Granice wolności słowa w debacie publicznej nt. homoseksualności Carl Jóhann Lilliendahl p. Islandii

Tematyka wolności słowa w debacie nt. praw osób homoseksualnych jest stosunkowo częsta w orzecznictwie ETPC. Ostatnie wydarzenia z USA i zintensyfikowanie dyskusji nt. niedyskryminacji skłoniły Trybunał do wyróżnienia na swojej stronie internetowej decyzji o niedopuszczalności w sprawie Carl Jóhann Lilliendahl p. Islandii. 

Skarżący został skazany na grzywnę w wys. 800 euro za użycie w stosunku do osób LGBT słów „dewianci” i określenia „dewiacje seksualne” w trakcie dyskusji toczącej się wokół edukacji w szkołach nt. problematyki LGBT. Sąd Najwyższy Islandii – rozstrzygający sprawę w ostatniej instancji - uznał, że pociągnięcie do odpowiedzialności było konieczne w celu przeciwdziałania uprzedzeniom, nienawiści i lekceważącym wypowiedziom w stosunku do grup społecznych, które historycznie podlegały dyskryminacji.

Trybunał strasburski podzielił ocenę sądów krajowych. Co prawda uznał, że wypowiedzi skarżącego nie były tego rodzaju, by zastosowanie znalazł art. 17 uniemożliwiający zwracanie się do ETPC w sytuacjach, gdy skarga stanowiłaby nadużycie prawa do złożenia skarg. W tym względzie stwierdził, że chociaż komentarze były uprzedzające, nie było na pierwszy rzut oka oczywiste, że ich celem było podżeganie do przemocy lub niszczenie praw i wolności chronionych przez Konwencję.

Trybunał stwierdził jednak, podobnie jak Sąd Najwyższy Islandii, że celem komentarzy było promowane nietolerancji i popieranie nienawiści, dlatego też uzasadnionym celem sankcji karnej była ochrona praw innych osób – w tym przypadku osób LBGT. Trybunał podzielił pogląd, że przepisy prawa karnego były sformułowane w wystarczająco jasny sposób, aby skarżący mógł przewidzieć, że mogą znaleźć zastosowanie w jego przypadku, a ingerencja była proporcjonalna, biorąc pod uwagę dotkliwość komentarzy dla osób nimi dotkniętych i fakt, że sąd krajowy nie zdecydował się na zastosowanie kary ograniczenia wolności, a jedynie grzywnę.   

Przedterminowe odwołanie z urzędu motywowane krytycznymi wypowiedziami w stosunku do rządu stanowi naruszenie EKPC - Laura Kovesi p. Rumunii

Obecna szefowa Europejskiej Prokuratury Laura Kovesi ma nowe powody do zadowolenia. Nie dość, że pod koniec 2019 r. objęła swoją funkcję wbrew sprzeciwowi władz rumuńskich, z którymi pozostawała w ostrym konflikcie, to jeszcze uzyskała korzystny dla siebie wyrok w postępowaniu przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w sprawie dotyczącej jej przedterminowego zwolnienia z funkcji szefowej Krajowego Biura Antykorupcyjnego. W 2018 r. rząd Rumunii doprowadził do usunięcia Kövesi z urzędu (zdaniem krytyków: z powodu obaw przed śledztwami Biura), choć jej kadencja upływała dopiero w 2019 r., co wywołało publicznie wyrażane zaniepokojenie Komisji Europejskiej regresem Rumunii w walce z korupcją. Sprawę tę szeroko opisywały media (np. tu). Mandat Kovesi zakończono przed jego upływem w związku z krytycznymi wypowiedziami szefowej KBA nt. zmian w wymiarze sprawiedliwości wprowadzanych przez rządzącą krajem koalicję. Kovesi zawsze tłumaczyła, że wypowiadana przez nią krytyka wynikała z funkcji, którą sprawowała, a która dawała jej kompetencje do oceny rozwiązań wprowadzanych przez rząd, dotyczących m.in. systemu zwalczania korupcji.

