Rosja niestety opuszcza Radę Europy i zapowiada wypowiedzenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

Federacja Rosyjska nie czekała na podjęcie przez Komitet Ministrów dalszych kroków w zakresie jej członkostwa w RE w konsekwencji agresji na Ukrainę. Przypomnijmy, że 25 lutego br. Rosja została zawieszona w prawach do reprezentacji w Komitecie Ministrów RE i Zgromadzeniu Parlamentarnym RE. Dnia 15 marca br. MSZ Siergiej Ławrow złożył do Sekretarz Generalnej RE Mariji Pejčinović Burić oficjalną notyfikację na podstawie art. 7 Statutu Rady Europy o zamiarze wystąpienia FR z RE oraz wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Notyfikacja ta wywże skutek z końcem roku budżetowego.

Równocześnie Komitet Ministrów oraz Zgromadzenie Parlamentarne podjęły decyzję o wszczęciu procedury wydalenia Rosji z Rady Europy zgodnie z art. 8 Statutu. Artykuł ten stanowi, iż "każdy członek Rady Europy, który poważnie naruszył postanowienia artykułu 3, może zostać zawieszony w swym prawie reprezentacji i wezwany przez Komitet Ministrów do wystąpienia zgodnie z artykułem 7. W przypadku niezastosowania się członka do takiego wezwania Komitet może postanowić, że przestał on być członkiem Rady poczynając od daty określonej przez Komitet". 

W ramach wszczętej procedury Zgromadzenie Parlamentarne uznało dziś jednogłośnie, że Rosja nie powinna być dłużej członkiem RE. Na jutro zaplanowane zostało specjalne posiedzenie Komitetu Ministrów RE, które podejmie dalsze decyzje w sprawie (informacja Rady Europy dostępna tu). 

Praktyka stosowania obu tych artykułów jest śladowa (uwzględniając notyfikację o wystąpieniu z grudnia 1969 r. i ponowne przystąpienie w 1974 r. do organizacji Grecji), trzeba więc poczekać na to jak Komitet Ministrów zareaguje na "ruch wyprzedzający" ze strony Rosji.

Warto też odnotować, że zapowiedź wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka nie skutkuje natychmiastowym zaprzestaniem jej stosowania w stosunku do Rosji. Zgodnie z art. 58 ust. 1 EKPC zachowany musi zostać sześciomiesięczny termin wypowiedzenia, a do momentu nabrania przez wypowiedzenie skuteczności Rosja zobowiązana jest do poszanowania zobowiązań wynikających z Konwencji. Nadal więc można składać skargi przeciwko Rosji, a ETPC nadal może prowadzić przeciwko Rosji postępowania. Zasadniczy problem z wykonaniem orzeczeń pojawi się natomiast w momencie, gdy Rosja nie będzie już członkiem Rady Europy ani stroną Konwencji. I tu pojawia się pytanie, co stanie się ostatecznie ze wszystkimi zawisłymi skargami indywidualnymi oraz państwowymi? Kontynuowanie postępowań i wydawanie orzeczeń będzie nadal możliwe, natomiast działania te będą miały już jedynie wydźwięk polityczny.  

Niezależnie od wszelkich "przepychanek" formalnych, których jesteśmy dziś świadkami, związanych z działaniami podejmowanymi przez i w stosunku do Rosji w związku z jej członkostwem w RE, dzień 25 marca 2022 r. jest czarnym dniem w historii poszanowania i promowania praw człowieka. W niedługim czasie osoby podlegające jurysdykcji rosyjskiej zostaną pozbawione niemalże wszelkiej ochrony prawnej.  

Ogłoszenia 11.03.2022 r.

1. Call for papers: IN/EX-clusiveness through the lens of International Business and Human Rights (sierpień lub wrzesień 2022 r, Utrecht)

W związku z konferencją ESIL, która odbędzie się w Utrechcie, 30 sierpnia lub 1 września br. International Business and Human Rights Interest Group organizuje warsztaty pt. "IN/EX-clusiveness through the lens of International Business and Human Rights".

Wystąpienia mogą odpowiadać na następujące pytania:

- To what extent corporations have an international legal personality?

- Do soft law instruments in international business and human rights (IBHR) impact on the in/exclusiveness of international law?

- Does the due diligence obligation reflect the inclusiveness and/or exclusiveness of international law?

- What are the emerging trends in terms of sustainability and IBHR?

- How do the in/ex-clusiveness approaches in the interpretation of IBHR’s instruments impact on the protection of human rights?

- Are the available international dispute settlement mechanisms appropriate/suitable to deal with IBHR disputes? Are the proposed alternatives suitable to address the remaining challenges in this area?

Zgłoszenia (abstrakt do 300 słów i CV) należy przesyłać do 15 kwietnia.

Więcej informacji można znaleźć tutaj.

