Guest post: Dwie sprzeczne opinie Rzecznik Generalnej w sprawie statusu terytorium Sahary Zachodniej

Pod koniec marca 2024 r. Rzecznik Generalna Tamara Ćapeta wydała dwie ważne opinie w ramach dwóch bliźniaczych procedur (połączone sprawy C-778/21 P oraz C 798/21 P i połączone sprawy C-779/21 P oraz C 799/21 P). Sprawy te są kolejnymi z serii orzecznictwa TSUE ws. statusu terytorium Sahary Zachodniej w świetle porozumień handlowych zawartych między Unią Europejską a Królestwem Maroka.

Wszczęcie procedury w ramach połączonych spraw C-779/21 P oraz C 799/21 poprzedzało orzeczenie TSUE ws. C-104/15 P, w którym TSUE orzekł, że Układ o stowarzyszeniu między Unią Europejską a Marokiem nie ma zastosowania do terytorium Sahary Zachodniej. W następstwie, w 2019 r. UE oraz Maroko podpisały protokół do Układu, którego postanowienia przewidywały umożliwienie preferencyjnego traktowania produktów pochodzących z Sahary Zachodniej. W przypadku spraw C-778/21 P oraz C 798/21 P  podstawą faktyczną było Porozumienie o partnerstwie w sprawie zrównoważonych połowów zawarte między UE a Marokiem w czerwcu 2019.

W przypadku obu spraw Front Polisario, organizacja reprezentująca niepodległościowe dążenia ludności Sahary zachodniej, na podstawie art. 263 TFUE  wniosła o kontrolę legalności decyzji Rady zatwierdzającej wspomniane porozumienia. W swojej argumentacji Front Polisario podkreślało, że w świetle wcześniejszego orzecznictwa TSUE, Rada zatwierdzając porozumienia naruszyła prawo do samostanowienia ludności Sahary Zachodniej. Sąd Unii Europejskiej pochylił się tą argumentacją, anulując obie decyzje. W następnym kroku, zarówno Rada, jak i Komisja wniosła odwołania do TSUE od obu decyzji.

To właśnie w tym kontekście, Rzecznik Generalna Tamara Ćapeta wydała dwie opinie. W sprawie protokołu do Układu o Stowarzyszeniu, Rzecznik Generalna zaproponowała ona uchylenie wyroku Trybunału z następujących powodów. Po pierwsze, protokół stowarzyszenia definiuje Saharę Zachodnią jako terytorium odrębne od Królestwa Maroka. Jest tak, ponieważ protokół do układu stowarzyszeniowego przewiduje, że produkty pochodzące z Sahary zachodniej, pomimo korzystania z preferencyjnej taryfy celnej właściwej dla towarów marokańskich, powinny także zawierać informację o fakcie pochodzenia z terytorium Sahary zachodniej. Po drugie, jak zaznacza Rzecznik Generalna, w ramach obecnej struktury organizacyjnej mieszkańcy Sahary Zachodniej nie mogą wyrazić zgody na zawarcie umowy międzynarodowej dotyczącej ich terytorium. Zgodę taką, w świetle art. 73 Karty Narodów Zjednoczonych może natomiast wyrazić władza administracyjna tego terytorium. Natomiast, zarówno Rada, jak i Komisja zgodne są, co do tego, że Maroko nie ma ani suwerennej władzy ani nie okupuje Sahary zachodniej, jednakże pełni na tym terytorium obowiązki administracyjne.

Co ciekawe, w opinii dot porozumienia dot. zrównoważonych połowów, Rzecznik Generalna doszła do innych wniosków, rekomendując oddalenie odwołania. W swej argumentacji podkreśla ona, że porozumienie  nie uznaje Sahary Zachodniej za odrębne terytorium Królestwa Maroka, pozbawiając ludność Sahary Zachodniej prawa do samostanowienia i korzystania z jego zasobów. Jest tak w szczególności ze względu na fakt, że rząd Maroka nie opracował planu redystrybucji kompensacji, które Unia Europejska zobowiązuje się płacić w zamian za dostęp do obszarów połowowych. W konsekwencji, ludność Sahary zachodniej nie będzie otrzymywać żadnych materialnych korzyści z eksplotacji jej zasobów naturalnych przez UE. Niemniej jednak, pomimo rekomendowania podtrzymania orzeczenia Sądu, Rzecznik Generalna, ze względu na duże znaczenie relacji dyplomatycznych z Marokiem, sugeruje, aby porozumienie obowiązywało przez kolejne dwa lata. Zdaniem Rzecznik Generalnej okres ten pozwoliłby Unii Europejskiej na znalezienie nowej formy współpracy z Marokiem.

Podsumowując, wspomniane dwie opinie uzupełniają bogatą sagę orzecznictwa TSUE ws. statusu statusu terytorium Sahary Zachodniej w świetle porozumień handlowych zawartych między Unią Europejską a Królestwem Maroka. Co istotne jednak, mimo podobnego stanu faktycznego, prowadzą one do odmiennych wniosków. Należy zatem z uwagą czekać na nadchodzące rozstrzygnięcie Trybunału, który po raz kolejny stanie przed dylematem szukania kompromisu między interesem gospodarczym Unii Europejskiej a obowiązkiem przestrzegania norm prawa międzynarodowego. 