Oceniając sprawę ETPC uznał, że zastosowanie znajdzie art. 6 Konwencji. W warstwie merytorycznej oceny w zakresie rzetelności postępowania, Trybunał zauważył, że rząd nie zakwestionował faktu, iż nie przeprowadzono sądowej kontroli zarzutów skarżącej, która uważała, że urzędu została pozbawiona w wyniku głoszonej krytyki. Trybunał wskazał, że rząd twierdził raczej, że skarżąca nie wykorzystała dostępnych krajowych środków odwoławczych, w szczególności nie odwołując się do sądu administracyjnego przeciw raportowi Ministra Sprawiedliwości, w którym przedstawione były podstawy zwolnienia z pracy. Trybunał zauważył jednak, że Trybunał Konstytucyjny, który zaangażowany został w sprawę, gdy Prezydent odmówił podpisania dekretu o odwołaniu, stwierdził, że raport ministra był uważany za akt wstępny, który sam w sobie nie wywołał żadnych skutków prawnych. Ponadto, zdaniem Trybunału, dokumenty przedstawione przez rząd wykazały, że organizacje pozarządowe próbowały bez powodzenia zakwestionować raport ministra w sądzie. Jak zauważył ETPC, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że zakwestionowanie dekretu prezydenckiego przed sądem administracyjnym, mogłoby jedynie doprowadzić do zbadania, czy spełnione zostały wymogi formalne związane z przyjęciem dekretu, podczas, gdy sprawa wymagała zbadania materialnej zgodności dekretu z prawem.

Rządowi nie udało się więc przekonać Trybunału, że skarżąca dysponowała krajowym środkiem odwoławczym mającym na celu zbadanie powodów odsunięcia jej ze stanowiska głównego prokuratora w Biurze. Oceniając sprawę w aspekcie art. 6 Trybunał odwołał się do instrumentów prawnych RE i UE podkreślających rosnące znaczenie rzetelności proceduralnej w postępowaniach zmierzających do usuwaniu lub zwalniania prokuratorów. W konsekwencji ETPC uznał, że Rumunia naruszyła samą istotę prawa skarżącej do dostępu do sądu. 

Trybunał uznał także, że w sprawie doszło do naruszenia art. 10 Konwencji gwarantującego prawo do swobody wypowiedzi. Uznał, że istniały dowody pozwalające powiązać korzystanie przez skarżącą z przysługujących jej praw poprzez krytyczne oceny skierowane w stosunku do rządowych projektów legislacyjnych, z zakończeniem jej mandatu. Za nieprzekonujące Trybunał uznał powody zwolnienia przedstawione przez rząd. Między innymi to, że "sprawy wewnętrzne" Rumunii stały się przedmiotem zainteresowania międzynarodowej opinii publicznej - co zdaniem rządu było niekorzystne wizerunkowo. Trybunał podkreślił, że rząd nie był w stanie wykazać, iż zastosowany - najostrzejszy - środek miał na celu ochronę rządów prawa lub inne uzasadnione cele. Zwolnienie było więc bezpośrednio skutkiem korzystania przez skarżącą z wolności słowa. Trybunał stwierdził ponadto, że zastosowanie tak poważnych sankcji, jak w przypadku skarżącej, miało efekt mrożący w zakresie zachowania niezależności wymiaru sprawiedliwości.

Zgromadzenie Parlamentarne RE obejmuje Polskę nadzorem praworządności

Większością głosów 140:37:11 Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy przyjęło Rezolucję 2316 (2020) ws. działalności instytucji demokratycznych w Polsce (Doc. 15025). Mocą tego aktu wszczęto procedurę monitorowania stanu polskiej praworządności, uznając że ostatnie reformy "godzą w niezależność sądownictwa i zasadę praworządności". Podstawą Rezolucji był Raport ws. funkcjonowania instytucji demokratycznych w Polsce (sprawozdawcy Azadeh Rojhan Gustafsson ze Szwecji i Pieter Omtzigt z Holandii).

Zdaniem Parlamentarzystów polski system sądowniczy jest aktualnie podatny na naciski polityczne i kontrolę ze strony władzy wykonawczej, co "pozostaje w sprzeczności z podstawowymi zasadami demokratycznego państwa prawa" (par. 3-5).

