Ogłoszenia 17.05.2024 r.

1. Call for papers: Journal of International Law of Peace and Armed Conflict

Redakcja Journal of International Law of Peace and Armed Conflict zaprasza do przesyłania zgłoszeń do kolejnego numeru czasopisma, którego tematem przewodnim będzie "Businesses in International Humanitarian Law".

Teksty mogą dotyczyć zwłaszcza następujących tematów:

• The regulation of businesses in the context of International Humanitarian Law;
• The human rights obligations and responsibility of businesses during armed conflicts;
• Due diligence in times of conflict;
• The role of businesses in the protection of vulnerable persons;
• Developments with regard to sports business and human rights,

Artykuły należy przesyłać do 15 lipca.

Więcej informacji można znaleźć tutaj.

2. Call for papers: Yearbook of International Humanitarian Law

Redakcja Yearbook of International Humanitarian Law zaprasza do przesyłania zgłoszeń do kolejnego numeru czasopisma (vol. 27), którego tematem przewodnim będzie "International Humanitarian Law Under Pressure".

Więcej informacji na temat tej problematyki można znaleźć tutaj.

Osoby zainteresowane publikacją powinny przesłać abstrakt proponowanego artykułu (do 500 słów) do 19 czerwca br.

3. Call for papers: Between crisification and legal resilience: Change and stability in EU external relations law (Haga, październik 2024 r.)

W dniu 11 października br. w Hadze odbędzie się konferencja pt. "Between crisification and legal resilience: Change and stability in EU external relations law".

Wystąpienia mogą dotyczyć m.in. następujących tematów:

• Is the ‘crisis’ lens helpful in conceptualising challenges in the field of EU external relations law? Conversely, does this lens further obfuscate structural issues in the field?
• What have been the EU’s legal responses to different crises and emergencies in different areas of EU external relations? In this context, is the EU legal system resilient enough to face such crises?
• How does the existing framework on crisis management impact fundamental principles of EU law such as institutional balance and sincere cooperation?
• When facing an emergency in different areas of EU external relations law, is the right balance struck between efficiency on the one hand and accountability and legitimacy on the other?
• What is the relationship between legal responses to crises and the protection of fundamental rights in the context of EU external relations law?
• What is the role of the CJEU in responding to crises and emergencies?
• What is the relevance and role of the values guiding the EU’s external action in tackling crises?
• What is the role of the EU as a global crisis manager?

Zgłoszenia należy przesyłać do 15 maja br.

Planowana jest publikacja pokonferencyjna.

Więcej informacji można znaleźć tutaj.

Opracowanie Hungarian Helsinki Committee

Hungarian Helsinki Committee właśnie opublikował opracowanie pt. "Right to Know in the European Union: Comparative Study on Access to Classified Data in National Security Related Immigration Cases", pod redakcją Katalin Juhasz. Jest to komparatystyczne studium poświęcone problemowi ograniczenia lub wyłączenia dostępu cudzoziemca do akt w sprawach związanych z zagrożeniem bezpieczeństwa państwa. W pracach nad studium brało udział łącznie 30 osób reprezentujących 25 państw UE (bez Danii i Włoch), co jak się wydaje daje unikalny wgląd w prawo i praktykę krajową.

Załączamy link do tej publikacji z nadzieją, że być może będzie dla Państwa przydatna: 

The Right to Know.

Ogłoszenia 26.04.2024 r.

1. Call for papers: Canadian Yearbook of International Law
Redakcja Canadian Yearbook of International Law zaprasza do przesyłania zgłoszeń do kolejnego numeru czasopisma, który będzie poświęcony tematyce "Canada before International Courts and Tribunals".
Osoby zainteresowane publikacją powinny przesłać abstrakt proponowanego tekstu (do 500 słów) do 30 kwietnia.
Więcej informacji można znaleźć tutaj.

2. Call for papers: General principles in EU external relations law (Haga, grudzień 2024 r.)
W dniu 6 grudnia br. w Hadze odbędzie się konferencja pt. "General principles in EU external relations law".
Więcej informacji na temat problematyki wydarzenia można znaleźć tutaj.
Zgłoszenia (abstrakt do 500 słów) należy przesyłać do 10 czerwca.

