Guest post: Transfer uzbrojenia do Izraela zablokowany w Niderlandach

12. lutego 2024 r. Sąd Apelacyjny w Hadze wydał nakaz wstrzymania eksportu części F-35 produkowanych przez Lockheed Martin do Izraela z uwagi na oczywiste ryzyko, że są używane do naruszenia prawa międzynarodowego przez Izrael. Decyzja sądu jest wynikiem pozwu złożonego przez trzy organizacje pozarządowe (Oxfam Novib, Vredesbeweging PAX Nederland, The Rights Forum) przeciwko państwu niderlandzkiemu w związku z naruszeniem krajowego i międzynarodowego prawa regulującego eksport uzbrojenia, Konwencji o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa z 1948 r. i Konwencji genewskich z 1949 r. Zarzuty dotyczyły kontynuowania wykonania licencji nr NL009 z 2016 r. i eksportu części F-35 dokonanych również po 7. października 2023 r. pomimo doniesień o naruszeniach MPHKZ w Gazie. Skarżący podnieśli, że wstrzymanie transferu uzbrojenia do Izraela wynika z obowiązku zapewnienia przestrzegania MPHKZ przewidzianego w art. 1 wspólnych do I-IV Konwencji genewskich z 1949 r.

Margines swobody przy decyzjach eksportowych

15. grudnia 2023 r. sąd I instancji oddalił pozew z uwagi na margines swobody państwa w ważeniu politycznych i strategicznych spraw związany z eksportem uzbrojenia. Ponadto, zdaniem tego sądu, ani prawo krajowe ani międzynarodowe nie wymagają przeglądu licencji, mimo że istnieje prawdopodobieństwo, że w Gazie dochodzi do naruszeń MPHKZ, w tym przy użyciu F-35. Zarówno Izrael jak i Królestwo Niderlandów są uczestnikami programu F-35. Niderlandzki rząd podniósł, że wykonał swoje zobowiązania międzynarodowe, ponieważ z jednej strony przeprowadził ocenę ryzyka, czy transfer części uzbrojenia przyczyni się do popełnienia naruszeń MPHKZ, a z drugiej – innych czynników, takich jak prawo Izraela do samoobrony w szerszym kontekście potencjalnego konfliktu zbrojnego na Bliskim Wschodzie oraz interesów Królestwa Niderlandów związanych z bezpieczeństwem państwa. Rząd wskazał ponadto, że cierpienie ludności cywilnej w Gazie jest ogromne, ale prawo rządzące konfliktami zbrojnymi nie pozwala na przeprowadzenie zero-jedynkowych kalkulacji. Zdaniem rządu, sąd nie był uprawniony do oceny postępowania izraelskich sił zbrojnych bez dostępu do wszystkich okoliczności rzekomo popełnionych naruszeń MPHKZ. Rząd zapowiedział złożenie apelacji do Sądu Najwyższego Królestwa Niderlandów, podnosząc, że decyzje w przedmiocie transferu uzbrojenia i sprawowania polityki zagranicznej należą do kompetencji rządu a nie sądu.

Klęska starań USA o przedłużenie embargo na broń do Iranu

Stosunkiem głosów 2:2:11 przepadła na forum Rady Bezpieczeństwa ONZ amerykańska propozycja rezolucji ws. bezterminowego przedłużenia embargo na broń do Iranu (UN, Security Council Announces Failure to Adopt Text on Iran Sanctions by 2 Against, 2 in Favour, 11 Abstentions). 

Stany Zjednoczone przekonały jedynie Dominikanę do poparcia projektu. Od głosu wstrzymały sie m.in. państwa Unii Europejskiej (Belgia, Estonia, Francja, Niemcy i Wlk. Brytania), od początku przeciwnej zerwaniu przez USA nuklearnego porozumienia z Iranem (nasz ostatni post).

Zgodnie z JCPOA - i przyjętą na jego podstawie Rezolucję RB ONZ 2231 - embargo wygaśnie 18 października b.r. Mimo że przedłużenie sankcji na handel bronią co do zasady miało cieszyć się przychylnością szerszej grupy państwa, o miażdżącym rezultacie głosowania podobno przesądziły obawy, że administracja USA następnie nałoży sankcje unilateralne, czym ostatecznie pogrzebie nadzieje na powstrzymanie irańskich ambicji nuklearnych  (Le Monde, Résolution américaine rejettée par l’ONU : l’Iran jubile, Washington humilié).