Prezydent Duda został wezwany do niepodpisywania Ustawy zmieniającej przepisy ustaw o sądach powszechnych i Sądzie Najwyższym (Druk sejmowy 69) uchwalonej przez Sejm 23 stycznia 2020 (par. 9). Przeciwko przyjęciu tzw. ustawy kagańcowej uprzednio wypowiedziały się m.in. Komisja Europejska, Komisarz Praw Człowieka RE oraz Komisja Wenecka.

Użycie symboliki nazistowskiej nie jest chronione prawem do swobody wypowiedzi - postanowienie ETPCz

Spory o przeszłość i wykorzystywanie symboli mających konotacje historyczne nie są bynajmniej polską specjalnością. Jedno z wydanych postanowień ETPCz, Nix p. Niemcom, ETPC, dotyczy właśnie takiej problematyki. 

Skarżący, Hans Burkhard Nix, został skazany na karę grzywny w zawieszeniu za umieszczenie na swoim blogu zdjęcia Heinricha Himmlera w mundurze SS ze swastyką w klapie munduru i na opasce na ramieniu. Podstawą skazania było użycie przez niego symboli organizacji, której działalność została uznana za niezgodną z konstytucją. Sądy krajowe, które rozpatrywały sprawę pana Nixa nie miały wątpliwości, że publikując zdjęcie nie zdystansował się od ideologii nazistowskiej, a zdjęcie posłużyło mu do przyciągnięcia szerszej publiczności. Co interesujące, posty na blogu, które ilustrowane były wskazanymi zdjęciami i cytatami z wypowiedzi Himmlera dotyczyły korespondencji pomiędzy skarżącym a miejscowym urzędem pracy w sprawie dalszej ścieżki rozwoju zawodowego córki skarżącego, która wkraczała w wiek dorosły. Skarżący zbulwersowany był działaniami urzędu, kontestował je i postanowił zilustrować swoje odpowiedzi wspomnianymi zdjęciami.

Muzeum II Wojny Światowej przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka

Źródło: https://trojmiasto.tv/Zwiedz-z-nami-Muzeum-II-Wojny-Swiatowej-19518.html

W ostatnich dniach pojawiło się w prasie szereg informacji oraz komentarzy dotyczących skargi prof. Pawła Machcewicza, byłego dyrektora i jednego z twórców Muzeum II Wojny Światowej (MIIWŚ) w Gdańsku, złożonej do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz.) przeciwko polskim władzom. Skarżący zarzuca im pozbawienie go prawa do sądu (dostępu do sprawiedliwości), czyli naruszanie art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPCz.). Ponadto, wskazuje on na naruszenie prawa do wolności wyrażania opinii (art. 10 EKPCz.), w którym zawiera się też wolność głoszenia i badań naukowych oraz dopuszczenie różnych głosów w debacie publicznej i historycznej. Według byłego dyrektora MIIWŚ państwo polskie podważyło podstawowe prawo człowieka do stawiania pytań, dociekania i wyrażania własnych poglądów dotyczących wydarzeń historycznych i ich interpretacji. 

Sankcja karna za spalenie portretu pary królewskiej stanowi naruszenie prawa do swobody wypowiedzi

Europejski Trybunał Praw Człowieka dość często zajmuje stanowisko co do granic swobody wypowiedzi w ramach krytyki osób publicznych. W ostatnim orzeczeniu na gruncie art. 10 Konwencji, w sprawie Stern Taulats i Roura Capellera przeciwko Hiszpanii, zarzut skarżących dotyczył niezgodnego z art. 10 Konwencji, wymierzenia im sankcji karnej w związku ze spaleniem w trakcie jednego z protestów politycznych zdjęcia pary królewskiej. 

