Zaproszenie do udziału w Szkole Letniej SICSS-AMU/Law 2025

 

Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zaprasza do udziału w Szkole Letniej SICSS-AMU/Law 2025, która odbędzie się w dniach 9-20 czerwca 2025 r. w Poznaniu.

Program obejmuje wykłady i warsztaty dotyczące zastosowania nauk obliczeniowych w prawie i naukach społecznych, w tym:
- Analizę predykcyjną i AI w prawie
- Przetwarzanie tekstów prawnych (Legal NLP)
- Wykorzystanie dużych modeli językowych

Termin zgłoszeń: 31 marca 2025 r.

Udział w Szkole Letniej jest bezpłatny, jednak liczba miejsc jest ograniczona!

Więcej informacji można znaleźć tutaj formularz zgłoszeniowy dostępny: sicss.web.amu.edu.pl

Guest post: wykorzystywanie oprogramowania do analizy jakościowej w pracy prawnika-badacza

Nawiązując do serii metodologicznej publikowanej na blogu (etykieta „metody badawcze w naukach prawnych”), chciałbym podzielić się w tym poście praktyczną perspektywą z własnych badań i pokazać na swoim przykładzie, że również w naukach prawnych można efektywnie wykorzystywać narzędzia analizy jakościowej znane przedstawicielom innych dyscyplin nauk społecznych.

Pracując nad swoim projektem badawczym, stanąłem przed zadaniem wykonania kompleksowej analizy porównawczej rozdziałów zrównoważonego rozwoju obecnych w umowach handlowych zawieranych przez UE. Próba wynosiła 11 takich rozdziałów, spośród których wiele zawierało co najmniej kilkanaście stron różnorodnych postanowień – nie była to więc porcja materiału prawnego, którą można szybko przeanalizować „z lotu ptaka”.

Prawnicy prowadzący badania często milczą na temat kuluarów swojej pracy, co pozwala przypuszczać, że zwykle wykonują ją ręcznie, być może ze sporadycznym zastosowaniem arkuszy kalkulacyjnych. Tymczasem w innych dyscyplinach nauk społecznych, takich jak socjologia, z powodzeniem wykorzystuje się oprogramowanie ułatwiające konsekwentną analizę jakościową treści. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby takiego oprogramowania używać również w pracy na aktach prawnych.

Przykładem dobrego programu przeznaczanego do kodowania treści (tj. przypisywania kategorii tematycznych fragmentom tekstu) i jej analizy jest MAXQDA2022. Takich narzędzi jest oczywiście więcej i prawdopodobnie większość polskich uniwersytetów zapewnia swoim pracownikom i studentom dostęp do licencji jednego z nich.

Guest post: Prawo i ekonomia polityczna (LPE)

 Prawo i ekonomia polityczna (Law and Political Economy, LPE) to zyskujące na popularności podejście do badań prawnych, zainicjowane w Stanach Zjednoczonych (przede wszystkim wokół Law and Political Economy Project w Szkole Prawa Uniwersytetu Yale). Punktem wyjścia dla wielu badaczy skupionych wokół ruchu LPE są zastrzeżenia co do dominującej roli, jaką w kształtowaniu myślenia o prawie i jego wpływie na społeczeństwo i rynek odgrywa wąsko rozumiana klasyczna ekonomia. Podważając bezrefleksyjne stosowanie koncepcji ekonomicznych w prawnych badaniach, naukowcy sięgający po podejście LPE podkreślają, że prawo i gospodarka nawzajem się. Ta obustronna relacja między prawem a modelem gospodarczym jest szczególnie widoczna współkształtują w porządkach kapitalistycznych, w których prawo jest zarówno wytworem, jak i instrumentem budowania relacji społecznych i rynkowych. Podejście LPE jest w naturalny sposób interdyscyplinarne i czerpie z nauk prawnych, społecznych, politycznych i ekonomicznych. Wzbogaca ono także otwartość nauk prawnych na metody eksperymentalne i empiryczne.