Pilne środki tymczasowe nałożone przez ETPC na Rosję w celu umożliwienia funkcjonowania Nowej Gazety i innych niezależnych mediów rosyjskich

ETPC nie ustaje w wysiłkach minimalizowania skutków agresji Rosji na Ukrainę dla poszanowania praw i wolności jednostek, choć są to wysiłki póki co daremne. 

10 marca nałożył na FR pilne (użył takiego sformułowania) środki tymczasowe w celu zapewnienia dalszego funkcjonowania Nowej Gazety i innych niezależnych mediów rosyjskich. Zareagował w ten sposób na wniosek i skargę złożoną przez Dimitriego Muratova, redaktora naczelnego Nowej Gazety, któremu Federalna Służba Nadzoru Komunikacji, Technologii Informacyjnych i Środków Masowych (Roskomnadzor) nakazała usunięcie ze stron internetowych określonych artykułów opublikowanych między 24 lutego a 1 marca 2022 w sprawie konfliktu na Ukrainie. Skarga Muratova dotyczyła ponadto jeszcze kilku innych nadawców i portali internetowych, które zostały zablokowane w Rosji, a ich  działalność została przerwana. Muratov zwrócił się do ETPC o zobowiązanie władz rosyjskich do nieingerowania w zgodną z prawem działalność rosyjskich środków masowego przekazu relacjonujących konflikt zbrojny na terytorium Ukrainy, w szczególności do powstrzymania się od blokowania informacji i materiałów, zawierające opinie odbiegające od oficjalnego punktu widzenia władz rosyjskich oraz do powstrzymania się władz od całkowitego zablokowania i zakończenia działalności rosyjskich środków masowego przekazu. We wniosku redaktor wskazywał na nieuchronne ryzyko nieodwracalnej szkody dla wolności wypowiedzi oraz wyciszenie niezależnych mediów w Rosji. Muratov i inni redaktorzy zwrócili też uwagę Trybunału na nowowprowadzone przepisy karne, kryminalizuje w szczególności rozpowszechnianie "świadomie nieprawdy o działaniach rosyjskich sił zbrojnych" i wprowadzające kary pozbawienia wolności oraz kary finansowe. W konsekwencji wprowadzenia tych przepisów Nowaja Gazeta przestała relacjonować działania wojskowe w Ukrainie i usunęła opublikowane już materiały w tej sprawie.

W związku z powyższym zawiadomieniem Trybunał zobowiązał władze rosyjskie do powstrzymania się od podejmowania działań blokujących i uniemożliwiających działalność Nowej Gazety i od innych działań, które w tych okolicznościach mogą prowadzić do naruszenia jej praw gwarantowanych art.10 Konwencji.

Niestety, raczej nikt nie liczy na to, że Rosja się do decyzji zastosuje. Niewątpliwie jednak brak realizacji środków tymczasowych będzie musiał znaleźć odzwierciedlenie w orzeczeniu Trybunału.  

Tego samego dnia Trybunał opublikował też nowe zasady zajmowania się skargami skierowanymi przeciwko Rosji. Najistotniejsza zmiana dotyczy tego, że w sytuacji, gdy skarżący nie ma możliwości komunikowania się w sposób elektroniczny z Trybunałem zawieszony zostaje bieg terminów w skardze, a orzeczenia gotowe do publikacji nie będą umieszczane na stronach internetowych Trybunału. Tą zmianą Trybunał wychodzi oczywiście naprzeciw wszystkim poszkodowanym w wojnie w Ukrainie.  

Wirtualne seminarium 'The European Response to the War in Ukraine: A Legal Analysis' na King's College London (środa, 10 marca, godz. 18:30 czasu warszawskiego)

Koleżanki i koledzy z King's College w Londynie zapraszają wszystkich zainteresowanych na wirtualne seminarium, w języku angielskim, poświęcone roli i perspektywie prawa europejskiego w drodze ku zaprzestaniu działań wojennych w Ukrainie. 

W dyskusji wezmą udział: 

Prof. Kanstantsin Dzetsiarou (Uniwerystet w Liverpoolu)

Prof. Elaine Fahey (Uniwersytet Londyński)

Dr Luigi Lonardo (Uniwersytet w Cork)

Prof. Roman Petrov (Uniwersytet Kyiv-Mohyla)

Prof. Takis Tridimas (King's College, Londyn)

Dyskusję poprowadzi Dr Oana Stefan (King's College, Londyn, obecnie odwiedzająca Sciences Po Paris)

 

Zainteresowani proszeni są rejestrację na stronie: https://www.kcl.ac.uk/events/the-european-response-to-the-war-in-ukraine-a-legal-analysis

Stanowisko Konferencji Ambasadorów nt. "szybkiej ścieżki" włączenia Ukrainy do UE

 Przekazujemy Stanowisko Konferencji Ambasadorów nt. "szybkiej ścieżki" włączenia Ukrainy do UE

 

Warszawa, dnia 8 marca 2022 r.

