych z kolei dochodzi
do przypadków masowego niekiedy, przymusowego „nawracania niewiernych” na
religię bądź to wyznawaną przez większość rządzącą, bądź też przez większość
religijną danego obszaru.
- stosunek
określonych wyznań wobec ochrony praw grup wrażliwych: kobiet i osób LGBTQ+. W przypadku kwestii dyskryminacji kobiet Specjalny
Sprawozdawca ds. religii zwrócił uwagę na kontrowersje związane z
dyskryminacyjnym traktowaniem kobiet w praktykach niektórych z religii.
W szczególności jako niedopuszczalne i nie znajdujące żadnego usprawiedliwienia
w przywoływaniu wolności religijnej uznał takie praktyki jak: obrzezanie
dziewcząt, przymusowe małżeństwa, zabójstwa „honorowe”, odmowa dostępu do
edukacji dla dziewcząt. Z kolei w sprawie konfliktu pomiędzy stanowiskiem
niektórych religii i kościołów wobec osób LGBTQ+ a zagwarantowaniem praw
człowieka przynależnych tym osobom bez żadnej dyskryminacji, warto wskazać na krytyczne
uwagi sformułowane w toku procedury Powszechnego Przeglądu Okresowego (czyli
odbywającego się na forum Rady Praw Człowieka ONZ cyklicznego przeglądu stanu
przestrzegania przez poszczególne państwa obowiązujących standardów
uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka) wobec takich państw jak Arabia
Saudyjska, Sudan czy Iran.
We wszystkich tych państwach obowiązuje bazujące na nakazach religijnych prawo,
które przewiduje karę śmierci za stosunki homoseksualne.
- znieważanie religii, którego penalizacja obowiązuje w wielu, również
demokratycznych państwach prawa, przy czym postulat wzmocnienia ochrony przed
tego rodzaju znieważaniem jest na forum ONZ wysuwany głównie przez państwa
muzułmańskie w kontekście np. publikowania karykatur proroka Mahometa.
W zdecydowanej opozycji do koncepcji penalizacji znieważania religii
znajduje się jednak np. Komentarz Ogólny Komitetu Praw Człowieka ONZ nr 34 do
art. 19 Paktu, gwarantującego swobodę wypowiedzi[6]:
„Zakazy okazywania braku szacunku dla
religii lub innych systemów wierzeń, włączając w to przepisy prawne zakazujące
bluźnierstwa, pozostają niezgodne z Paktem, poza szczególnymi przypadkami
wymienionymi w art. 20 ust. 2 Paktu. Zakazy takie muszą również być zgodne ze
ścisłymi wymogami wyrażonymi w art. 19 ust. 3 Paktu, jak również z takimi
artykułami Paktu jak art. 2[7],
5[8],
17[9],
18[10]
i 26[11]. Dlatego też, przykładowo, żadne tego rodzaju przepisy nie mogą
dyskryminować na niekorzyść lub na korzyść jednej religii lub określonych
wyznań czy systemów wierzeń, lub dyskryminować wyznawców którychś z nich w
stosunku do wyznawców innych religii, wyznań czy systemów wierzeń lub też
wierzących w stosunku do niewierzących. Żaden z takich zakazów nie może być
ponadto wykorzystywany w celu powstrzymania lub karania krytyki skierowanej
wobec przywódców religijnych, doktryny religijnej czy dogmatów wiary”.
Argumenty
przemawiające za ustanowieniem traktatu:
- Ustanowienie instrumentu skupiającego się ściśle na
problematyce dyskryminacji i nienawiści na tle religijnym. Zabieg sformułowania
osobnego traktatu zawsze wzmacnia znaczenie danego problemu, podnosząc go do
rangi kwestii regulowanej w wiążącym traktacie międzynarodowym i sytuując go
pośród ograniczonej liczby innych w ten sposób „wyróżnionych” zagadnień;
-
Brak rzeczywistego przestrzegania przez wiele
państw postanowień Deklaracji z 1981 r.;
- Ustanowienie mechanizmów skargowych,
umożliwiających jednostce (lub grupie) dochodzenie stwierdzenia naruszenia
przez państwo-stronę traktatu jej praw. Podkreśla się, że jest to jeden z
najważniejszych elementów systemu traktatowego funkcjonującego w ramach ONZ. W
szczególności dla jednostek i grup nie mogących korzystać z innych –
regionalnych mechanizmów (takich jak system Rady Europy), niejednokrotnie jest
to jedyna szansa na złożenie indywidualnej skargi, rozpatrywanej przez gremium
międzynarodowe.
- Ustanowienie zobowiązania dla państw do
przedkładania okresowych sprawozdań z realizacji postanowień traktatu oraz
poddanie ich ocenie przez powołany do życia organ traktatowy właściwy dla
konwencji. Pomimo istnienia zobowiązania do przedkładania informacji na temat
realizacji prawa do wolności religijnej oraz zakazu dyskryminacji na tym tle
podczas składania sprawozdań do Komitetu Praw Człowieka ONZ oraz funkcjonowania
procedury Powszechnego Przeglądu Okresowego na forum Rady Praw Człowieka ONZ,
obowiązek przygotowywania i regularnego dostarczania sprawozdań dotyczących określonego
problemu zawsze wymusza wzmożone zaangażowanie państwa, jak również jego
reakcję na uwagi i zalecenia sformułowane w toku rozpatrywania sprawozdania;
-
Doprecyzowanie i zdefiniowanie określonych pojęć,
których znaczenie pozostaje sporne.