Korzeni podejścia ruchu LPE należy szukać w anglosaskich nurtach krytycznych, takich jak Critical Legal Studies(CLS), które już w latach 70-tych podkreślały rolę systemów prawnych w utrwalaniu nierówności społecznych. Ponadto, podobnie jak prawni realiści (legal realists), badacze LPE postrzegają prawo jako instrument władzy. Konkretne rozwiązania prawne wyposażają pewne podmioty w narzędzia przymusu w odniesieniu do pozostałych. Podobnie jak prawni instytucjonaliści,  badacze związani z podejściem LPE widzą zależność rynkowego porządku od instytucji prawa (np. regulacji umów czy spółek). Tym samym uważają, że postrzeganie rynku wyłącznie jako tworu „wolnego rynku” fundamentalnie błędne. 

Podważając z perspektywy prawa dominujące leseferystyczne dogmaty, podejście LPE staje więc kontrze do tradycyjnie pojmowanej Ekonomicznej Analizy Prawa (Law & Economics). Badacze LPE postulują zastąpienie nacisku na efektywność, analizą relacji prawnych z perspektywy relacji władzy. Taka zmiana optyki wymaga – wobec pogłębiających się nierówności oraz powtarzających się kryzysów rynku i środowiska naturalnego – przemyślenia pozytywnego i negatywnego wpływu, jaki prawo może wywierać na relacje społeczne i ekonomiczne. Dotyczy to m.in. pytania, jakie grupy społeczne należy uznawać za szczególnie wrażliwe, a przez to wymagające ochrony (np. konsumenci, pracownicy w określonych sektorach gospodarki itd.). 

W konsekwencji podejście LPE zakłada więc, że prawo ze swojej istoty nie jest neutralne, lecz że w naturalny sposób poddaje się instrumentalizacji, m.in. tworząc lub utrwalając nierówności. LPE bardzo wyraźnie podkreśla przy tym, że instrumentalizacja prawa jest nie tylko dziełem ustawodawcy (co na gruncie polskiej teorii można byłoby opisać jako „politykę prawa”), lecz także samych uczestników obrotu, którzy mogą wykorzystywać prawo jako narzędzie realizowania swoich partykularnych celów. W ten sposób prawo we współczesnych realiach staje się narzędziem władzy w rękach silniejszych uczestników obrotu oraz jako (jak określiła to Katharina Pistor) „kod kapitału” pozwala na umacnianie siły rynkowej i wpływanie na dystrybucję zasobów w społeczeństwie. W konsekwencji, relacja między prawem a rynkiem ma w istocie dwustronny i dynamiczny charakter, a odpowiedź na postawione nie tak dawno pytanie: „Kto kogo deprawuje: prawo – rynek czy rynek – prawo” jest złożona i daleka od powierzchownych schematów.

Podejścia badawcze zainteresowane perspektywą LPE posiadają także silny element postulatywny. Podejmują one nie tylko próbę odpowiedzi na pytanie deskryptywne (jak wygląda relacja prawa, społeczeństwa i rynku), lecz także polityczne: o wizję społeczeństwa i rynku, któremu prawo chce służyć. Badacze LPE sprzeciwiają się technokratyzacji, która – celowo lub nie – tworzy pokusę „ukrycia” politycznego wymiaru niektórych decyzji regulatorów i ustawodawców. Demokratyczne zaczepienie prawa wymaga lepszego zrozumienia dla szeroko rozumianych dystrybutywnych konsekwencji prawa. Mogą one polegać nie tylko na bezpośredniej alokacji zasobów, lecz także na stworzeniu instrumentów, które przeciwdziałałyby określonym sposobom takiej alokacji (jak np. ograniczona odpowiedzialność w spółkach handlowych, która może wyłączać z zakresu odpowiedzialności przedsiębiorców społeczne i środowiskowe konsekwencje ich działań).

 

21 marca 2022 r. w Instytucie Nauk Prawnych PAN została zorganizowana konferencja „Law and Political Economy – Central and Eastern European Perspectives”. Jej głównym celem było stworzenie forum dla naukowców związanych z Polską i innymi państwami regionu, posługującymi się w swojej pracy elementami podejścia LPE. Konferencja zgromadziła także szerokie grono badawczy z innych części Europy zainteresowanych badaniami nad prawem z perspektywy jego polityczno-ekonomicznego wymiaru. 