 

Ukraina należy do Europy! Wezwanie do stworzenia kompleksowego, konkretnego

i efektywnego planu włączenia Ukrainy do Unii Europejskiej

 

     1. Brutalna agresja Rosji na Ukrainę w dramatycznym świetle postawiła sprawę włączenia Ukrainy do Unii Europejskiej. Różne były koleje zbliżania Ukrainy do Unii w ostatnich trzydziestu latach. Obecnie relacje oparte są na nowoczesnym układzie stowarzyszeniowym, którego część handlowa działa od 2014 r., a całość formalnie weszła w życie w 2017 r.  W preambule tego układu odnotowano wprawdzie „wagę, jaką Ukraina przywiązuje do swej europejskiej tożsamości”, potwierdzono że „UE przyjmuje do wiadomości europejskie aspiracje Ukrainy i wita jej wybór na rzecz Europy”, a za cel uznano stopniowe zbliżenie „oparte na bliskich i uprzywilejowanych powiązaniach”. W obecnej sytuacji, gdy zbrodniczej agresji Rosji Ukraina przeciwstawia twardą obronę wartości i zasad, działając de facto w interesie i w imieniu całego demokratycznego świata, ten poziom zaangażowania Unii Europejskiej staje się jednak anachroniczny i niewystarczający.

     2. Przynależność Ukrainy do Europy i perspektywa jej włączenia do Unii Europejskiej staje się po rosyjskiej agresji kwestią wagi fundamentalnej. Decyzją o historycznym znaczeniu było podpisanie przez Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego wniosku o członkostwo w Unii (notyfikowanego 1 marca br.). Państwa członkowskie (Rada UE) powinny niezwłocznie podjąć działania: zlecić Komisji Europejskiej pilne sporządzenie opinii w sprawie wniosku Ukrainy, a następnie potwierdzić gotowość do przyjęcia Ukrainy, gdy tylko spełnione zostaną niezbędne przesłanki, oraz nadać jej status kandydata do członkostwa. Byłby to bardzo istotny sygnał, niemniej, aby nabrał on znaczenia politycznego i praktycznego, które sprostałoby obecnej sytuacji, wymaga on sprecyzowania.

     3. Sprecyzowanie takie musi odbywać się w ramach prawnych określonych w art. 49 TUE, który określa procedurę przyjęcia nowego państwa do Unii Europejskiej. Na odrębne formułowanie „szybkiej ścieżki” dla Ukrainy nie ma czasu. Wymagałoby to bowiem rewizji TUE, czyli zawarcia nowego traktatu rewizyjnego. Niemniej obecna procedura, określona w art. 49 TUE, pozostawia spore pole do podjęcia konkretnych działań.

     4. Przede wszystkim należy przypomnieć, że przyjęcie nowego państwa do Unii leży w ręku wszystkich 27 państw członkowskich – one bowiem formalnie negocjują i zawierają traktat akcesyjny oraz decydują (w Radzie UE) o kolejnych etapach akcesu. W procesie akcesyjnym istotną rolę odgrywają również instytucje unijne, zwłaszcza Komisja Europejska i Parlament Europejski. Należy również mieć na uwadze, że zakończenie rokowań akcesyjnych i przyjęcie nowego państwa jest zawsze ukoronowaniem złożonego procesu dostosowań do wymogów unijnego rynku wewnętrznego oraz każdej z ponad dwudziestu unijnych polityk sektorowych i horyzontalnych. Część tej drogi Ukraina już ma za sobą dzięki realizacji zobowiązań zawartych w swoim układzie o stowarzyszeniu z UE, znaczna jednak część pozostaje do pokonania. Jak zatem mógłby zostać skonstruowany ambitny, a zarazem realistyczny projekt dla Ukrainy?

     5. Nadanie Ukrainie statusu kandydata do członkostwa byłoby bardzo ważnym pociągnięciem, zwykle bowiem poprzedzone jest kilkuletnim etapem przygotowawczym. O nadaniu takiego statusu decydują państwa członkowskie (Rada Europejska – w składzie szefów państw lub rządów, na najwyższym szczeblu politycznym). Decyzja taka musi być poprzedzona opinią wstępną Komisji Europejskiej. Determinacja polityczna państw członkowskich UE i przewodniczącej Komisji (vide obrady Parlamentu Europejskiego w dniu 1 marca br.) wobec agresji Rosji,  dają nadzieję, że nadanie Ukrainie statusu państwa kandydującego może nastąpić szybko. Jest to jednak dalece niewystarczające. Decyzji takiej musi towarzyszyć „kompleksowy, konkretny i efektywny planu włączenia Ukrainy do Unii Europejskiej”. Może on zostać ustanowiony w oparciu o istniejące instrumenty układu stowarzyszeniowego, Europejskiej Polityki Sąsiedztwa oraz Partnerstwa Wschodniego, a – jeśli trzeba – porozumienia Unii z państwami trzecimi i finansowymi instytucjami międzynarodowymi. Zasadnicze jego elementy powinny obejmować:

1)     Towarzyszącą decyzji w sprawie nadania Ukrainie statusu kandydata do członkostwa deklarację polityczną Rady Europejskiej (najwyższych przedstawicieli państw członkowskich), co najmniej na miarę tzw. deklaracji kopenhaskiej z 1993 r., w której nakreślono perspektywę uzyskania członkostwa w Unii Europejskiej „nowych demokracji”, w tym Polski;

2)     Konkretne programy wsparcia dla Ukrainy w następujących etapach:

Po pierwsze: w obecnej sytuacji trwającej inwazji Rosji – program wsparcia Ukrainy w działaniach na rzecz odparcia agresji, łącznie z udzieleniem pomocy w postaci uzbrojenia;

Po drugie: po odparciu agresji Rosji – program kompleksowej pomocy w odbudowie zniszczeń wojennych i w przywróceniu państwa do  normalnego funkcjonowania;

Po trzecie: paralelnie do drugiego etapu, powinien rozpocząć działanie (z rosnącym natężeniem) program wspierający restrukturyzacją działania państwa i gospodarki ukraińskiej, nakierowany na przygotowanie do rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych;

Po czwarte: finalizacją musi być przejście do etapu negocjacji akcesyjnych, prowadzących do uzyskania przez Ukrainę członkostwa w Unii Europejskiej.

     7.  Przesłanką powodzenia zwłaszcza pierwszych trzech etapów planu jest zapewnienie współpracy i synchronizacji ze Stanami Zjednoczonymi, Zjednoczonym Królestwem, z finansowymi instytucjami międzynarodowymi oraz gotowymi do zaangażowania innymi państwami trzecimi.  Tak więc pierwsze trzy etapy działania „kompleksowego, konkretnego i efektywnego planu” pomocy Ukrainie wymagają stworzenia wielkiego, międzynarodowego projektu, który powinna i jest w stanie koordynować Unia Europejska. Unia Europejska powinna więc zainicjować niezwłoczne zwołanie na najwyższym szczeblu konferencji międzynarodowej w sprawie sformułowania takiego planu. W naszej zbiorowej pamięci pozostaje podobny projekt, który demokratyczny Zachód stworzył w 1989 r. na rzecz demokracji, rodzących się w Europie Środkowej. Powtórzmy to, kreatywnie korzystając z dobrych praktyk, powstałych w G-24, ówczesnej platformie koordynacyjnej Zachodu!    

Finalnym aktem takiego planu musi się stać członkostwo Ukrainy w Unii Europejskiej.

Niech żyje wolna i demokratyczna Ukraina!

Podpis: Konferencja Ambasadorów RP

 

Konferencja Ambasadorów RP to stowarzyszenie byłych przedstawicieli RP, której celem jest analiza polityki zagranicznej, wskazywanie pojawiających się zagrożeń dla Polski i sporządzanie rekomendacji. Chcemy dotrzeć do szerokiej opinii publicznej. Łączy nas wspólna praca i doświadczenie w kształtowaniu pozycji Polski jako nowoczesnego państwa Europy, znaczącego członka Wspólnoty Transatlantyckiej. Jesteśmy przekonani, że polityka zagraniczna powinna reprezentować interesy Polski, a nie partii rządzącej.

Webinar „Business conduct in times of war”, 10 Marca, 11-13 CET, 10-12 Kiev time

 W imieniu Organizatora - Polskiego Instytutu Praw Człowieka i Biznesu - zapraszamy na webinar "Business conduct in times of war".

W czasie webinaru wybrzmią głosy przedstawicieli UNDP Istanbul (odpowiadają za EE i CA), Biura Ombudsmana UA, przedstawicieli administracji UA, Rady Europy, przedsiębiorstw ukraińskich, polskich i globalnych, NGOs oraz pracowników naukowych.

Webinar będzie prowadzony w języku angielskim i ukraińskim.Tłumaczenie zapewnione.

Szczegółowe informacje:

FB https://www.facebook.com/events/334716835365811/

PIHRB website

 https://pihrb.org/seminarium-nt-postepowania-biznesu-w-czasie-wojny-10-marca-br-11-13/

STANOWISKO POLSKICH PRAWNIKÓW MIĘDZYNARODOWYCH DOTYCZĄCE AGRESJI FEDERACJI ROSYJSKIEJ PRZECIWKO UKRAINIE

[Aktualizacja 16 marca 2022]

Publikujemy "STANOWISKO POLSKICH PRAWNIKÓW MIĘDZYNARODOWYCH DOTYCZĄCE AGRESJI FEDERACJI ROSYJSKIEJ PRZECIWKO UKRAINIE” (w wersji polskiej i angielskiej, ukraińskiej i rosyjskiej)

Do 16 marca Stanowisko poparło 136 sygnatariuszy, naukowców i praktyków, specjalizujących się w prawie międzynarodowym. 