W reakcji na klęskę amerykańskich zabiegów dyplomatycznych prezydent Trump zapowiedział niezwłoczne podjęcia działań, które "upokorzą pozostałe strony [JCPOA]" (Le Monde, Crise en vue à l’ONU après l’échec de la résolution américaine sur l’Iran). Stany Zjednoczone zapowiadają zastosowanie mechanizmu snapback tj. pół-automatycznego przywrócenia sankcji w przypadku pogwałcenia porozumienia (przez Iran). Wątpliwości co do możliwości skorzystania z mechanizmu budzi jednak fakty wycofania się USA z porozumienia.

Zalecenie KE dla programów compliance handlu produktami podwójnego zastosowania

Komisja Europejska opublikowała Zalecenie na potrzeby wewnętrznych systemów compliance w podmiotach zaangażowanych w obrót produktami podwójnego zastosowania (Zalecenie KE (UE) 2019/1318). Celem dokumentu jest stworzenie wytycznych i harmonizacja implementacji Rozporządzenia Rady (WE) nr 428/2009 ustanawiającego wspólnotowy system kontroli obrotu produktami podwójnego zastosowania w odniesieniu do kompetentnych władz krajowych i eksporterów.

Airbus Helicopters pozwie Polskę za zerwanie negocjacji ws. śmigłowców wielozadaniowych

W obliczu fiaska kilkumiesięcznych negocjacji ugodowych, francuski koncern Airbus notyfikował m.in. Ministerstwu Obrony Narodowej, Kancelarii Prezesa Rady Ministrów i, zapewne, Ministerstwu Rozwoju wszczęcie procedury arbitrażowej w związku z prowadzeniem negocjacji bez woli zawarcia umowy (DGP, Caracali nie mamy, ale i tak za nie zapłacimy). Mimo że umowa na zakup 50 helikopterów H225M Caracal o wartości ok. 13,4 mld zł – po 5 latach negocjacji i testach – została parafowana przez poprzedni rząd, kolejny zerwał ją powołując się na niemożność wypracowania kompromisu ws. umowy offsetowej na transfer technologii (Defence24.pl, Rok po rezygnacji z Caracali. Kiedy nowe śmigłowce dla wojska?). W sprawie wydano wówczas lakoniczny komunikat, a strona francuska została o fakcie poinformowana zaledwie kilkadziesiąt minut przed dziennikarzami.

Antoni Macierewicz podczas wizyty w zakładach w Mielcu
deklaruje rychły zakup polskich helikopterów. Źródło. TokFM, Kalendarium obietnic.

USA zaopatrzą Ukrainę w broń

W piątek 22 grudnia amerykańska administracja poinformowała Kongres, że prezydent Donald Trump podpisał decyzję ws. dostarczenia Ukrainie zaawansowanych systemów obronnych, w tym przeciw pancernych pocisków kierowanych Javelin. Ukraina od dawna zabiegała o zakup amerykańskiej broni m.in. do zwalczania pojazdów opancerzonych rosyjskiej produkcji. Jak dotąd Stany Zjednoczone nie udzielały jednak wsparcia w formie rodzącej obawy o eskalację konfliktu - symetryczną odpowiedź Moskwy w postaci dodatkowego zaopatrzenia separatystów. Wbrew naleganiom Pentagonu (WSJ, U.S. Weighs Supplying Ukraine With Missiles), pomoc była ograniczona do szkoleń i środków "nieśmiercionośnych".

US Marines niosą FGM-148 Javelin, Afganistan 2010. Źródło: Konflikty.pl

Również Francja i Niemcy opowiadały się przeciwko dostarczaniu Ukrainie broni. Wedle informacji WSJ silniejsze wsparcie militarne mają natomiast zaoferować m.in. Polska, Litwa, Kanada i Wielka Brytania.

Szwedzko-saudyjski spór (o prawa kobiet)

Arabia Saudyjska zapowiedziała właśnie, że przestanie przyznawać wizy oraz przedłużać ważność dokumentów przyznanych obywatelom Szwecji (EU Observer, Saudi Arabia to stop visas for Swedish nationals). Tym samym doszło do kolejnej wymiany ciosów, po wcześniejszej decyzji Premiera Szwecji o nieprzedłużeniu kontraktów zbrojeniowych.