Skupienie się na Europie Środkowej i Wschodniej jako na odrębnym polu dla badań LPE wynikało przede wszystkim z pewnych założeń dotyczących szczególnej prawnej, ekonomicznej i społecznej historii tego regionu. Dziedzictwo centralnie sterowanej gospodarki w modelu socjalistycznym oraz (zwykle „skokowej”) transformacji do modelu wolnorynkowego obsadziły prawo w tej części Europy w bardzo szczególnej roli – przypisując mu funkcję jednego z głównych motorów przemian. W konsekwencji, pewne zjawiska, na które zwraca uwagę podejście LPE (np. nierówności społecznych oraz instrumentalizacja prawa przez uczestników obrotu) występują tu niekiedy w bardziej intensywnej postaci niż ma to miejsce w państwach o dłuższej tradycji gospodarki rynkowej i ustroju demokratycznego.

Konferencję otworzył wykład prof. Christiana Joergesa, poświęcony potencjałowi podejścia LPE w badaniach nad prawem Unii. Europejski porządek prawny, a także dominująca przez wiele lat prawna metoda integracji (Integration through law), boryka się bowiem dokładnie z problemami, którym LPE wychodzi naprzeciw. Jednym z nich jest podwójna rola jaką prawo odegrało w kontekście kryzysu zadłużenia w strefie euro. Choć to siła ordoliberalnych zasad zadłużenia wymagała przebudowy modeli gospodarczych i społecznych w państwach na południu Unii, sam TSUE – który mógłby przecież zrównoważyć dominujące gospodarcze dogmaty bardziej prospołeczną i prowspólnotową wykładnią – unikał tego typu rozstrzygnięć. 

Początek konferencji został poświęcony ogólnej roli, jaką metoda LPE może odegrać w badaniach nad prawem UE. Referaty pierwszego panelu zmierzyły się z pozornym przeciwstawieniem zorientowanego na gospodarczą liberalizację prawa rynku wewnętrznego unijnym wartościom, na przykładzie praworządności (dr Michael Denga) i polityki sportu (Wojciech Lewandowski). Referat dr Joanny Kusiak przedstawił perspektywy zaangażowania „prawnej inżynierii” przez ruchy społeczne.

Drugi panel konferencji dotyczył potencjału prawa i regulacji, by „naprawić” kapitalizm, czyli uczynić jego prawne instytucje bardziej wrażliwe na kwestie środowiskowe i społeczne. Wśród omówionych prawnych narzędzi były regulacje bankowe (Wojciech Kobyliński) i prawo spółek (dr Justyna Dąbrowska).  

Trzeci panel był okazją do przedyskutowania postępującej instrumentalizacji prawa przez nieliberalne demokracje na Węgrzech i w Polsce. Referaty zarysowały wpływ populistycznych rządów na prawo konsumenckie (prof. Kati Cseres), konkurencji (dr Maciej Bernatt) i spółek skarbu państwa (dr Marton Varju). Prawo coraz silniej staje się w tych wypadkach nie tylko instrumentem realizacji centralistycznej polityki gospodarczej państwa, lecz także środkiem budowania populistycznej narracji politycznej, która zwykle eksponuje zaangażowanie nowo tworzonych norm prawnych w rozwiązywanie problemów społecznych (np. nierówności ekonomicznych). Dr Mátyás Bencze argumentował w tym kontekście, że to m.in. naiwna wiara w neutralność prawa utorowała drogę do nieliberalnych rządów Fideszu. Ta część konferencji zwróciła uwagę na pewną specyfikę dyskusji nad podejściem LPE w Europie Środkowej i Wschodniej wobec nieliberalnych rządów w regionie. Podczas, gdy w silnych instytucjonalnie demokracjach badania z zakresu LPE wiążą się z wyraźnymi postulatami dotyczącymi celów społecznych, postulaty te należy wyraźnie oddzielić od nieliberalnej i populistycznej instrumentalizacji prawa. Sytuacja ta pokazuje również, że konieczne są badania nad odpowiednimi uwarunkowaniami politycznie świadomych koncepcji prawa, takimi jak mechanizmy rozliczalności władzy (accountability) czy standardy praworządności i praw podstawowych. 