Przekazanie poparcia nadal jest możliwe. Lista sygnatariuszy będzie na bieżąco aktualizowana w tym poście. Osoby zainteresowane prosimy o kontakt mejlowy: miedzynarodowcydlaukrainy@gmail.com

English, Ukrainian and Russian versions are available below 

Англійська, українська та російська версії доступні нижче

Английская, украинская и русская версии доступны ниже 

STANOWISKO POLSKICH PRAWNIKÓW MIĘDZYNARODOWYCH DOTYCZĄCE AGRESJI FEDERACJI ROSYJSKIEJ PRZECIWKO UKRAINIE

 

Fundamentem aksjologicznym współczesnego porządku międzynarodowoprawnego jest zachowanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, zapewnienie sprawiedliwości i poszanowania podstawowych praw człowieka. Kolejne działania zbrojne Federacji Rosyjskiej, podejmowane od 24 lutego 2022 roku przeciwko Ukrainie na jej terytorium, rażąco godzą w te wartości. Stanowią naruszenia podstawowych zasad prawa międzynarodowego zawartych w Karcie Narodów Zjednoczonych (KNZ) i wiążących również na podstawie międzynarodowego prawa zwyczajowego. Podważają samą istotę porządku prawnego regulującego stosunki we współczesnej społeczności międzynarodowej. Ze względu na szczególny charakter normy zakazującej groźby lub użycia siły zbrojnej naruszonej przez Federację Rosyjską, państwo to pogwałciło swoje zobowiązania prawne nie tylko w stosunku do Ukrainy, ale także wobec całej społeczności międzynarodowej.

Działania Federacji Rosyjskiej poprzedzające użycie siły zbrojnej przeciwko Ukrainie, a następnie podjęte działania zbrojne stanowią, łącznie i z osobna, naruszenie zakazu groźby i użycia siły zbrojnej przewidzianego w art. 2 ust. 4 KNZ, oraz obowiązującej równolegle normy zwyczajowej. Równocześnie, działania te stanowią naruszenie zasady pokojowego rozwiązywania sporów międzynarodowych przewidzianej w art. 2 ust. 3 KNZ oraz odpowiadającej jej normy zwyczajowej.

Działania zbrojne Federacji Rosyjskiej stanowią naruszenie zakazu użycia siły zbrojnej, gdyż nie wchodzą w zakres żadnego z przewidzianych wyjątków od tej zasady, tj. nie były prowadzone z upoważnienia Rady Bezpieczeństwa ONZ na podstawie rozdziału VII KNZ, ani w samoobronie na podstawie art. 51 KNZ oraz równolegle obowiązującej normy zwyczajowej. Nie stanowiły bowiem odpowiedzi na napaść zbrojną ze strony Ukrainy – taka sytuacja nie miała miejsca w rzeczywistości. Nie istniało również ryzyko nieuchronnej napaści zbrojnej ze strony Ukrainy, co wyklucza powołanie się nawet na sporną we współczesnym prawie międzynarodowym koncepcję samoobrony uprzedzającej (wyprzedzającej).

Podstawy działań zbrojnych Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie nie stanowi także „zaproszenie” wystosowane przez władze tzw. Donieckiej Republiki Ludowej (DRL)
 i tzw. Ługańskiej Republiki Ludowej (ŁRL), których państwowość Federacja Rosyjska uznała z powołaniem się na prawo do samostanowienia narodów. Czynności te pozostają prawnie bezskuteczne, gdyż nie znajdują żadnego uzasadnienia w faktach oraz we współczesnym prawie międzynarodowym i tym samym naruszają integralność terytorialną Ukrainy. Z wnioskiem o interwencję zbrojną na swoim terytorium i do tego terytorium ograniczoną, zwracać się mogą tylko prawowite i efektywne władze danego państwa korzystające z uznania międzynarodowego (interwencja na zaproszenie). Z tych samych względów tzw. DRL i tzw. ŁRL nie były władne skutecznie zwrócić się do Federacji Rosyjskiej o podjęcie działań zbrojnych przeciwko Ukrainie na podstawie prawa do samoobrony zbiorowej. Niezależnie od powyższego, należy zauważyć, że samoobrona – zarówno indywidualna, jak i zbiorowa – podlega zawsze daleko idącym ograniczeniom wytyczanym przez zasady konieczności i proporcjonalności podjętych działań w stosunku do odpieranej napaści zbrojnej.

