Guest post: Zestrzelenie indyjskiego samolotu z dnia 27 lutego 2019 roku i status zatrzymanego pilota w świetle międzynarodowego prawa humanitarnego

27 lutego 2019 r. na granicy Indii i Pakistanu pakistańskie lotnictwo wojskowe zestrzeliło indyjskiego MiG-21 pilotowanego przez wing commander'a (odpowiednik stopnia podpułkownika w siłach powietrznych RP) Abhinandana. Incydent ten był częścią większej potyczki powietrznej w której wojskowe statki powietrzne obydwu strony naruszały wzajemnie przestrzeń powietrzną. Podczas jednego z lotów w ramach misji przechwytujących, pakistańskie myśliwce (najprawdopodobniej typu F-16) zaatakowały i zniszczyły samolot indyjski. Abhinandan katapultował się z płonącej maszyny już na terytorium Pakistanu i został zatrzymany przez oddziały armii pakistańskiej wkrótce po zestrzeleniu. Oprócz kwestii geopolitycznych, związanych z poważnym kryzysem pomiędzy państwami posiadającymi arsenał nuklearny i pozostającymi w ciągłym sporze terytorialnym, wystąpiło tu istotne zagadnienie z zakresu międzynarodowego prawa humanitarnego. 

Warto zaznaczyć, że niemal od początku, władze indyjskie domagały się równolegle: 1) natychmiastowej repatriacji pilota do ojczyzny, 2) traktowania go jako jeńca wojennego zgodnie ze standardami III Konwencji genewskiej z 1949 r. Jednakże zasadnicza przesłanką materialnego stosowania norm i zwyczajów międzynarodowego prawa humanitarnego jest zaistnienie stanu "konfliktu zbrojnego". Powstaje w związku z tym pytanie o następującej treści – czy jednorazowy incydent zbrojny o charakterze międzynarodowym w postaci potyczki powietrznej zakończonej zniszczeniem wojskowego statku powietrznego jest dostateczną przesłanką do "uruchomienia" przepisów prawa obowiązującego w okresie wojny? 

Indie zawieszają specjalny status stanu Dżammu i Kaszmir

Przypomnijmy, że gdy Indie i Pakistan uzyskały niepodległość od Wielkiej Brytanii w 1947 r., Indian Independence Act zakładał, że władze Kaszmiru będą mogły same zadecydować, do którego z tych dwóch państw przystąpić. Ostatecznie maharadża Kaszmiru zdecydował o przystąpieniu do Indii, w zamian za ochronę przed atakami ze strony plemion zamieszkujących Pakistan. W tym samym roku wybuchł konflikt między Indiami a Pakistanem o kontrolę nad Kaszmirem. W 1948 r. RB ONZ uchwaliła rezolucję 47, w której nakazała przeprowadzenie referendum w regionie, wycofanie wojsk pakistańskich z Kaszmiru i ograniczenie indyjskiej obecności wojskowej do minimum. Doszło wówczas do podpisania porozumienia o zawieszeniu broni między Indiami i Pakistanem, które wyznaczyło de facto linie podziału Kaszmiru. Od tego czasu, oprócz ciągłego stanu napięcia między oboma państwami, doszło do dwóch poważnych konfliktów, w latach 60. i 90.

Do tej pory indyjska konstytucja miała zastosowanie do stanu Dżammu i Kaszmir, ale z pewnymi wyjątkami i zmianami wprowadzonymi przez artykuł 370 konstytucji i specjalne rozporządzenie konstytucyjne z 1954 r. Zgodnie z tymi regulacjami, stan Dżammu i Kaszmir miał szerokie uprawnienia legislacyjne (oprócz spraw związanych z obronnością, komunikacją i sprawami zagranicznymi), a osoby spoza stanu nie mogły osiedlać się, kupować ziemi, obejmować funkcji w administracji publicznej ani otrzymywać stypendiów edukacyjnych w tym stanie. 

5 sierpnia indyjski parlament przyjął prezydencki dekret, który znosi te specjalne uprawnienia (tekst można znaleźć tutaj). Następnego dnia parlament przegłosował także Jammu and Kashmir Reorganisation Bill, który dzieli dotychczasowy stan Dżammu i Kaszmir na terytorium związkowe Dżammu i Kaszmir (Union Territory of Jammu and Kashmir) i terytorium związkowe Ladakh (Union Territory of Ladakh) (tekst ustawy można znaleźć tu). W podziale terytorialnym Indii oznacza to degradację Dżammu i Kaszmir.