 

 

 

Dr Mateusz Grochowski, LL.M.: Max Planck Institute for Comparative and International Private Law, Instytut Nauk Prawnych PAN, Information Society Project (Yale Law School). Prowadzi badania na styku prawa prywatnego oraz socjologii i ekonomii - przede wszystkim w zakresie współczesnych źródeł prawa umów oraz alokacji władzy i zasobów w obrocie online.

 

Dr Agnieszka Smoleńska, Instytut Nauk Prawnych PAN, Europejski Instytut Bankowości (European Banking Institute). Bada współzależność prawa i ekonomii politycznej Unii Europejskiej, a w szczególności w unijnym sektorze bankowym. W INP PAN prowadzi trzyletni projekt NCN Sonatina "Zrównoważony kapitalizm w UE: instytucjonalna różnorodność transformacji rynków finansowych - prawna analiza ekonomii politycznej”.

Zaproszenie: Szkoła letnia poświęcona obliczeniowym metodom badawczym w naukach prawnych

 

Trwa nabór do szkoły letniej poświęconej obliczeniowym metodom badawczym w naukach prawnych SICSS-AMU/Law, która odbędzie się zdalnie w dniach 20 czerwca – 1 lipca 2022 r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

SICSS-AMU/Law to dwutygodniowa szkoła letnia, której głównym celem jest zapoznanie uczestników z metodami obliczeniowymi wykorzystywanymi w obszarze nauk prawnych oraz innych nauk społecznych. Projekt skierowany jest do międzynarodowej społeczności młodych badaczy – studentów ostatnich lat studiów, doktorantów oraz osób do siedmiu lat po uzyskaniu stopnia naukowego doktora. Uczestnicy będą mieli okazję poznać podstawy programowania w języku R i w oparciu o nowe umiejętności poznać jak w praktyce wygląda stosowanie metod obliczeniowych. Program przewiduje m.in.:

• wprowadzenie do nauk obliczeniowych, zastosowanie statystyki w prawie;
• przetwarzanie języka naturalnego na przykładzie tekstów prawnych;
• analizę predykcyjną (np. w odniesieniu do „przewidywania” orzeczeń sądów);
• podstawy projektowania badań ankietowych;
• wykorzystywanie danych z mediów społecznościowych.

Program obejmuje zarówno zajęcia teoretyczne (wykłady z zaproszonymi gośćmi, dedykowany BootCamp w celu zdobycia podstawowych umiejętności programowania), jak i praktyczne (ćwiczenia w grupach; realizacja projektu grupowego). Będzie to także okazja do networkingu z osobami, które mają doświadczenie w prowadzeniu tego rodzaju badań oraz dyskusji na temat perspektyw rozwoju zawodowego w sektorze akademickim oraz biznesowym (career talks). W drugim tygodniu szkoły uczestnicy będą realizowali projekty grupowe przy wykorzystaniu poznanych metod. Przez cały ten okres będą mogli korzystać ze wsparcia naszego zespołu programistów.

To pierwsze tego rodzaju wydarzenie w Polsce, odbywające się równolegle ze szkołami
letnimi SICSS w 32 innych miejscach na świecie. Szkoła organizowana jest przez Wydział Prawa i Administracji oraz Wydział Matematyki i Informatyki UAM.

Uczestnictwo w wydarzeniu jest bezpłatne, a wszystkie materiały
dydaktyczne zostaną opublikowane w otwartym dostępie. Językiem wykładowym jest język angielski. Zgłoszenia można przesyłać do 1 maja 2022 r. za pośrednictwem poniższego
formularza.

Dodatkowe informacje znajdziecie o wydarzeniu można znaleźć na profilu na Facebooku, LinkedIn oraz oficjalnej stronie SICSS.