Trybunał, jednomyślnie, orzekł, że postępowanie władz krajowych naruszyło Konwencji europejską i to biorąc pod uwagę kilka elementów. Po pierwsze, Trybunał uznał, że działania skarżących stanowiły część krytyki instytucji monarchii jako takiej, nie były zaś wymierzone w króla i królową osobiście. Skarżący poddali krytyce istnienie monarchii i funkcjonowanie króla jako głowy państwa. Po drugie, w przeciwieństwie do rozstrzygnięć zapadłych w sądach hiszpańskich, ETPCz ocenił, że zdjęcia pary królewskiej użyte zostały w wymiarze symbolicznym, a ich zniszczenie było przejawem negacji samej instytucji monarchii. Działania przeciwników politycznych monarchii były prowokacyjne, miały za zadanie przyciągnąć uwagę opinii publicznej, ale nie przekroczyły granic dopuszczalnej krytyki. Po trzecie, co chyba najbardziej istotne, akty skarżących nie stanowiły zdaniem Trybunału działań podżegających do użycia siły przeciwko monarchom, a były jedynie symbolicznym wyrazem niezadowolenia ze sprawowanej przez nich funkcji. Działania te nie mogły być zakwalifikowane jako mowa nienawiści. Po czwarte zaś, kara pozbawienia wolności w przypadku nieuiszczenia grzywny, nie była ani proporcjonalna do osiągnięcia zamierzonego celu, ani konieczna w społeczeństwie demokratycznym.

ETPCz odrzuca skargę Narodowosocjalistycznej Partii Niemiec

ETPCz uznał za niedopuszczalną skargę Narodowosocjalistycznej Partii Niemiec, która na podstawie art. 13 (prawo do skutecznego środka odwoławczego) w zw. z art. 10 (swoboda wypowiedzi) oraz art. 11 (swoboda stowarzyszania się) Konwencji i art. 3 Protokołu nr 1 do EKPCz (prawo do wolnych wyborów) podnosiła, iż jest stygmatyzowana poprzez wskazywanie przez osoby biorące udział w życiu publicznym, że działa niezgodnie z Konstytucją. W praktyce skutkuje to zdaniem skarżącej partii trudnościami w funkcjonowaniu, które osiągają poziom praktycznego zakazu funkcjonowania, a w prawie krajowym brak jest środków prawnych, którymi można by zaradzić takiej sytuacji. Warto przypomnieć, że tłem do złożenia skargi były nieustające dyskusje i wypowiedzi polityków dwóch głównych partii rządzących (przede wszystkim SPD) w Niemczech co do konieczności delegalizacji skarżącej partii. Głównym powodem skargi było niezadowolenie członków partii z rozstrzygnięć organów administracyjnych, czy sądów krajowych w zakresie poszczególnych wytaczanych sporów, które dotyczyły m.in. zwalania z pracy osób deklarujących przynależność do NPD. Trybunał uznał jednak, że niemiecki system prawny gwarantuje cały szereg środków prawnych, które mogą być wykorzystane przez członków partii, a brak uzyskania zadowalających ich rozstrzygnięć, nie dowodzi jego nieskuteczności. 

Przedwczesne zakończenie kadencji Prezesa SN Węgier naruszeniem EKPCz - Baka p. Węgrom

ETPCz orzekając w składzie Wielkiej Izby wydał wczoraj wyrok w sprawie Baka p. Węgrom. Wyrok w sposób nie pozostawiający żadnych złudzeń, bardzo krytycznie ocenia zmiany dokonane przez władze węgierskie w ramach przeprowadzonej kilka lat temu reformy sądownictwa. Trybunał orzekł w nim prawomocnie (stosunkiem głosów 15 do 2), że władze węgierskie, które poprzez wprowadzenie szeregu zmian ustawodawczych w obrębie sądownictwa doprowadziły do wcześniejszego wygaśnięcia mandatu skarżącego jako Prezesa Sądu Najwyższego i de facto - poprzez wprowadzenie warunku 5 letniego uprzedniego zajmowania stanowisk sędziowskich - uniemożliwiły mu ubieganie się o zasiadanie w nowoutworzonej Kuri - odpowiednikowi Sądu Najwyższego, które to wydarzenia miały miejsce w obliczu krytyki formułowanej przez skarżącego w odniesieniu do poczynań władz węgierskich w zakresie naruszania zasady rządów prawa, stanowiły naruszenie art. 6 i art. 10 Konwencji. Warto wskazać, że sędzia Baka nie spełniał wymogu 5-letniego zajmowania stanowisk sędziowskich, ponieważ w okresie poprzedzającym mianowanie go na Prezesa Sądu Najwyższego orzekał jako sędzia ETPCz z ramienia Węgier. 