W związku z powyższym, działania zbrojne Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie stanowią agresję w rozumieniu, odzwierciedlającej wiążące prawo zwyczajowe, Rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 3314 (XXIX) z 1974 roku. Definiuje ona agresję jako „użycie siły zbrojnej przez państwo przeciwko suwerenności, integralności terytorialnej lub niepodległości politycznej innego państwa, albo w inny sposób niezgodny z KNZ” (art. 1 Aneksu do Rezolucji). Zakaz agresji stanowi normę bezwzględnie wiążącą (ius cogens) i mającą charakter erga omnes (skuteczną wobec społeczności międzynarodowej jako całości). W konsekwencji wszystkie państwa są zobowiązane do podjęcia działań nakierowanych na powstrzymanie naruszania tej normy, jak również są zobowiązane do nieuznawania skutków tegoż naruszenia. Sankcje zastosowane wobec Federacji Rosyjskiej są legalne ze względu na dokonany akt agresji, który pociąga za sobą międzynarodową odpowiedzialność państwa. Od agresji jako aktu państwa trzeba odróżnić zbrodnię agresji, rozumianą jako czyn jednostki, który podlega odpowiedzialności międzynarodowokarnej (szerzej patrz niżej).

Równocześnie, działania zbrojne Federacji Rosyjskiej kwalifikują się jako napaść zbrojna w rozumieniu art. 51 KNZ i na podstawie równolegle obowiązującej normy zwyczajowej. W związku z powyższym, zbrojna odpowiedź Ukrainy stanowi zgodną z prawem międzynarodowym samoobronę. Okoliczności wskazują, że działania zbrojne podejmowane dotychczas przez Ukrainę spełniają wymogi zasad konieczności i proporcjonalności.

W art. 51 KNZ mowa jest nie tylko o indywidualnym prawie do samoobrony, ale także prawie do samoobrony zbiorowej. Dlatego też ewentualna pomoc zbrojna udzielana państwu, które padło ofiarą napaści zbrojnej, okazana na jego prośbę, jest w pełni legalna i wpisuje się w ramy samoobrony zbiorowej.

Przywoływana wyżej Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego nr 3314 (XXIX) jako akt agresji wymienia również udostępnianie własnego terytorium do dokonania agresji przez państwo trzecie. Tym samym Białoruś, z której terytorium nastąpił atak części sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej na Ukrainę, jest odpowiedzialna za agresję i w związku z tym także wobec Białorusi mogą i powinny być podjęte odpowiednie przeciwśrodki.

Działania zbrojne między Federacją Rosyjską a Ukrainą są z prawnego punktu widzenia międzynarodowym konfliktem zbrojnym, do którego znajdują zastosowanie przepisy czterech konwencji genewskich o ochronie ofiar wojny z 1949 r. oraz pierwszy protokół dodatkowy z 1977 r. do tych konwencji, a także normy zwyczajowego międzynarodowego prawa humanitarnego.

W międzynarodowym konflikcie zbrojnym obowiązuje szereg reguł, spośród których przywołujemy następujące: zakazane jest atakowanie ludności cywilnej i obiektów cywilnych; ataki muszą być ograniczone wyłącznie do celów wojskowych; zakazane jest przeprowadzanie ataków, w których atakujący nie czyni rozróżnienia między celami wojskowymi a obiektami i osobami cywilnymi; ranni i chorzy powinni być zbierani i leczeni; szpitale, wszelkiego rodzaju placówki pomocy medycznej, tak jak i personel medyczny, podlegają ochronie; kombatanci, którzy znaleźli się w rękach nieprzyjaciela mają prawo do statusu jeńca wojennego; jeńcy wojenni są chronieni, także przed ciekawością publiczną; zakazane jest używanie wszelkich metod i środków prowadzenia walki, które mogą powodować zbędne cierpienie; zabronione jest również stosowanie takich metod i środków, które wywołują rozległe, długotrwałe, i poważne szkody w środowisku naturalnym lub po których można oczekiwać, że takie szkody wywołają.

Nawet jeśli Federacja Rosyjska nie jest stroną konwencji zakazujących użycia min przeciwpiechotnych lub broni kasetowej, to taka broń jest uznawana za niehumanitarną, ponieważ może powodować zbędne cierpienia. Ponadto, broni zapalającej, w tym pocisków termobarycznych, których użycie przypisuje się Federacji Rosyjskiej w trwającym konflikcie zbrojnym,  nie wolno używać w pobliżu osób cywilnych. Wobec publicznych gróźb prezydenta Federacji Rosyjskiej o użyciu broni nuklearnej należy podkreślić, że Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości uznał użycie broni nuklearnej za sprzeczne z podstawowymi zasadami humanitarnymi. Trybunał ten stwierdził, że użycie takiej broni byłoby dopuszczalne tylko w sytuacji, gdy zagrożona byłaby egzystencja państwa, a takie zagrożenie nie istnieje w przypadku Federacji Rosyjskiej. 

W konfliktach zbrojnych oprócz międzynarodowego prawa humanitarnego obowiązują równolegle normy gwarantujące podstawowe prawa człowieka, w tym prawo do życia oraz zakaz tortur. W trakcie konfliktu zbrojnego może dochodzić do arbitralnych działań naruszających podstawowe prawa człowieka. Naruszenia te mogą stać się przedmiotem postępowań wszczynanych skargą indywidualną lub międzypaństwową przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka lub przed innymi międzynarodowymi organami ochrony praw człowieka (na przykład Komitetem Praw Człowieka).