Od Redakcji PPM: posty metodologiczne można łatwo znaleźć przez etykietę: "metody badawcze w naukach prawnych". Można także wpisać się na osobną listę mailingową dostępną pod adresem: https://forms.gle/xohUseaGmopu9uRB9

Metody badawcze w naukach prawnych (Guest Post) - Dostęp do informacji publicznej jako technika pozyskiwania danych

 Dostęp do informacji publicznej jako technika pozyskiwania danych badawczych

Prowadząc badania na dokumentach i danych urzędowych niejednokrotnie odkrywamy, że informacje udostępniane publicznie są niepełne i nieaktualne. Trudno jest wówczas odpowiedzieć na pytanie o stan implementacji prawodawstwa czy wywiązywanie się z obowiązków nakładanych przez traktaty. Z kolei w przypadku badań porównawczych obejmujących różne regiony lub państwa utrudnia to dokonanie rzetelnej oceny – jak bowiem porównywać ze sobą informacje, które ze względu na zróżnicowanie procedur czy metodologii są nieporównywalne? Problem ten, przynajmniej w pewnym zakresie, może rozwiązać sięgnięcie po wnioski o dostęp do informacji publicznej.

Czym jest wniosek o dostęp do informacji publicznej?

Guest post: Lustro statystyki

 

W 1987 r. John H. Holland, pisząc o systemach złożonych, przedstawił następujący pogląd:

 

“(...) systems usually generate implicit internal models of their environments, models progressively revised and improved as the system accumulates experience. The systems learn. Consider the progressive improvements of the immune system when faced with antigens, and the fact that one can infer much about the system’s environment and history by looking at the antigen population. This ability to infer something of a system’s environment and history from its changing internal organization is the diagnostic feature of an implicit internal model. The models encountered are usually prescriptive—they specify preferred responses to given environmental states—but, for more complex systems (the central nervous system, for example), they may also be more broadly predictive, specifying the results of alternative courses of action.” (Complex Adaptive Systems: A Primer, Holland, John. H [w:] Worlds Hidden in Plain Sight: The Evolving Idea of Complexity at the Santa Fe Institute, 1984–2019 (Compass), Krakauer, David C. (ed.), SFI Press. Kindle Edition. str. 4-5)

 

Powyższy fragment tylko pozornie jest odległy od nauki prawa, którą zdominowały metody dogmatyczno- i teoretycznoprawna. Często zapomina się, że prawo jest nie tylko sztuką, ale i systemem norm wyrażających dyrektywy postępowania. Ich celem jest wprowadzać bezpieczeństwo, przewidywalność i ład w kontaktach międzyludzkich, na co wskazuje choćby S. Wronkowska pisząc o zasadach dobrej legislacji (Zob. S. Wronkowska, Na czym polega dobra legislacja? Przegląd Legislacyjny 1/2002, ss. 9-24). Zatem podobnie jak w innych systemach, również w prawie istnieją wewnętrzne modele oparte o mierzalne parametry, które pozwalają na diagnozowanie stanu systemu, a pośrednio także rzeczywistości, w której ten system funkcjonuje.

 

Warstwy w aktach prawnych

 

Nasze doświadczenie zawodowe każe postrzegać akty prawne (nie tylko normatywne), jako posiadające przynajmniej dwie warstwy. Pierwsza z nich to oczywiście tekst podlegający interpretacji i będący głównym obiektem badań nauki prawa. Jednak z aktem prawnym nierozerwalnie powiązana jest również warstwa metadanych. Pozwalają one nie tylko porządkować i klasyfikować akty, ale też stanowią materiał do wykonywania badań ilościowych i statystycznych. Owa warstwa metadanych aktu prawnego traktowana jest raczej narzędziowo i na ogół pomijana w badaniach nad prawem. Trudno uznać to podejście za prawidłowe. Analizy ilościowe mogą i powinny stanowić dodatkowy sposób potwierdzania prawdziwości tez sformułowanych z wykorzystaniem metod dominujących w nauce prawa (oczywiście tam, gdzie jest to możliwe). Dzięki temu poglądy, które uznawane były do tej pory za bezdyskusyjne ze względu na autorytet ich twórców, mogą zostać ukazane w zupełnie nowym świetle i skonfrontowane z bardziej obiektywnym obrazem rzeczywistości.