Guest post: Wyrok TS w sprawie braku transpozycji i poinformowania o środkach podjętych w celu transpozycji dyrektywy w sprawie sygnalistów

 

W dniu 25 kwietnia 2024 r. Trybunał Sprawiedliwości wydał wyrok w sprawie C‑147/23 Komisja Europejska przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej. Sprawa dotyczyła uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego (art. 258 TFUE) polegającego na braku transpozycji i poinformowania o środkach podjętych w celu transpozycji dyrektywy (UE) 2019/1937 w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii (https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/ALL/?uri=CELEX:32019L1937). Mocą ww. dyrektywy ustanowiono zasady i procedury dotyczące ochrony „sygnalistów”, czyli osób, które zgłaszają informacje uzyskane w kontekście związanym z pracą na temat naruszeń prawa UE w kluczowych dziedzinach polityki, przy czym naruszenia obejmują zarówno niezgodne z prawem działania lub zaniechania, jak i nadużycia prawa. W ww. wyroku Trybunał Sprawiedliwości stwierdził po pierwsze, że Rzeczpospolita Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 26 ust. 1 i 3 tej ww. dyrektywy poprzez nieprzyjęcie w wyznaczonym terminie przepisów krajowych niezbędnych do wykonania ww. dyrektywy, a tym samym poprzez niepoinformowanie Komisji o takich przepisach.

Guest Post: Aktualne kierunki rozwoju wykorzystania technologii w postępowaniu przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym

W grudniu 2023 r. opublikowano Raport Roczny Biura Prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) za 2023 r.[1]. Stanowi on podsumowanie działalności urzędu w danym roku. Jest przy tym przejawem transparentności prowadzenia postępowań, którą można uznać za charakterystyczną cechę postępowania karnego odbywającego się przed MTK. Raport ten wpisuje się bowiem w zapewnienie społeczności międzynarodowej szerokiego dostępu do informacji nie tylko do stanu spraw aktualnie toczących się na etapie sądowym, ale także do postępowań przygotowawczych i innych działań prokuratora MTK (w tym politycznych).

Nie wgłębiając się jednak w te zagadnienia, pragnę zwrócić uwagę na jeden z rozdziałów raportu, zatytułowany „Wdrażanie rozwiązań technologicznych”. Temat ten jest interesujący z perspektywy dynamicznego rozwoju technologii w ostatnim czasie, który nie ominął także sfery międzynarodowego sądownictwa karnego. Sam MTK od początku swojego istnienia szeroko czerpie z najnowszych zdobyczy technologicznych. Można to dostrzec np. przy szerokim transmitowaniu rozpraw, co umożliwia śledzenie ich przebiegu społeczności międzynarodowej. Innym elementem tego zjawiska jest wykorzystanie narzędzi zdalnej komunikacji, dzięki którym uczestnicy procesu karnego (oskarżeni, pokrzywdzeni i świadkowie) przed MTK mogą brać w nim udział bez fizycznej obecności w jego siedzibie – Hadze.

Technologia ta bardziej kojarzona z ochroną pokrzywdzonego i świadka[2], z czasem – szczególnie w trakcie pandemii COVID-19 – zyskała także na znaczeniu w kontekście potencjalnego zdalnego udziału oskarżonego w postępowaniu[3] (choć należy podkreślić, że możliwość zdalnego udziału oskarżonego została w ograniczonym zakresie wpisana do Statutu Rzymskiego, a następnie na kanwie sprawy kenijskich polityków rozszerzona w 2013 r. w Regułach Procesowych i Dowodowych[4]). Ten kryzys zdrowotny doprowadził także do tego, że Prezydencja MTK opublikowała przewodnik dla sędziów, który umożliwił prowadzenie postępowania – w wybranym przez daną Izbę MTK zakresie – w formie zdalnej (jako tymczasowe narzędzie na czas pandemii)[5].

We wspomnianym raporcie w pewnym zakresie odniesiono się do tego zagadnienia. Jeden z jego elementów dotyczy bowiem wykorzystania projektów wykorzystujących rzeczywistość rozszerzonej i wirtualnej („AR” i „VR”). Miałoby to mieć miejsce z korzyścią dla osób, które przeżyły przestępstwa międzynarodowe (czyli pokrzywdzonych lub świadków). Celem byłoby np. umożliwienie im zdalnego śledzenia postępowań sądowych. Rozwiązanie to wydaje się interesujące z perspektywy ulepszania narzędzi zdalnej komunikacji i możliwości zwiększania zdalnego udziału poszczególnych uczestników postępowania w nim w sposób zdalny.