Federacja Rosyjska dokonała aktu agresji, zaś członkowie jej władz na czele z prezydentem dopuścili się zbrodni agresji. Choć zbrodnia agresji została zdefiniowana w Rzymskim Statucie Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK), to ani Federacja Rosyjska, ani Ukraina nie są stronami Statutu Trybunału, ani tym bardziej nie ratyfikowały poprawek do Statutu dotyczących definicji zbrodni agresji i warunków wykonywania jurysdykcji w stosunku do tej zbrodni. Międzynarodowy Trybunał Karny może wykonywać jurysdykcję odnośnie do toczącego się konfliktu zbrojnego wobec sprawców zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości i ludobójstwa popełnionych w Ukrainie, na podstawie deklaracji tego państwa z 8 września 2015 r. uznającej kompetencję Trybunału w stosunku do wydarzeń mających miejsce w Ukrainie po dniu 20 lutego 2014 r. Jurysdykcja MTK obejmuje nie tylko osoby, które te zbrodnie popełniają, ale także osoby, które zlecają ich popełnienie, namawiają do nich, czy przyczyniają się do ich popełnienia w jakikolwiek inny sposób. Odpowiedzialność dotyczy także prezydenta, ministra spraw zagranicznych i premiera, gdyż ich immunitety nie stanowią przeszkody w postępowaniu przed Trybunałem.

Prokurator MTK wyraził gotowość prowadzenia śledztwa dotyczącego sytuacji w Ukrainie. Nic też nie stoi na przeszkodzie, aby państwa wszczynały własne dochodzenia na podstawie jurysdykcji uniwersalnej, dokumentując zbrodnie międzynarodowe popełniane na terytorium Ukrainy. Takie postępowanie nie tylko może wspomóc MTK przez dostarczanie dowodów, ale także doprowadzić do prowadzenia alternatywnych, krajowych postępowań sądowych wobec niższych rangą sprawców, a w rezultacie do efektywnego osądzenia sprawców zbrodni w Ukrainie. Podkreślamy, że osądzanie popełnionych zbrodni nie będzie skuteczne bez szerokiego wsparcia jurysdykcji krajowych zarówno w zakresie własnej dokumentacji popełnianych zbrodni i prowadzonych postępowań karnych w odniesieniu do sprawców zbrodni, jak i ewentualnej współpracy z MTK. Zwracamy także uwagę na to, że skoro Trybunał nie może osądzić zbrodni agresji, to szczególną rolę mogą odegrać w tym zakresie sądy krajowe tych państw, które mają odpowiednie przepisy wewnętrzne pozwalające na ściganie winnych agresji.

Dokonane w przeszłości przez inne państwa naruszenia prawa międzynarodowego, w tym zakazu użycia siły zbrojnej, nie uzasadniają jego naruszeń obecnie i w przyszłości. Skutkują natomiast odpowiedzialnością międzynarodowoprawną państwa dokonującego naruszenia obowiązującej normy. Odpowiedzialność taką winna ponieść Federacja Rosyjska za dokonanie napaści zbrojnej na Ukrainę. Wyrażamy przy tym przekonanie, że brak odpowiednio stanowczego potępienia przez społeczność naukową naruszeń prawa międzynarodowego w przeszłości, nie powinien powstrzymywać jej od reagowania na naruszenia, które mają miejsce obecnie. Rażące naruszenia prawa międzynarodowego powinny być piętnowane zawsze i niezależnie od tego, przez kogo są dokonywane. 

Niniejszym solidaryzujemy się z ukraińskimi prawnikami międzynarodowymi i deklarujemy wszelkie wsparcie i pomoc w podejmowaniu działań prawnych mających na celu pociągnięcie do odpowiedzialności międzynarodowej zarówno państwa rosyjskiego, jak i jednostek odpowiedzialnych za naruszenia norm prawa międzynarodowego. Równocześnie wyrażamy głęboki szacunek dla tych rosyjskich prawników międzynarodowych, którzy nie bacząc na grożące im konsekwencje, mieli odwagę, aby zaprotestować przeciwko naruszeniom prawa międzynarodowego dokonywanym przez państwo, którego są obywatelami.

 

                                                                                                                         4 marca 2022 r. 