Napięcie między Indiami i Pakistanem po samobójczym ataku w Kaszmirze

14 lutego w mieście Pulwama w części Kaszmiru znajdującej się pod kontrolą Indii doszło do samobójczego ataku, podczas którego samochód kierowany przez zamachowca wjechał w autobus przewożący indyjskich policjantów, w wyniku czego zginęły 44 osoby. Do ataku przyznała się pakistańska islamistyczna bojówka Jaish-e-Mohammad, która jest uznawana przez ONZ, Unię Europejską i Stany Zjednoczone za organizację terrorystyczną.

Indyjski rząd oskarżył władze Pakistanu o to, że pozwalają Jaish-e-Mohammad przeprowadzać operacje ze swojego terytorium przeciwko Indiom i wezwał do podjęcia natychmiastowych działań, ale Pakistan odrzucił oskarżenia o związek z zamachem. Indie, mimo że nie przedstawiły żadnych konkretnych dowodów na zaangażowanie Islamabadu w wydarzenia w Pulmawie, od razu zapowiedziały, że podejmą wszystkie możliwe kroki dyplomatyczne, aby odizolować Pakistan na arenie międzynarodowej. 

Plan ten jednak szybko eskalował, ponieważ 26 lutego indyjskie samoloty bojowe zbombardowały terytorium Pakistanu, na którym mają stacjonować bojownicy Jaish-e-Mohammad. Pakistan twierdzi, że indyjski atak nie wyrządził żadnych strat. Następnego dnia Pakistan wysłał swoje samoloty bojowe nad terytorium Indii, w wyniku czego co najmniej jeden indyjski myśliwiec został zestrzelony (Pakistan twierdzi, że zestrzelone zostały dwa samoloty, Indie twierdzą, że jeden).

Amerykańskie sankcje finansowe wobec Pakistanu dla wzmocnienia sojuszu antyterrorystycznego z Pakistanem

Niespełna dwa miesiące od momentu, kiedy informowaliśmy o wejściu Pakistanu do nowej muzułmańskiej koalicji antyterrorystycznej pod wodzą Arabii Saudyjskiej, państwo to zostało objęte amerykańskimi sankcjami finansowymi właśnie pod zarzutem tolerowania organizacji terrorystycznych na własnym terytorium.

Administracja prezydenta Donalda Trumpa zadecydowała o zawieszeniu 255 mln USD finansowania poprawy bezpieczeństwa, póki Pakistan nie podejmie bardziej zdecydowanych działań względem siatek terrorystycznych funkcjonujących w jego jurysdykcji (WSJ, U.S. to Withhold All Security Assistance to Pakistan). Islamabad został oskarżony o prowadzenie "podwójnej gry" - korzystanie z pomocy amerykańskiej, jednocześnie tolerując działania zagrażające bezpieczeństwu misji USA w Afganistanie. Powyższy krok ogłoszono razem z groźbą zamrożenia dalszego 1 mld USD innych środków pomocowych. Z sankcji wyłączono wsparcie gospodarcze i humanitarne. W dłuższej perspektywie Pakistan mógłby utracić status ważnego sojusznika spoza NATO, co pociągnęłoby za sobą choćby utratę dostępu do amerykańskiego systemu szkoleń, sprzętu wojskowego i informacji wywiadowczych. W najgorszym wariancie można by sobie wręcz wyobrazić uznanie tego państwa za sprzyjające terroryzmowi (taką ewentualność sygnalizowała międzynarodowa Financial Action Task Force). 

Arabia Saudyjska inicjuje muzułmańską koalicję antyterrorystyczną

W niedzielę 26 listopada Arabia Saudyjska uroczyście zainicjowała współpracę Muzułmańskiej Koalicji Antyterrorystycznej (IMCTC). Książę i następca tronu Mohammed ben Salman w Rijadzie przewodniczył posiedzeniu ministrów obrony m.in. z Pakistanu, Turcji i Nigerii (Gulf News, Saudi Crown Prince opens mega anti-terror meeting in Riyadh). Tym samym zrealizowane zostały zapowiedzi współpracy wojskowej z grudnia 2015 r.