Jednak szczególny nacisk w raporcie został położony na metody gromadzenia dowodów i ulepszenie rozwiązań w tym zakresie. I tak np. wskazuje się, że zaplanowane jest dalsze modernizowanie i rozwijanie platformy OTPLink[6]. Jest to strona internetowa zaprojektowana z dwoma odrębnymi formułami, które umożliwiają dokonywanie zgłoszeń zarówno anonimowym, jak i uwierzytelnionym użytkownikom (takim jak państwa-strony). Formularz ten może być wykorzystywany do przesyłania takich informacji bezpośrednio do Biura Prokuratora MTK.  Może to mieć miejsce na etapach przedsądowych postępowania.

Takie kierunki dalszego działania są szczególnie interesujące na tle szerszego kontekstu technologicznego, w którym funkcjonuje obecnie MTK. W 2023 r. uruchomiono bowiem Project Harmony, który dotyczy bezpośrednio wykorzystania sztucznej inteligencji w działaniu Biura Prokuratora MTK[7]. W myśl tego, sztuczna inteligencja ma być wykorzystywana między innymi do szybkiej identyfikacji wzorców, automatycznych tłumaczeń, identyfikacji twarzy, wzbogacania obrazu, tłumaczenia i transkrypcji plików multimedialnych, ukierunkowanego wyszukiwania materiałów źródłowych, wideo i analizy obrazu[8].

Coraz większe skierowanie względem nowych technologii może wynikać ze zmieniających się sposobów prowadzenia konfliktów zbrojnych, a zatem także gromadzenia dowodów. Wynika to z natłoku materiału dowodowego oraz coraz częstszego pojawiania się w jego ramach dowodów elektronicznych. Można to zauważyć np. podczas wojny w Ukrainie[9]. Można więc zaobserwować konsekwentne wykorzystanie technologii w działaniu MTK, szczególnie ze strony Biura Prokuratora MTK, które korzysta z nich, aby zwiększyć swoją skuteczność i usprawnić działanie. Przy tym, w postępowaniu przed MTK można zauważyć wykorzystanie najnowszych zdobyczy technologicznych od samego początku jego istnienia. Kierunki wskazane w raporcie sugerują dalszy trend w stronę korzystania w szerokim zakresie z technologii, którego główną motywacją wydaje się być z jednej strony usprawnienie postępowania, a z drugiej strony realizacja zadań stojących przed poszczególnymi organami MTK (w tym w zakresie ochrony wrażliwych świadków i pokrzywdzonych).

---

x

[1] Zob. <https://www.icc-cpi.int/news/annual-report-office-prosecutor-2023>.

[2] Zob. np. T. R. Kirabira, Technology as a Key Tool for the Prosecution of International Crimes: Lessons from Uganda, <https://brill.com/view/journals/icla/22/56/articlep1143_015.xml?language=en&ebody=article%20details>.

[3] Zdalny udział oskarżonego był możliwy np. w posiedzeniu w sprawie Prosecutor v. Paul Gicheru, Decision on Defence Request for Mr Gicheru to Attend the First Status Conference via Video Technology, 3 września 2021, ICC-01/09-01/20-169; o wpływie pandemii COVID-19 na funkcjonowanie MTK zob. P. Hofmański, The Covid-19 pandemic and the realities of the International Criminal Court [w:] Impact of the COVID-19 Pandemic on Justice System. Reconstruction or Erosion of Justice Systems – Case Study and Suggested Solutions, red. K. G. Roszczynialska, Goettingen 2023.

[4] Zob np. G. Steinhauser, ICC Defendants Can Follow Trial Via Video Link, Court Agrees, The Wall Street Journal, <https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304747004579223981433061074>.

[5] The Presidency, Guidelines for the judiciary concerning holding court hearings during covid-19 pandemic, 1–2.

[6] Zob. <https://otplink.icc-cpi.int/>.