 

Władysław Czapliński

Anna Czaplińska

Patrycja Grzebyk

Michał Kowalski

Jerzy Kranz

Roman Kwiecień

Jerzy Menkes

Karolina Wierczyńska

Anna Wyrozumska

Ewelina Cała-Wacinkiewicz

Artur Kozłowski

Bartłomiej Krzan

Wojciech Szczepan Staszewski

Magdalena Matusiak-Frącczak

Tomasz Lachowski

Anna Głogowska-Balcerzak

Izabela Skomerska

Jan Barcz

Brygida Kuźniak

Kaja Kowalczewska

Joanna Nowakowska-Małusecka

Ewa Kamarad

Aleksandra Szczerba

Marek Martyniszyn

Paweł Filipek

Grzegorz Zbińkowski

Paweł Czubik

Rafał Kownacki

Piotr Szwedo

Konrad Marciniak

Katarzyna Myszona-Kostrzewa

Michał Balcerzak

Piotr Łubiński

Beata Faracik

Elżbieta Hanna Morawska

Agnieszka Kunert-Diallo

Genowefa Grabowska

Aleksander Cieśliński

Krzysztof Parulski

Marcin Kałduński

Andrzej Jakubowski

Wojciech Burek

Rafał Szewczyk

Dagmara Kuźniar

Marcin Marcinko

Maria Frankowska

Przemysław Tacik

Łukasz Dawid Dąbrowski

Dobrosława Budzianowska

Piotr Uhma

Michał Stępień

Hanna Schreiber

Dorota Garstka

Mieczysława Zdanowicz

Izabela Kraśnicka

Przemysław Osóbka

Julia Kapelańska-Pręgowska

Robert Grzeszczak

Elżbieta Dynia

Agata Wnukiewicz-Kozłowska

Maria M. Kenig-Witkowska

Anna Przyborowska-Klimczak

Tomasz Kamiński

Joanna Ryszka

Artur Nowak-Far

Joanna Gomuła

Jacek Skrzydło

Aleksandra Mężykowska

Łukasz Gruszczyński

Magdalena Półtorak

Anna Gołębiowska

Andrzej Bisztyga

Barbara Stępień

Joanna Markiewicz-Stanny

Anna Pudło-Jaremek

Tadeusz Gadkowski

Marek Wasiński

Michał Skwarzyński

Anna Kosińska

Remigiusz A. Henczel

Anna Zawidzka-Łojek

Maciej Żenkiewicz

Piotr Stanisz

Marek Żylicz

Kamil Strzępek

Przemysław Roguski

Patrycja Dąbrowska-Kłosińska

Magdalena Słok-Wódkowska

Piotr Milik

Agnieszka Doczekalska

Adam Daniel Rotfeld

Marek Zieliński

Grażyna Baranowska

Lidia Brodowski

Dawid Stadniczeńko

Barbara Mikołajczyk

Katarzyna Widlas

Tomasz Srogosz

Paulina Krukowska-Siembida

Przemysław Saganek

Dagmara Kornobis-Romanowska

Adam Wiśniewski

Rudolf Ostrihansky

Anna Zbaraszewska

Pénélope Tomaszewski-Guillon

Paweł Kwiatkowski

Katarzyna Sękowska-Kozłowska

Szymon Zaręba

Katarzyna Randzio-Sajkowska

Michał Sajkowski

Krzysztof Drzewicki

Marcin Górski

Maria Woźniak-Malczewska

Agata Kleczkowska

Szymon Kucharski 

Agnieszka Szpak 

Agata Winkiel-Skóra 

Natalia Cwicinskaja 

Monika Szwarc 

Leszek Stadniczenko

Maria Masłowiec 

Katarzyna Urszula Gałka 

Anastazja Gajda 

Marta Szuniewicz-Stępień 

Malwina Ewa Kołodziejczak 

Rafał Tarnogórski 

Stanisław Biernat 

Rafał Soroczyński 

Patryk I. Labuda

Ireneusz C. Kamiński

Agata Bzdyń

Tomasz Lewandowski

Renata Szafarz

Aleksander Gubrynowicz

Konrad Pawłowski

Anna Szarek-Zwijacz

 

 [English]

STATEMENT OF POLISH INTERNATIONAL LAWYERS CONCERNING
THE AGGRESSION OF THE RUSSIAN FEDERATION AGAINST UKRAINE

 

The axiology of the modern international legal order is founded upon the maintenance of international peace and security, ensuring of justice and respect for fundamental human rights. The armed attack and consecutive military activities of the Russian Federation, undertaken since 24 February 2022 against Ukraine on its territory, severely compromise these values. These activities constitute violations of fundamental principles of international law embodied in the Charter of the United Nations (the UN Charter), which are simultaneously binding as customary international law. They undermine the core of the legal order that regulates relations within the contemporary international community. The norms prohibiting the threat and use of force are of special character, therefore the Russian Federation violated its legal obligations, not only towards Ukraine, but also towards the international community as a whole.

The actions of the Russian Federation preceding the use of force against Ukraine and the subsequently undertaken military activities constitute, assessed together and separately, a violation of the prohibition of the threat and use of force, as stated in Article 2(4) of the UN Charter, and binding as customary norm. At the same time, those actions violate the principle of peaceful settlement of international disputes, as embodied in Article 2(3) of the UN Charter, and in the corresponding customary norm.