 

Sprawdzone metody

 

Metadane stanowią w większości wartości mierzalne; w szczególności dotyczy to dat opisujących akty prawne i określanych na tej podstawie terminów. Także relacje między aktami oraz ocena ich obowiązywania pozwala na przypisywanie aktów do pewnych grup i ustalanie ich liczebności. Otwiera to drogę do stosowania różnego rodzaju metod statystycznych w celu badania zjawisk zachodzących w systemie prawa. W rezultacie badania ilościowe mogą pozwolić na analizę poprawności tworzenia i funkcjonowania prawa z formalnego punktu widzenia, nawet przy pewnym oderwaniu od dogmatyki czy teorii prawa.

Osoby sceptyczne wobec takiego podejścia powinny pamiętać, że te same metody statystyczne wykorzystywane są przy prowadzeniu np. badań klinicznych z zakresu medycyny czy farmacji. Skoro więc uzyskane przy ich pomocy wyniki są akceptowane w dziedzinie nauk skupiających się na tak istotnych wartościach jak życie i zdrowie, tym bardziej metody te mogą być pomocne w nauce prawa badającej szeroko rozumiane relacje między jednostkami oraz w społeczeństwie.

 

Nakazy i prognozy

 

Zastosowanie metod statystycznych ułatwia spojrzenie na prawo jako na całość, na system. Nawiązując do przytoczonego wyżej fragmentu, system ten w znacznej mierze składa się z modeli nakazowych (ang. prescriptive) czyli oczekiwanych wzorców zachowania. Metody statystyczne pozwalają stwierdzić, jak daleko rzeczywiste zachowania odbiegają od tych nakazów, a więc umożliwiają diagnozowanie systemu. Jako że w obserwacjach tych wykorzystuje się wartości mierzalne, zwiększa to ich obiektywizm, a zmniejsza naleciałości doktrynalne. Bardzo prawdopodobne jednak, że przy odpowiedniej ilości danych i dzięki nowoczesnej technologii metody statystyczne zaczną pełnić także rolę predyktywną (ang. predictive). Opierając się na zidentyfikowanych wzorcach możliwe będzie przewidywanie i korygowanie zawczasu negatywnych zjawisk. Jako przykład można wskazać stosowanie nakazu sformułowanego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, by okres vacatio legis był odpowiedniej długości. Należy pamiętać, że ustanowiony w art. 4 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1461) termin 14 dni to wartość domyślna i swego rodzaju minimum. Bez wątpienia ocena, czy przyjęty okres spoczywania prawa jest odpowiedni, powinna zachodzić indywidualnie dla każdego przypadku. Nie ma jednak przeszkód, by w procesie decyzyjnym wspierać się obiektywnymi informacjami np. w ilu i jakiego typu relacjach znajduje się dany akt prawny, ile wynosi mediana vacatio legis dla aktów normatywnych w danej gałęzi prawa czy wreszcie ile nowych regulacji zacznie obowiązywać w zbliżonym czasie. Ta ostatnia liczba wydaje się być szczególnie interesująca. Ustalając vacatio legis aktu normatywnego bierze się pod uwagę przede wszystkim istotność zmian czy stopień skomplikowania nowych regulacji dla tego konkretnego aktu. Najczęściej pomija się fakt, że adresat norm może być dotknięty przez szereg nowelizacji wchodzących w życie w tym samym czasie. W związku z tym vacatio legis odpowiednia dla przypadku, gdy w danym czasie zaczyna obowiązywać tylko jedna zmiana w prawie, może okazać się zupełnie niewystarczająca, gdy jednocześnie takich zmian wejdzie w życie kilka. Nie będzie to jednak możliwe do ustalenia (i ewentualnego skorygowania) bez dokonania odpowiednich analiz ilościowych (więcej rozważań na ten temat można znaleźć w artykułach „Analiza empiryczna długości vacatio legis ustaw i rozporządzeń w praktyce legislacyjnej w latach 1992–2018”, Państwo i Prawo 10/2021 oraz „Analiza statystyczna liczby ustaw i rozporządzeń wchodzących w życie w latach 1992 – 2018 w kontekście zachowania odpowiedniej vacatio legis”, Studia Prawnicze 1(223)(2021) https://czasopisma.inp.pan.pl/index.php/sp/article/view/2117/2228).