Autor: Witold Janas

Guest post: Orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Londynie ws. Sahary Zachodniej: polityka handlowa wobec zasad prawa międzynarodowego

Sąd Apelacyjny w Londynie ostatecznie oddalił apelację organizacji Western Sahara Campaign (WSCUK). Apelacja dotyczyła orzeczenia Sądu Administracyjnego w Londynie z 5 grudnia 2022 r. , w którym  oddalono powództwo ws. anulowania umowy handlowej między Wielką Brytanią a Marokiem. W konsekwencji podtrzymano ważność umowy handlowej zawartej między Marokiem a Wielką Brytanią w 2019 r., która uwzględnia jej stosowanie także w odniesieniu do produktów pochodzących z Sahary Zachodniej. Wyrok ten, podobnie jak orzecznictwo TSUE ws. umów handlowych zawieranych między UE a Marokiem, należy osadzić w szerszym kontekście statusu prawnego Sahary Zachodniej oraz wpływu zasad prawa międzynarodowego na politykę handlową.

 

Donald Trump uznaje suwerenność Maroka nad Saharą Zachodnią

W oświadczeniu wydanym przez Biały Dom w dniu 10 grudnia napisano m.in., że Stany Zjednoczone uznają suwerenność Maroka nad całą Saharą Zachodnią i wyrażają wsparcie dla „poważnej, wiarygodnej i realistycznej” propozycji autonomii Sahary Zachodniej jako jedynej podstawy sprawiedliwego i trwałego rozwiązania sporu dotyczącego tego terytorium. Jednocześnie wskazano, że USA uważają, że oparcie rozwiązania konfliktu o niepodległe Państwo Sahrawi nie jest realistyczną opcją i tylko „prawdziwa autonomia” pod zwierzchnictwem Maroka jest prawdopodobnym rozwiązaniem.

Okrągły stół ws. dekolonizacji Sahary Zachodniej

Jak informowaliśmy na początku 2017 r., ani trwające od 1991 r. zawieszenie broni w Saharze Zachodniej, ani nawet powrót Maroka na forum Unii Afrykańskiej nie pozwoliły na przełamanie impasu ws. ewentualnego uzyskania niepodległości przez Saharyjską Arabską Republikę Demokratyczną. Paradoksalnie, może utrata cierpliwości przez Stany Zjednoczne do kolejnych przedłużeń mandatu kontrowersyjnej Misji Narodów Zjednoczonych na rzecz Referendum na Saharze Zachodniej (MINURSO) doprowadzi do przełomu.

Zmiana panoramy międzynarodowej ochrony inwestycyjnej: od Ekwadoru do Maroka i Nigerii

3 maja b.r. Zgromadzenie Narodowe Ekwadoru zatwierdziło wypowiedzenie 12 umów o popieraniu i ochronie inwestycji zagranicznych (BITów) z Argentyną, Boliwią, Chile, Chinami, Hiszpanią, Holandią, Kanadą, Szwajcarią, USA, Wenezuelą i Włochami. Mimo że z perspektywy prawnomiędzynarodowej to zaledwie wstęp do działań prawnych, decyzja parlamentu wpisuje się w dotychczasowy kierunek działań, zatem należy się spodziewać jej rychłej realizacji (acz ze świadomością że skutki prawne wypowiedzenia BITów są zazwyczaj odroczone o 5 do 15 lat). 

Politykę inwestycyjną Ekwadoru warto porównać z traktatem inwestycyjnym nowej generacjipodpisanym niedawno przez rządy Maroka i Nigerii.

***

Maroko „nigdy nie uzna” Saharyjskiej Arabskiej Republiki Demokratycznej

Maroko, które w styczniu b.r. powróciło na forum Unii Afrykańskiej (UA) (BBC, Morocco to rejoin African Union despite Western Sahara dispute), za pośrednictwem ministra właściwego ds. zagranicznych, oświadczyło, że nie uznaje i nigdy nie uzna Saharyjskiej Arabskiej Republiki Demokratycznej (SARD). Maroko podwoi też wysiłki zmierzające do przekonania nielicznej grupy państw, przede wszystkim afrykańskich, które uznają owe „marionetkowe państwo”, do zmiany stanowisk adekwatnie do „wymogów legalności prawnomiędzynarodowej i realiów geopolitycznych” (Droit International, Le Maroc ne "reconnaîtra jamais" la République sahraouie). 

Powrót na forum UA w niczym nie zmienia przeświadczenia o „marokańskim charakterze Sahary". Maroko opuściło bowiem UA w 1984 r. właśnie w związku z przyjęciem w poczet członków SARD, po tym jak Front Polisario zdołał wyprzeć Maroko z Sahary Zachodniej.