Argumenty
przemawiające przeciwko ustanowieniu traktatu:
- Kontrowersje
dotyczące kwestii takich jak m.in. znieważanie religii, prawo do konwersji,
dyskryminacyjny stosunek niektórych kościołów i wyznań wobec kobiet i osób LGBTQ+,
ubój rytualny, obrzezanie dziewcząt, które jeszcze bardziej uwypukliłby proces
uzgadniania treści ewentualnej konwencji;
- Faktycznie
wiążący charakter Deklaracji z 1981 r., przynajmniej część jej postanowień może
być uznawana już dziś za prawo zwyczajowe;
-
Szerszy zakres
zobowiązań wynikających dla państw zawarty w Deklaracji niż ten, który dziś
mógłby zostać zaakceptowany w postaci traktatu;
-
Istnienie
kwestii bardzo wrażliwych w obszarze wolności religijnej, nie dających się
uregulować traktatowo;
-
Istnienie
wystarczających instrumentów prawnych w obecnym systemie ochrony praw człowieka
na poziomie uniwersalnym, które gwarantują ofiarom dyskryminacji i nienawiści
na tle religijnym właściwą ochronę i możliwość dochodzenia stwierdzenia
naruszenia ich praw iw wolności związanych z obszarem religii, sumienia i
przekonań;
-
Konieczność
wzmacniania roli Specjalnego Sprawozdawcy ds. wolności religijnej, którego
działalność może przynieść więcej wymiernych korzyści niż powoływanie nowego
instrumentu;
-
Pewnego rodzaju
dewaluacja ochrony praw człowieka w wymiarze traktatowym ze względu na
uchwalanie coraz większej liczby traktatów w ostatnich latach, która zastępuje
właściwe wykorzystanie już istniejących instrumentów i skupienie się na ich
ewentualnej reformie, pozwalającej na wdrożenie bardziej skutecznej realizacji
przez państwa ich zobowiązań w kreślonym obszarze ochrony praw człowieka;
-
Wskazanie na
bardziej adekwatny sposób uzupełnienia obecnego standardu w postaci przyjęcia
Protokołu Dodatkowego do Paktu, w którym przewidziana byłaby wyraźna
kompetencja Komitatu Praw Człowieka ONZ do rozpatrywania skarg indywidualnych
na naruszenie gwarancji zawartych w Deklaracji;
-
Istniejące już
obecnie „przeładowanie” systemu traktatowego ONZ, skutkujące brakiem jego
efektywności.
Konkluzje
W
obliczu konfliktów dotyczących zakresu ochrony, która miałaby zostać przyznana
religiom czy wyznaniom jako takim (w tym ich świętym symbolom, księgom oraz
prorokom) oraz tych odnoszących się do sprzeczności pomiędzy niektórymi
praktykami czy dogmatami religijnymi a zakazem dyskryminacji (m.in. ze względu
na płeć lub orientację seksualną), możliwość osiągnięcia konsensusu w tak
newralgicznych obszarach jest ograniczona, a ewentualnie uzgodniony dokument
mógłby okazać się wręcz mniej znaczący (w sensie zakresu zawartych w nim
gwarancji) niż tekst obowiązującej dziś Deklaracji. Oprócz kontrowersji
pojawiających się na tle ideologicznym najważniejszy z argumentów
przemawiających za nie przyjmowaniem nowej konwencji to argument dotyczący
istnienia wystarczających gwarancji w obrębie przeciwdziałania dyskryminacji i
nienawiści na tle religijnym, usytuowanych w regulacjach innych obowiązujących
dziś traktatów z dziedziny praw człowieka
Wydaje się zatem, że choć postulaty wzmocnienia ochrony,
wysuwane przez grupy narażone w sposób szczególny na dyskryminację i nienawiść
na tle religijnym są zrozumiałe, nie stanowią jednak wystarczającej podstawy do
ustanawiania nowego traktatu międzynarodowego.
Aleksandra
Gliszczyńska-Grabias
Literatura:
D. Sullivan, „Advancing the Freedom of Religion or Belief
Through the UN Declaration on the Elimination of Religious Intolerance and
Discrimination”, 1988 American Journal of International Law, t. 82 nr 3
N. Lerner, Group
Rights and Discrimination in International Law, Dordrecht 1991
P.M. Taylor, Freedom
of religion: UN and European human rights law and practice, CUP 2005.
L. B. Graham, „Defamation of Religions: the End of
Pluralism?”, 2009 Emory International Law Review, t. 23
A. Scolnicov, The
right to religious freedom in international law: between group rights and
individual rights, Rotledge 2011;
H. Bielefeldt, „Misperceptions of Freedom of Religion or
Belief”, 2013 Human Rights Quarterly, t. 35, nr 1
S. Mancini, M. Rosenfeld (red.), Constitutional secularism in an age of religious revival, OUP 2014
Tarunabh Khaitan, Jane Calderwood Norton, The right to freedom of religion and the
right against religious discrimination: Theoretical distinctions, 2019 International
Journal of Constitutional Law, t. 17 nr 4.
H. J. Sharkey, J. E. Green, The Changing Terrain of Religious Freedom, De Gruyter 2021