 

Określić regułę

 

Statystyczne badanie zjawisk zachodzących w prawie może dostarczyć dodatkowych przesłanek do ustalenia znaczenia pojęć nieostrych w konkretnej sytuacji. W tym zakresie współgra z badaniami prowadzonymi przy użyciu metody dogmatycznoprawnej, które (zaryzykujmy to stwierdzenie) skupiają się wynajdywaniu wyjątków od reguł i formułowaniu na tej podstawie oryginalnych wniosków. Koncentracja na wyjątkach od reguły może jednak doprowadzić do sytuacji, gdy obraz samej reguły ulegnie zaciemnieniu. Wówczas dane ilościowe i badania prowadzone z ich wykorzystaniem mogą spełniać dwojaką rolę. Po pierwsze, pozwolą określić pewien zakres wartości, które odwzorowują regułę, a po drugie – pozwolą obiektywnie zdiagnozować rzeczywistość i określić, czy odstępstwo od reguły miało miejsce i w jakim stopniu (jak wspomniano wyżej). Co ważne, w takim ujęciu nie ma konfliktu pomiędzy badaniami prowadzonymi z użyciem różnych metod. Raczej zachodzi tu synergia, stan w którym następuje wzajemne „dostarczanie” tematów badawczych w celu uzyskania pełniejszego obrazu rzeczywistości. Paradoksalnie, pozwala to również na łatwiejsze identyfikowanie i opisywanie wyjątków od reguł.

 

Praktyka prawa to też liczby

 

O ile nauka prawa w dużej mierze opiera się na badaniach dogmatycznoprawnych, to praktyka prawa dokonała gwałtownego zwrotu w kierunku metod ilościowych i statystycznych. Większość rozwiązań informatycznych dla prawników, które wykorzystują szeroko rozumiane uczenie maszynowe, opiera się na zamianie tekstu na dane liczbowe, a następnie potwierdzaniu przy użyciu metod statystycznych istnienia określonego faktu np. podobieństwa między dokumentami, istotności użytych argumentów czy istnienia w umowie klauzul niedozwolonych. Umniejszanie znaczenia metod statystycznych w nauce prawa przy jednoczesnym zachwalaniu lub wykorzystywaniu w praktyce prawniczej rozwiązań z zakresu uczenia maszynowego może więc zakrawać na hipokryzję. Bardziej jednak prawdopodobne, że wskazuje na zwykłą ignorancję w temacie, której towarzyszy chęć autopromocji.

 

Sprawiedliwość to nie algorytm

 

Na koniec należy podkreślić z całą stanowczością, że statystyka wykorzystywana w nauce i praktyce prawa nie może pełnić roli wyroczni. Przy obecnym stanie wiedzy i techniki nie da się w ten sposób zagwarantować sprawiedliwości. Nie zapewnią jej w pełni najlepsze algorytmy czy najlepiej wytrenowane modele. Każda jednostka i każda sprawa w dalszym ciągu wymaga indywidualnego traktowania. Natomiast metody statystyczne i badania ilościowe nad prawem mogą dostarczyć cennych, obiektywnych informacji potrzebnych do wydania sprawiedliwego rozstrzygnięcia. Tym samym stanowić będą swego rodzaju lustro, w którym odbija się subiektywne poczucie sprawiedliwości sędziego lub organu administracji.

 

 

Patryk Ciurak – asystent w Katedrze Informatyki Prawniczej Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego. W pracy naukowej interesuje się empiryczną analizą zmian w prawie i zastosowaniem metod statystycznych do opisu zjawisk w nim zachodzących. Bada relacje między prawem a kodem komputerowym oraz kierunki, w których powinna ewoluować legislacja.

 

Agnieszka Głowacka - magister prawa. W latach 2012-2015 prowadząca przedmiot “Informatyka prawnicza” na wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego. W latach 2008-2021 pracownik wydawnictwa Wolters Kluwer Polska sp. z o.o. W latach 2016-2021 odpowiedzialna za rozwój funkcji wyszukiwania w systemie informacji prawnej LEX.

 

 Od Redakcji PPM: posty metodologiczne można łatwo znaleźć przez etykietę: "metody badawcze w naukach prawnych". Można także wpisać się na osobną listę mailingową dostępną pod adresem: https://forms.gle/xohUseaGmopu9uRB9