ETPCz potwierdza, że swoboda wypowiedzi nie obejmuje negowania Holokaustu

W jednej ze swoich ostatnich decyzji stwierdzających niedopuszczalność skargi ETPCz potwierdził, że negowanie Holokaustu nie jest objęte ochroną prawa do swobody wypowiedzi. Jest to ważne orzeczenie, bo po wyroku Trybunału w sprawie Perincek (pisaliśmy o nim na blogu tutaj) można było odnieść wrażenie, że pozostawiał on poza zakresem swoich rozważań jakikolwiek kontekst historyczny skarg. 

Sankcja karna za negowanie ludobójstwa Ormian sprzeczna z EKPCz

Europejski Trybunał Praw Człowieka przyjrzał się po raz drugi sprawie Perincek p. Szwajcarii. O wyroku izbowym w tej sprawie już pisaliśmy (tu), a jego konkluzją było naruszenie art. 10 EKPCz poprzez skazanie tureckiego dziennikarza za przestępstwo polegające na negowaniu ludobójstwa Ormian w 1915 r. Wielka Izba Trybunału powtórzyła ten wniosek, trzeba jednak zauważyć, że była w tej kwestii bardzo podzielona (10 do 7). WI położyła na szali godność i współczesną identyfikację Ormian (chronione przez art. 8 Konwencji) oraz prawo do swobody wypowiedzi. Trybunał doszedł do wniosku, iż w społeczeństwie demokratycznym nie było konieczne nałożenie na pana Perinceka sankcji karnej, a to z następujących względów: wypowiadał się o kwestiach istotnych dla debaty publicznej, ale nie nawoływał do nienawiści lub nietolerancji; jego wypowiedzi nie mogły być postrzegane jako naruszające godność członków społeczności ormiańskiej w stopniu wymagającym karnej reakcji władz szwajcarskich; nie istniał też obowiązek prawnomiędzynarodowy kryminalizacji takich zachowań, a sądy szwajcarskie „ocenzurowały” wypowiedzi skarżącego z uwagi na to, że odbiegały one od tych, głoszonych w Szwajcarii. Mając na względzie te okoliczności, Trybunał uznał, że nałożona sankcja karna była nieproporcjonalna.

Hiszpania ogranicza prawo do zgromadzeń publicznych

Podczas gdy pierwsze wyniki referendum w Grecji (zob. nasz post tutaj) sugerują, że tamtejsi populiści zdołali przekonać większość obywateli do odrzucenia "dyktatu troiki", a Europa w obawie przed wzmocnieniem m.in. włoskich populistów (Le Monde, Ce drôle de contingent italien à Athènes pour soutenir Tsipras) szykuje się do przykładowego potraktowania Grecji, w Hiszpanii wdrożono środki mające ograniczyć możliwość publicznego kontestowania rządowej polityki. 

Źródło: Euronews, La loi du bâillon révulse l’Espagne.

Z początkiem miesiąca weszła w życie kontrowersyjna ustawa ograniczająca prawo do udziału w zgromadzeniach publicznych; tylko w ostatnich dniach w 60 hiszpańskich miastach odbyło się przeszło 80 protestów przeciwko nowemu "prawu o bezpieczeństwie obywatelskim" (Le Monde, En Espagne, une loi bâillon pour faire taire la contestation sociale). Ustawa cieszy się 7% poparciem społecznym.

ETPCz potwierdza odpowiedzialność administratorów portali internetowych za komentarze internautów - Delfi p. Estonii

Wielka Izba Europejskiego Trybunału Praw Człowieka rozstrzygnęła ostatecznie niezwykle ważną dla środowiska dziennikarskiego i użytkowników Internetu sprawę Delfi p. Estonii. I tym razem, podobnie jak w orzeczeniu Izby, Trybunał uznał, że pociągnięcie do odpowiedzialności właściciela portalu internetowego za obraźliwe anonimowe wpisy, nie stanowi naruszenia art. 10 Konwencji. Przypomnijmy, że sprawa dotyczyła odpowiedzialności Delfi – właściciela jednego z największych informacyjnych portali internetowych w Estonii, za obraźliwe komentarze internautów umieszczone pod jednym z artykułów, naruszające dobre imię firmy i osób, których artykuł dotyczył. W wyniku powództwa cywilnego wytoczonego przez pomówione osoby wydawca został zobowiązany do zapłaty 320 euro tytułem odszkodowania. Powołując się na artykuł 10 Konwencji przedstawiciele Delfi argumentowali przed Trybunałem, iż portal nie może ponosić odpowiedzialności za komentarze wpisywane przez internautów. Trybunał - w orzeczeniu wydanym przez Izbę uznał, iż wyroki sądów estońskich stanowiły uzasadnioną i proporcjonalną ingerencję w prawo do swobody wypowiedzi skarżącej spółki, dlatego też nie doszło do naruszenia artykułu 10 Konwencji (wyrok Izby dostępny jest tu, a na blogu pisaliśmy o nim tu). 

