"Polski 'serial' o rządach prawa" osiąga punkt krytyczny* - cz. I: wyrok TSUE w sprawie C-487/19 W.Ż.

6 i 7 października 2021 roku "polski 'serial' o rządach prawa" osiągnął punkt krytyczny*.

W środę (6.10) Trybunał Sprawiedliwości UE wydał wyrok w sprawie C‑487/19 W.Ż., w którym precyzyjnie i jednoznacznie określił konsekwencje, jakie z perspektywy prawa unijnego, wywołuje wadliwość procedury mianowania sędziów. 

Wyrok został wydany w odpowiedzi na pytanie prejudycjalne polskiego Sądu Najwyższego (Izba Cywilna) dotyczące sprawy sędziego W.Ż.** We wrześniu 2018 sędzia ów został przeniesiony z wydziału Sądu Okręgowego, w którym dotąd orzekał, do innego wydziału tego sądu. Od tej decyzji odwołał się do Krajowej Rady Sądownictwa (KRS), która uchwałą z dnia 21 września 2018 umorzyła postępowanie. 

Sędzia W.Ż. wniósł od tej uchwały odwołanie do Sądu Najwyższego. Jednocześnie wystąpił z wnioskiem o wyłączenie wszystkich sędziów orzekających w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (IKNiSP), która co do zasady jest właściwa do rozpoznania tego odwołania (w konsekwencji "reform" sądownictwa dokonanych przez obecne polskie władze). Ze względu na sposób powołania członkowie tej Izby nie dają bowiem - zdaniem W.Ż. - wymaganej rękojmi niezawisłości i bezstronności, ponieważ:

Rzecznik Generalny Bobek: brak podstaw kwestionowania niezawisłości sędziów powołanych przed 1989 r.

Rzecznik Generalny TS UE Michał Bobek wydał opinię w związku z pytaniem prejudycjalnym polskiego Sądu Najwyższego ws. C-132/20 Getin Noble Bank. SN zwrócił się z pytaniem, czy jeżeli w wydaniu wyroku krajowego uczestniczyli sędziowie powołani przed 1989 r., to czy sprawowanie funkcji sędziowskich budzi wątpliwości co do "do niezawisłości i bezstronności tego sędziego w rozumieniu art. 19 ust. 1 TUE i art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej".

GRECO krytycznie o zmianach w polskim sądownictwie

Pod koniec 2019 r. Grupa Państw Przeciwko Korupcji, czyli GRECO, opublikowała kolejny raport w tzw. procedurze zgodności prowadzonej w związku z raportem przyjętym w 2013r. w ramach czwartej rundy monitoringowej, która dotyczyła zagadnień korupcji w odniesieniu do członków parlamentów, sędziów i prokuratorów.  

GRECO oceniała wywiązanie się z rekomendacji przyjętych w raporcie z 2013 r., a także z kolejnych rekomendacji wydanych w ramach procedury ad – hoc wszczętej w związku ze zmianami w sądownictwie wprowadzonymi w Polsce w latach 2016 – 2018. Niestety konkluzje Grupy są dla Polski niekorzystne: wdrożonych zostało jedynie 7 na 16 pierwotnych rekomendacji, natomiast z rekomendacji wydanych w procedurze ad – hoc jedynie 1 z 6. Zarzuty dotyczące statusu prawnego parlamentarzystów dotyczą m.in. nieprzejrzystości procedur lobbingowych oraz potrzeby ulepszenia wytycznych etycznych dotyczących konfliktów interesów. „Starsze” rekomendacje dotyczące sędziów i prokuratorów dotyczą braku generalnych wytycznych w zakresie eliminowania konfliktów interesów, a prowadzone w tym zakresie prace nie wyszły poza etapy początkowe.

W odniesieniu do realizacji sześciu nowych rekomendacji wydanych w procedurze ad – hoc wdrożonej w wyniku zmian wymiaru sprawiedliwości w latach 2016 - 2018, GRECO pozytywnie oceniła wycofanie przepisów dotyczących wieku emerytalnego sędziów SN i uzależnienia możliwości przedłużania pełnienia przez nich urzędu od decyzji Prezydenta. Grupa odniosła się krytycznie do braku ponownego rozważenia przez władze utworzenia izby dyscyplinarnej SN, braku nowelizacji przepisów o wyborze członków KRS, o postępowaniach dyscyplinarnych wobec sędziów SN, o wpływie władzy wykonawczej na wewnętrzne funkcjonowanie SN, braku nowelizacji przepisów dot. powoływania i odwoływania prezesów sądów powszechnych oraz regulacji postępowań dyscyplinarnych wobec sędziów sądów powszechnych. Niezwykle dużo zastrzeżeń GRECO zgłosiła do kształtu i praktyki stosowania przepisów dot. postępowań dyscyplinarnych. W opinii Grupy wszystkie wskazane powyżej obecnie obowiązujące przepisy, co do których zgłoszone zostały zastrzeżenia, rozpatrywane łącznie umożliwiają władzy wykonawczej i ustawodawczej wpływanie na funkcjonowanie władzy sądowniczej i w ten sposób osłabiają niezależność sądownictwa w Polsce. Dlatego też GRECO zwróciła się do władz polskich o rozważenie zastrzeżeń podniesionych w pięciu niewykonanych rekomendacjach. Termin na przedstawienie stanowiska wyznaczono na koniec grudnia 2020 r.    