Tekst nowego Traktatu o Handlu Bronią przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne NZ

Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 2 kwietnia 2013 r. przeważającą większością głosów przyjęło tekst nowego Traktatu o handlu bronią (The Arms Trade Treaty). Za traktatem głosowało ostatecznie 154 państw, w tym również Polska; przeciwko opowiedziały się trzy (Syria, Iran oraz Korea Północna), zaś 23 kraje wstrzymały się od głosu (m.in. Rosja oraz Chińska Republika Ludowa). Na głosowanie nad traktatem ostatecznie zdecydowano się po zablokowaniu w zeszłym tygodniu jego przyjęcia w drodze konsensusu (na skutek opozycji ze strony Syrii, Iranu oraz Korei Północnej). Przyjęty tekst Traktatu między innymi zakazuje eksportu do krajów objętych międzynarodowym embargiem. Państwa są również zobowiązane przed przeprowadzeniem transakcji do dokonania oceny ryzyka przejęcia sprzedawanej broni przez grupy terrorystyczne lub wykorzystywania jej do atakowania chronionych obiektów cywilnych. W przypadku negatywnej oceny sprzedaż broni jest zabroniona. Państwa mogą złożyć podpis pod traktatem od 3 czerwca 2013 r., zaś sam traktat wejdzie w życie po upływie 90 dni od dnia złożenia 50-tego instrumentu ratyfikacyjnego.

Traktat dot. handlu bronią (ATT)

Od 18 do 28 marca 2013 r. trwa konferencja w Nowym Jorku w sprawie przyjęcia traktatu dot. handlu bronią. Jest to kolejne podejście do uregulowania tej kwestii, gdyż konferencja z lipca 2012 r. nie przyniosła rezultatów (nie udało się osiągnąć konsensusu co do ostatecznej treści traktatu, tym razem zapewne dojdzie do głosowania). Za porażkę poprzedniej konferencji obwiniano Stany Zjednoczone i Rosję, które uznały, iż było za mało czasu, aby rozwiać wszelkie niejasności. Oczywiście jest też grupa państw (Syria, Korea Północna, Iran, Egipt, Algiera), które co do zasady uważały, że nie należy kontrolować handlu bronią.

Teraz negocjacje mogą być łatwiejsze, gdyż prezydent Obama nie walczy o reelekcję, więc przy odrobinie woli może przeciwstawić się lobbistom amerykańskiego przemysłu zbrojeniowego. Kluczowe znaczenie ma porozumienie pomiędzy największymi eksporterami broni, czyli Stanami Zjednoczonymi, Chinami, Rosją, Francją, UK, Niemcami (ciekawe zestawienie stanowisk tych państw wobec projektu traktatu na http://www.amnesty.org/en/news/big-six-arms-exporters-2012-06-11)

Problem nielegalnego handlu bronią jest postrzegany m.in. przez RB jako jedna z przyczyn konfliktów (zob. rezolucje w sprawie regionu Sahelu i konsekwencji konfliktu w Libii) a negocjowany traktat ma ułatwić utrzymanie pokoju na świecie. Traktat ma bowiem zapobiegać przyczynom konfliktu i naruszeniom praw człowieka (gdy natomiast wprowadzane przez RB embarga są reakcją na naruszenia, a proces rozbrajania jest żmudny i rzadko efektywny).

Projekt traktatu zakłada, że państwa nie mogą przekazywać broni jeśli m.in. podejrzewają, iż zostanie ona użyta do popełniania ludobójstwa, zbrodni wojennych czy zbrodni przeciwko ludzkości oraz nakłada na państwa obowiązek pełnej kontroli eksportu broni konwencjonalnej.

Choć w stosunku do konferencji padają górnolotne określenia jak „historyczna szansa”, to sceptycznie należy podejść do możliwości przyjęcia traktatu w znaczący sposób ograniczający handel bronią. Zapewne niektóre postanowienia zostaną rozmyte, albo w ogóle konferencja zakończy się fiaskiem.

Projekt konwencji dostępny na http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/CONF.217/CRP.1&Lang=E

A przebieg konferencji można śledzić na http://www.un.org/disarmament/ATT/