Przypadki „nagiego włóczęgi” - ETPCz o nagości w życiu publicznym

W wyroku w sprawie Gough p. Wlk. Brytanii Trybunał musiał rozstrzygnąć, czy notoryczne publiczne okazywanie nagości może być jedną z form manifestowania swoich poglądów. Skarżący, któremu prasa brytyjska nadała przydomek „nagi włóczęga” był i można założyć, że nadal jest wyznawcą poglądu, iż ludzie nie powinni wstydzić się nagiego ciała. Swoje przekonania manifestuje przebywając nago w miejscach publicznych. Niestety – dla skarżącego, władze brytyjskie nie wykazywały zrozumienia dla jego poglądów. Konsekwencją były liczne „represje” ze strony brytyjskiego wymiaru sprawiedliwości związane z zarzutem naruszania porządku publicznego.  

W postępowaniu przed ETPCz skarżący zarzucał, że jego wielokrotne zatrzymania, prowadzenie przeciwko niemu postępowań karnych, wyroki i w końcu pozbawienie wolności z powodu przebywania nago w miejscach publicznych stanowiły naruszenie szeregu przepisów Konwencji, szczególnie art. 8 i 10. Łącznie kary pozbawienia wolności, na które został skazany w okresie 2003-2012 to ponad 7 lat. Skarżący twierdził, że publiczna nagość jest formą manifestowania jego poglądów.

Węgierskie reformy w systemie sądownictwa pod lupą ETPCz

W wyroku w sprawie Baka p. Węgrom Trybunał wyraźnie opowiedział się po stronie skarżącego, byłego Prezesa Sądu Najwyższego Węgier, i stwierdził naruszenia art. 6 (prawo do sądu) oraz art. 10 (swoboda wypowiedzi) Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. 

Pan Baka, były sędzia z ramienia Węgier w Europejskim Trybunale Praw Człowieka, w trakcie piastowania funkcji Prezesa SN wyraźnie wypowiadał się krytyczne w sprawie reform sądownictwa wprowadzanych na Węgrzech w latach 2010-2011. W wyniku zmian konstytucyjnych – motywowanych zdaniem skarżącego m.in. jego krytyką w stosunku do władz, Sąd Najwyższy przemianowany został na organ sądowniczy o nazwie Kuria, a w konsekwencji skarżący pozbawiony został pełnionej funkcji trzy lata przed upływem kadencji, na którą został wybrany. W systemie sądownictwa wprowadzono też inne zmiany ograniczające niezależność sędziów.

Taranenko p. Rosji – nadmierne sankcje nałożone na oponentów Prezydenta Putina w trakcie demonstracji w 2004 r.

W dzisiejszym wyroku w sprawie Taranenko p. Rosji Trybunał strasburski negatywnie ocenił działania władz rosyjskich związane z protestami przeciwko polityce Prezydenta Putina … w 2004 r. Jest to kolejny wyrok dotyczący kar wymierzonym protestującym, którzy w grudniu 2004r. okupowali budynek administracji Prezydenta. Demonstranci wznosili okrzyki, prezentowali hasła na plakatach, które wywieszali przez okno budynku, rozdawali ulotki. Celem ich protestu było zmuszenie Prezydenta do rezygnacji z urzędu. Zdaniem skarżącej nie była ona członkiem Partii Bolszewickiej, która protest prowadziła, a jej obecność na miejscu protestu wynikała z tego, że zbierała materiały do swojej pracy magisterskiej. Pani Taranenko została tymczasowo aresztowana i w osadzeniu spędziła prawie roku. Następnie została skazana za udział w masowych zamieszkach na karę pozbawienia wolności na okres trzech lat w zawieszeniu.