Prawnomiędzynarodowa ochrona przed prześladowaniami za homoseksualizm

Mocą wyroku n. 9946 włoski Corte di Cassazione orzekł, że osobie zagrożonej prześladowaniami w kraju macierzystym ze względu na preferencje seksualne przysługuje ochrona międzynarodowa (Marina Castellaneta, Protezione internazionale se il Paese di origine punisce l’omosessualità). Uchylając orzeczenie drugiej instancji w sprawie Pakistańczyka, któremu w ojczyźnie groziło dożywotne pozbawienie wolności, sąd stwierdził, że fakt penalizacji homoseksualizmu jest istotny z punktu widzenia prawnomiędzynarodowej ochrony życia prywatnego i wolności osobistej. 

Zarówno sąd pierwszej instancji jak i sąd apelacyjny oddaliły wniosek o ochronę, uznając że przedstawione uzasadnienie było wewnętrznie sprzeczne i niedostatecznie precyzyjne.

Putin wzywa do delegalizacji stosowania sankcji gospodarczych

Rok po odwołaniu szczytu w Soczi i wykluczeniu Rosji z G8 (zobacz nasze posty tu i tu), Prezydent Putin odniósł wizerunkowy sukces przewodnicząc w Ufie (Baszkiria) podwójnemu szczytowi BRICS oraz Szanghajskiej Organizacji Współpracy (SzOW). 

Rosyjska wizja wielobiegunowego świata. Źródło: polisblog.

Szczególne powody do zadowolenia mogła organizatorom przynieść akcesja Indii i Pakistanu do SzOW, która zdaniem gospodarza dowodzi kształtowania się wielobiegunowego ładu międzynarodowego (TVN24, Udany dzień Putina. Jego anty-NATO wzbogaci się o dwa nowe państwa). Prezydent Putin wyraził również przekonanie, że niebawem dojdzie do przełomu w negocjacjach P5+1 z Iranem, oraz nie omieszkał okazji do skłócania państw UE, wytykając zaniechania Brukseli wobec Grecji (TVN24, Putin pyta: gdzie była Unia Europejska, kiedy narastały problemy w Grecji).

Stały Trybunał Arbitrażowy o tamie w Kaszmirze

20 grudnia Stały Trybunał Arbitrażowy w Hadze wydał orzeczenie w sprawie Pakistan v. Indie, dotyczącej budowy tamy na rzece Kishenganga w dolinie Indusu w Kaszmirze. Zasadniczo Trybunał poparł roszczenia Pakistanu, chociaż sama budowa tamy przez stronę indyjską także została dopuszczona.

Sprawę przeciwko Indiom ustanowił Pakistan w 2010 r., w oparciu o umowę międzynarodową o regulacji wód Indusu (Indus Waters Treaty), w której zawarciu i stosowaniu pośredniczy Bank Światowy i przewidującą między innymi obowiązek pokojowego rozstrzygania sporów dotyczących rozprowadzania wód Indusu i jego dopływów. Spór rozstrzygnięty przez STA dotyczył budowy tamy i odprowadzenia części wód Kishenganga (w Pakistanie nosi nazwę Neelum) do elektrowni wodnej. Pakistan twierdził, że budowa ta będzie zagrażała funkcjonowaniu jego elektrowni wodnej Neelum-Jhelum Hydro-Electric Project. komentarzach szczególną uwagę zwraca się na wygraną Pakistanu. Indie nie będą mogły odprowadzić więcej niż 50% wód oraz zejść poniżej pewnego minimalnego ich poziomu. STA nie zabronił wprawdzie Indiom budowy tamy, jednak konieczna będzie modyfikacja projektu.  

Z punktu widzenia prawa środowiska szczególnie interesujące są przemyślenia STA dotyczące ocen oddziaływania na środowisko przedstawionych przez strony. Podkreślił on różnice w OOŚ przedstawionych przez obie strony - Pakistan przedstawił całościową analizę wpływu budowy na różne elementy środowiska, podczas gdy Indie ograniczyły się jedynie do analizy wpływu na gatunki ryb żyjące w rzece Kishenganga. Z jednej strony STA stwierdził , że nie ma jednego, właściwego sposobu opracowywania OOŚ, z drugiej jednak podkreślił, że analiza przedstawiona przez Pakistan jest znacznie odpowiedniejsza w przypadku tak skomplikowanego projektu jak budowa tamy i elektrowni wodnej.