[7] ICC Prosecutor Karim A.A. Khan KC announces launch of advanced evidence submission platform: OTPLink, <https://www.icc-cpi.int/news/icc-prosecutor-karim-aa-khan-kc-announces-launch-advanced-evidence-submission-platform-otplink>.

[8] Zob. więcej G. McIntyre, N. Vialle, The Use of AI at the ICC: Should we Have Concerns? Part I, <https://opiniojuris.org/2023/10/11/the-use-of-ai-at-the-icc-should-we-have-concerns-part-i/>.

[9] Zob. więcej: K. Kowalczewska, War-Torn Justice: Empirical Analysis of the Impact of Armed Conflict on Fair Trial Guarantees in Ukraine, Revista Brasileira de Direito Processual Penal 2023/9(3), s. 1077–1079.

Autor: mgr Kamil Sobański

Zaproszenie na konferencję "Contemporary Challenges of International Criminal Justice", Kraków, 1.06.2024

Krakowskie Centrum Międzynarodowego Wymiaru Sprawiedliwości w Sprawach Karnych serdecznie zaprasza do udziału w Międzynarodowej Konferencji:  "Contemporary Challenges of International Criminal Justice",  która odbędzie się w dniu 1 czerwca 2024 r. w Krakowie.

Guest post: Dwie sprzeczne opinie Rzecznik Generalnej w sprawie statusu terytorium Sahary Zachodniej

Pod koniec marca 2024 r. Rzecznik Generalna Tamara Ćapeta wydała dwie ważne opinie w ramach dwóch bliźniaczych procedur (połączone sprawy C-778/21 P oraz C 798/21 P i połączone sprawy C-779/21 P oraz C 799/21 P). Sprawy te są kolejnymi z serii orzecznictwa TSUE ws. statusu terytorium Sahary Zachodniej w świetle porozumień handlowych zawartych między Unią Europejską a Królestwem Maroka.

Wszczęcie procedury w ramach połączonych spraw C-779/21 P oraz C 799/21 poprzedzało orzeczenie TSUE ws. C-104/15 P, w którym TSUE orzekł, że Układ o stowarzyszeniu między Unią Europejską a Marokiem nie ma zastosowania do terytorium Sahary Zachodniej. W następstwie, w 2019 r. UE oraz Maroko podpisały protokół do Układu, którego postanowienia przewidywały umożliwienie preferencyjnego traktowania produktów pochodzących z Sahary Zachodniej. W przypadku spraw C-778/21 P oraz C 798/21 P  podstawą faktyczną było Porozumienie o partnerstwie w sprawie zrównoważonych połowów zawarte między UE a Marokiem w czerwcu 2019.

W przypadku obu spraw Front Polisario, organizacja reprezentująca niepodległościowe dążenia ludności Sahary zachodniej, na podstawie art. 263 TFUE  wniosła o kontrolę legalności decyzji Rady zatwierdzającej wspomniane porozumienia. W swojej argumentacji Front Polisario podkreślało, że w świetle wcześniejszego orzecznictwa TSUE, Rada zatwierdzając porozumienia naruszyła prawo do samostanowienia ludności Sahary Zachodniej. Sąd Unii Europejskiej pochylił się tą argumentacją, anulując obie decyzje. W następnym kroku, zarówno Rada, jak i Komisja wniosła odwołania do TSUE od obu decyzji.

To właśnie w tym kontekście, Rzecznik Generalna Tamara Ćapeta wydała dwie opinie. W sprawie protokołu do Układu o Stowarzyszeniu, Rzecznik Generalna zaproponowała ona uchylenie wyroku Trybunału z następujących powodów. Po pierwsze, protokół stowarzyszenia definiuje Saharę Zachodnią jako terytorium odrębne od Królestwa Maroka. Jest tak, ponieważ protokół do układu stowarzyszeniowego przewiduje, że produkty pochodzące z Sahary zachodniej, pomimo korzystania z preferencyjnej taryfy celnej właściwej dla towarów marokańskich, powinny także zawierać informację o fakcie pochodzenia z terytorium Sahary zachodniej. Po drugie, jak zaznacza Rzecznik Generalna, w ramach obecnej struktury organizacyjnej mieszkańcy Sahary Zachodniej nie mogą wyrazić zgody na zawarcie umowy międzynarodowej dotyczącej ich terytorium. Zgodę taką, w świetle art. 73 Karty Narodów Zjednoczonych może natomiast wyrazić władza administracyjna tego terytorium. Natomiast, zarówno Rada, jak i Komisja zgodne są, co do tego, że Maroko nie ma ani suwerennej władzy ani nie okupuje Sahary zachodniej, jednakże pełni na tym terytorium obowiązki administracyjne.