Odwoływanie prezesów sądów jako element zmian w sądownictwie - kolejna skarga do ETPC p. Polsce

Dopiero co pisaliśmy o zakomunikowaniu polskiemu rządowi skarg do ETPC dotyczących legalności składu Trybunału Konstytucyjnego, a Trybunał właśnie zakomunikował rządowi kolejne skargi dotyczące skutków zmian wprowadzanych od 2016 r. w sądownictwie. Tym razem tłem skarg Broda p. Polsce (26691/18) oraz Bojara p. Polsce (27367/18) jest odwołanie przed upływem 6 letniej kadencji dwojga wiceprezesów Sądu Okręgowego w Kielcach.

Sędziowie podnieśli w swoich skargach złożonych na podstawie art. 6 EKPC, że wbrew postanowieniom tego przepisu zostali odwołani ze stanowisk bez możliwości zakwestionowania ich zdaniem arbitralnej i niezgodnej z prawem decyzji ministra. 

Trybunał ponownie, jak i przy poprzednich skargach związanych ze zmianami w sądownictwie - Grzęda p. Polsce (skrócenie kadencji poprzedniej KRS, post tutaj) i Xero Flor w Polsce sp. z o.o p. Polsce (skład TK), umieścił informację skardze na swojej głównej stronie internetowej.

Kolejna polska skarga do ETPc ws. zmian w sądownictwie (skład TK)

2 września ETPC podjął decyzję o zakomunikowaniu rządowi polskiemu do zajęcia stanowiska skargi Xero Flor w Polsce sp. z o.o. p. Polsce (4907/18). Skarga została wniesiona przez spółkę, będącą wnioskodawcą skargi konstytucyjnej, w przedmiocie której zapadło postanowienie o umorzeniu postępowania. Postanowienie zapadło głosami 3 do 2. W składzie orzekającym zasiadał prof. Mariusz Muszyński. Do postanowienia złożono dwa zdania odrębne, w tym w jednym wskazano, iż skład został powołany z naruszeniem Konstytucji, ponieważ prof. Mariusz Muszyński został wybrany przez Sejm na miejsce już obsadzone.

Poprzedni rok w statystykach TSUE

Przedwczoraj TSUE opublikował statystyki dotyczące swojej działalności sądowniczej w 2018 r. Wynika z nich, że zarówno Trybunał Sprawiedliwości, jak i Sąd ustanowiły nowe rekordy wydajności. 

W poprzednim roku:

• TS zakończył 760 spraw, a Sąd - 1009 spraw; poprzednie „rekordy” to 719 zakończonych spraw. w Trybunale w 2014 r i 987 spraw zakończonych w Sądzie w 2015 r.

Praworządność w Polsce na arenie unijnej - ciąg dalszy: środki tymczasowe w sprawie C-619/18 Komisja przeciwko Polsce

19 października br. wiceprezes Trybunału Sprawiedliwości UE Rosario Silva de Lapuerta w trybie doraźnym (tj. jeszcze przed przedstawieniem przez Polskę swojego stanowiska) zdecydowała o zastosowaniu środków tymczasowych w sprawie C-619/18 Komisja przeciwko Polsce, dotyczącej naruszenia unijnych zobowiązań do zapewnienia skutecznej ochrony sądowej, w tym prawa do niezawisłego i bezstronnego sądu, w związku z nową polską ustawą o Sądzie Najwyższym (zob. nasze wcześniejsze posty tu i tu; sprawa jest rozptrywana przez TS w trybie przyspieszonym). Z kolei tydzień później TS poinformował, że 16 listopada odbędzie się w tej sprawie wysłuchanie stron przed wielką izbą (zob. tu i tu) - i zgodnie z tą zapowiedzią odbyło się ono w ubiegły piątek. W tym poście chcemy uporządkować informacje i wyjaśnić wątpliwości, jakie w ciągu ostatnich tygodni rosną wokół postanowienia wiceprezes TS, jego mocy wiążącej i skutków prawnych, a także samej procedury dotyczącej środków tymczasowych.

1. Procedura

Możliwość zrządzenia środków tymczasowych w każdym postępowaniu przed TSUE wynika z art. 279 TFUE, a szczegóły procedury w tym zakresie regulują art. 160-166 regulaminu postępowania przed TSUE.  Zgodnie z wymogami tej procedury, wnosząc przeciwko Polsce skargę na naruszenia unijnych zobowiązań (na podstawie art. 258 TFUE), Komisja złożyła też wniosek o zastosowanie środków tymczasowych, i to o zastosowanie ich w trybie doraźnym, jeszcze przed przedstawieniem uwag przez Polskę (inaudita altera parte).

Europejska Sieć Rad Sądownictwa zawiesiła obecną polską Krajową Radę Sądownictwa w prawach członka

Przedwczoraj, 17 września br.,  Zgromadzenie Ogólne Europejskiej Sieci Rad Sadownictwa (European Network of Councils for the Judiciary, ENCJ) podjęło decyzję o zawieszeniu w prawach członka wybranej na podstawie zmienionych przez PiS przepisów polskiej Krajowej Rady Sądownictwa (nazywanej "nową KRS", "neo-KRS", a coraz częściej też "pseudo-KRS"). Decyzja zapadła miażdżącą większością głosów: 100 członków Zgromadzenia było za, 6 przeciw (tyloma głosami w Zgromadzeniu dysponowała polska KRS), 9 wstrzymało się od głosu.

W naszym kwietniowym poście wskazywaliśmy na możliwe konsekwencje pisowskiej "reformy" sądownictwa dla KRS i jej członkostwa w ENCJ (tam też wyjaśnialiśmy, czym jest ENCJ i czym się zajmuje). W kolejnych miesiącach ENCJ podjęła działania zmierzające do wyjaśnienia wątpliwości związanych z nowymi polskimi regulacjami. