Czy to faktycznie koniec klauzuli sumienia? Postanowienia ETPC w sprawach Steen i Grimmark p. Szwecji

W tle nadzwyczajnych okoliczności, które nas otaczają, trochę niezauważone przeszły dwa istotne postanowienia ETPC dotyczące możliwości powoływania się przez pracowników służby zdrowia na tzw. klauzulę sumienia. Tłem okoliczności spraw Steen p. Szwecji oraz Grimmark p. Szwecji był brak zawarcia umów o pracę jako położne z dwiema kobietami, które już w trakcie rozmów o pracę wyraźnie deklarowały, że nie będą uczestniczyły ze względu na wyznawaną religię w zabiegach aborcji. Brak nawiązania stosunków pracy był przedmiotem postępowania przed sądami krajowymi, jednak postępowania te nie zmieniły położenia zainteresowanych.

Przed ETPC skarżące twierdziły, że poprzez odmowę zatrudnienia ich jako położnych władze szwedzkie dokonały ingerencji w prawo do swobody myśli, sumienia i wyznania oraz że ingerencje te nie były przewidziane przez prawo, nie realizowały żadnego uzasadnionego celu, były dyskrecjonalne oraz arbitralne. Obie skarżyły się także na naruszenia art. 10 Konwencji, ponieważ twierdziły, że brak zawarcia umów był konsekwencją ich aktywności w mediach. Ponadto powołały się na art. 14 statuujący zakaz dyskryminacji w korzystaniu z praw i wolności gwarantowanych w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Skargi zostały przez Trybunał uznane jednogłośnie za niedopuszczalne, zasadniczo z powodu ich nieuzasadnionego charakteru. Clue rozważań Trybunał koncentrowało się wokół zarzutu dotyczącego naruszenia artykułu 9 Konwencji. ETPC uznał, że wyrażona przez skarżące odmowa asystowania przy zabiegach aborcji stanowi niewątpliwie manifestację wyznawanej religii, co jest działaniem chronionym na podstawie wskazanego artykułu. Równocześnie jednak ocenił, że ingerencja polegająca na odmowie zatrudnienia miała podstawę prawną, ponieważ zgodnie z prawem szwedzkim pracownik jest zobowiązany do wykonywania wszystkich obowiązków pracowniczych. Tu Trybunał wyraźnie zaakceptował konkluzje sądów krajowych, które stwierdziły, że asystowanie przy zabiegach aborcji jest integralną częścią obowiązków położnych. Legitymowanym celem uzasadniającym ingerencję była zaś ochrona zdrowia kobiet chcących przeprowadzić aborcję. Ingerencja spełniała także warunek konieczności i proporcjonalności, ponieważ na państwie szwedzkim, zapewniającym dostęp do aborcji, ciążył obowiązek takiego zorganizowania systemu opieki zdrowotnej, aby skuteczne realizowanie przez pracowników służby zdrowia swobody przekonań religijnych przy wykonywaniu obowiązków służbowych nie udaremniało skutecznego dostęp do zabiegu. Stąd też wymóg pracodawców, by położne były gotowe do wykonywania wszystkich potencjalnie ciążących na nich obowiązków, nie był nieproporcjonalny bądź nieuzasadniony. Decydując się z własnej woli na wykonywanie zawodu położnej, skarżące powinny wiedzieć, że będzie to obejmowało także asystowanie przy aborcjach.
Postanowienia w sprawach szwedzkich przez jednych zostały niezauważone, przez innych chyba jednak nadinterpretowane. Co wynika z postanowień? Przede wszystkim to, że w zakresie, w jakim państwo gwarantuje prawo do aborcji, musi to robić skutecznie. Dlatego też na odpowiedzialnym pracodawcy (!) spoczywa obowiązek takiego doboru pracowników, aby byli oni w stanie realizować wszystkie potencjalnie ciążące na nich obowiązki. Dotyczy to zarówno osób wykonujących zawód lekarza, jak i położnych, czy pielęgniarek. Tak długo jak pracodawcy - dyrektorzy szpitali, będą akceptowali, że część personelu takich zabiegów wykonywać nie będzie lub powszechne będą praktyki ogłaszania, że cała instytucja "korzysta z klauzuli sumienia", realizacja obowiązków pozytywnych państwa w zakresie aborcji nie będzie pełna.

Obowiązkowe uczestnictwo w koedukacyjnch zajęciach szkolnych na basenie nie narusza prawa do wolności religii i wyznania

W czasach, gdy żywo dyskutowana jest problematyka integracji cudzoziemców i przyczyniania się w ten sposób do zwalczania zjawisk nietolerancji, rasizmu i ksenofobii, Trybunał strasburski wydał orzeczenie, które może stanowić pożyteczne oręże dla państw w zakresie realizacji polityk integracyjnych - sprawa Osmanoglu i Kocabas p. Szwajcarii. 

Uzależnienie dalszego zatrudnienia od zdjęcia muzułmańskiej chusty nie stanowi naruszenia EKPCz

W dzisiejszym wyroku w sprawie Ebrahimian p. Francji, ETPCz orzekł, że brak przedłużenia umowy o pracę w szpitalu pracownicy socjalnej z powodu odmowy zdjęcia przez nią muzułmańskiej chusty, nie stanowi naruszenia art. 9 Konwencji.

Kościół Scjentologiczny i Świadkowie Jehowy znów przed ETPCz

Z początkiem października Trybunał w Strasburgu wydał dwa orzeczenia dotyczące swobód religijnych: Kościół Scjentologiczny p. Rosji oraz Begheluri i inni p. Gruzji.

Pierwsza sprawa związana była z odmową zarejestrowania Kościoła Scjentolgicznego w Petersburgu z powodu rzekomych braków formalnych – niemożności przedstawienia przez wnioskujących odpowiedniego poświadczenia o prowadzeniu działalności religijnej przez okres przekraczający 15 lat. Trybunał odwołał się w niej do swoich wcześniejszych orzeczeń, w których stwierdzał, że wymóg tak długiego czasu prowadzenia działalności dla zarejestrowania danego kościoła jest niezgodny z wymogami Konwencji. Jednakże, co ważne w niniejszej sprawie, wnioskujący ten wymóg spełnili, dlatego też sądy uczyniły wszystko, aby wystawione przez władze lokalne zaświadczenia o prowadzonej działalności religijnej, nie zostały potraktowane jako mające moc dowodową. W konsekwencji doszło do naruszenia art. 9 Konwencji. 

Komentarze po wyroku ETPCz w sprawie S.A.S p. Francji

Wszyscy już chyba mieli okazję zapoznać się z wyrokiem ETPCz w sprawie S.A.S p. Francji. Dla przypomnienia dodajmy, że Trybunał stwierdził w nim brak naruszenia przepisów Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w zw. z wprowadzeniem blankietowego zakazu zakrywania twarzy w miejscach publicznych, który to zakaz obejmuje również kobiety noszące burki. 

Wyrok różni się od wcześniejszych orzeczeń ETPCz dotyczących praw kobiet muzułmańskich do manifestowania swojej religii poprzez ubieranie się w stroje religijne, ponieważ prawo francuskie wprowadziło zakaz o charakterze ogólnym, który rozciąga się na wszystkie aspekty życia społecznego. Poprzednie orzeczenia dotyczyły zakazów w poszczególnych sferach życia. Komentatorzy wyroku podkreślają, że orzeczenie jest wyważone, choć Trybunał poruszył w nim kilka wątków, które zasługują na uwagę.

Wśród tych wątków zainteresowanie wielu osób zwróciło stwierdzenie zawarte w par. 121 wyroku, gdzie Trybunał uznał, iż poszanowanie minimalnych wymogów życia w społeczeństwie bądź „wspólnego życia” (living together) może być legitymowanym celem zmierzającym do ochrony praw i wolności innych osób, uzasadniającym ograniczenia praw gwarantowanych w art. 8 czy 9 Konwencji. Właśnie owa koncepcja „wspólnego życia społecznego” jako wartości uzasadniającej ograniczenia praw i wolności innych osób spotkała się z żywymi reakcjami. Pojawia się bowiem pytanie: czy zakaz, który jest skierowany w sposób oczywisty szczególnie do muzułmańskich kobiet nie prowadzi do wzmocnienie identyfikacji z kulturą muzułmańską i do polaryzacji społeczeństwa? Czy taki zakaz nie wzmacnia postaw radykalnych i fundamentalistycznych, nie wzmacnia segregacji i nie zagraża bezpieczeństwu publicznemu - zamiast być narzędziem koniecznym do wspierania "wspólnego życia".

Polecamy wyjątkowo interesujące komentarze na temat wyroku:

EJIL Talk, S.A.S. v France: Living Together or Increased Social Division?,
EJIL Talk, SAS v France: Does Anything Remain of the Right to Manifest Religion?,

Open Society Foundations, SAS v. France.