Co ciekawe, w opinii dot porozumienia dot. zrównoważonych połowów, Rzecznik Generalna doszła do innych wniosków, rekomendując oddalenie odwołania. W swej argumentacji podkreśla ona, że porozumienie  nie uznaje Sahary Zachodniej za odrębne terytorium Królestwa Maroka, pozbawiając ludność Sahary Zachodniej prawa do samostanowienia i korzystania z jego zasobów. Jest tak w szczególności ze względu na fakt, że rząd Maroka nie opracował planu redystrybucji kompensacji, które Unia Europejska zobowiązuje się płacić w zamian za dostęp do obszarów połowowych. W konsekwencji, ludność Sahary zachodniej nie będzie otrzymywać żadnych materialnych korzyści z eksplotacji jej zasobów naturalnych przez UE. Niemniej jednak, pomimo rekomendowania podtrzymania orzeczenia Sądu, Rzecznik Generalna, ze względu na duże znaczenie relacji dyplomatycznych z Marokiem, sugeruje, aby porozumienie obowiązywało przez kolejne dwa lata. Zdaniem Rzecznik Generalnej okres ten pozwoliłby Unii Europejskiej na znalezienie nowej formy współpracy z Marokiem.

Podsumowując, wspomniane dwie opinie uzupełniają bogatą sagę orzecznictwa TSUE ws. statusu statusu terytorium Sahary Zachodniej w świetle porozumień handlowych zawartych między Unią Europejską a Królestwem Maroka. Co istotne jednak, mimo podobnego stanu faktycznego, prowadzą one do odmiennych wniosków. Należy zatem z uwagą czekać na nadchodzące rozstrzygnięcie Trybunału, który po raz kolejny stanie przed dylematem szukania kompromisu między interesem gospodarczym Unii Europejskiej a obowiązkiem przestrzegania norm prawa międzynarodowego. 

Autor: Witold Janas

Ogłoszenia 19.04.2024 r.

Call for papers: The Energy Charter Treaty and Dispute Resolution Mechanisms (Tesaloniki, październik 2024 r.)

W dniu 5 październik 2024 r. w Tesalonikach odbędzie się konferencja pt. "The Energy Charter Treaty and Dispute Resolution Mechanisms".

Wystąpienia mogą dotyczyć m.in. następujących tematów:

• The Energy Charter Treaty (ECT) and its relevance in the contemporary energy landscape.
• Dispute resolution mechanisms under the Energy Charter Treaty.
• Arbitration and mediation in energy disputes. Recent developments and challenges in energy arbitration.
• Investor-state dispute settlement (ISDS) in the energy sector.
• The role of international organizations in facilitating energy dispute resolution.

Zgłoszenia należy przesyłać do 31 maja br.

Więcej informacji można znaleźć tutaj.

Guest Post: PACE pozytywnie rekomenduje przyjęcie Kosowa w struktury Rady Europy

W dniu 16 kwietnia 2024 roku Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy (PACE) wydało rekomendację dotyczącą zaproszenia Kosowa do członkostwa w Radzie Europy, podejmując jednocześnie decyzję o monitorowaniu wypełniania przez to państwo obszernej listy zobowiązań i postanowień od momentu przystąpienia.

Zgodnie z procedurami Rady Europy, PACE musi najpierw wydać opinię na temat każdego wniosku o członkostwo, zanim ostateczna decyzja zostanie podjęta przez Komitet Ministrów. Takiej decyzji możemy spodziewać się w połowie maja.

W swojej opinii statutowej, opartej na raporcie Dory Bakoyannis (Grecja, EPP/CD) i przyjętej 131 głosami za, przy 29 głosach przeciw i 11 wstrzymujących się, PACE stwierdziło, że członkostwo doprowadzi do „wzmocnienia standardów praw człowieka poprzez zapewnienie dostępu do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w imieniu wszystkich, którzy podlegają jurysdykcji Kosowa”. Byłoby to „kulminacją dialogu, który toczył się na przestrzeni dwóch dekad, ale w żadnym wypadku nie powinien być postrzegany jako koniec procesu. Wręcz przeciwnie, członkostwo powinno nadać Kosowu impet, aby mogło nadal czynić postępy we wzmacnianiu praw człowieka, demokracji i praworządności”. Członkostwo pomogłoby również Kosowu „stawić czoła nierozstrzygniętym wyzwaniom i kwestiom budzącym niepokój”, wskazali parlamentarzyści. Przyczyni się także do usunięcia rozbieżności między standardami normatywnymi a ich skutecznym wdrażaniem, zapewniając konieczność lepszej ochrony praw społeczności niebędących większością oraz wspierania klimatu sprzyjającego do zaufania, pojednania i włączenia.

PACE zwróciło uwagę na pozytywne działania władz Kosowa w kierunku praworządności, między innymi wykonanie przez Kosowo wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie klasztoru Visoki Dečani, uznając je za „namacalny znak zaangażowania rządu w działania w pełnej zgodności z praworządnością, niezależnie od względów politycznych”. Zdaniem PACE, utworzenie stowarzyszenia gmin z większością serbską byłoby „ważnym krokiem” w celu zapewnienia ochrony praw Kosowskich Serbów  i „powinno zostać uwzględnione w ramach przyszłego rozpatrywania przez Komitet Ministrów wniosku Kosowa o przystąpienie do Rady Europy jako zobowiązanie poakcesyjne”.

PACE zwróciło uwagę w swej opinii na  „bezprecedensowe okoliczności” wniosku, biorąc pod uwagę, że wiele państw członkowskich Rady Europy nie uznaje Kosowa za państwo. Należą do nich między innymi Cypr, Hiszpania i Rumunia. Grecja i Słowacja nie ustosunkowały się do kwestii niepodległości Kosowa, natomiast Polska uznała niepodległość Kosowa w styczniu 2008 roku.

Tym samym wezwano członków Rady Europy  do „dyplomacji, dialogu i kompromisu”. Zwrócono  się w tej kwestii do Komitetu Ministrów o zapewnienie, aby członkostwo Kosowa „nie naruszało stanowisk poszczególnych państw członkowskich w sprawie państwowości Kosowa”. Niniejsza kwestia może nastręczać największe problemy prawne, wynikające z konieczności pogodzenia braku uznania niepodległości Kosowa przez poszczególne państwa Rady Europy, a zgodą na formalne członkostwo Kosowa w strukturach tej organizacji międzyrządowej.

Zdaniem Autorki, najtrudniejszym wyzwaniem, przed którym obecnie stoi proces formalnego członkostwa Kosowa w strukturach Rady Europy, będzie w aspekcie wewnętrznym dotyczył pełnego urzeczywistnienia procesów demokratyzacji przez władze tego państwa. Z kolei w aspekcie zewnętrznym, będzie nim konieczność pogodzenia braku uznania niepodległości Kosowa przez część państw członkowskich Rady Europy z jego przystąpieniem do organizacji na prawach państwa członkowskiego.

Nie bez znaczenia jest także bardzo wyraźny sprzeciw Serbii wobec włączenia Kosowa do grona członków Rady Europy. Władze Serbii zagroziły nawet wystąpieniem tego państwa z grona państw członkowskich Rady Europy w przypadku przystąpienia do niej Kosowa. Tu dialog i znalezienie właściwego kompromisu mogą okazać się długotrwałym procesem.
 

Autorka: dr Małgorzata Andrzejczak-Świątek

Europejski Trybunał Praw Człowieka o borderyzacji w Gruzji

„Borderyzacja” (ang. borderization) jest kolejnym terminem obok „wojny hybrydowej” czy „szarych stref”, który w ostatnich latach odmieniany jest przez wszystkie przypadki w środowisku internacjonalistów. Mimo iż może wydawać się – głównie przez ich medialną karierę – że wszystkie te trzy terminy są nadużywane i przez to zdezawuowały się, to jednak opisują one bardzo groźne zjawiska, które pociągają ze sobą naruszenia podstawowych norm prawa międzynarodowego. Potwierdził to właśnie Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) w sprawie Gruzji v. Rosji (IV) (nr 39611/18).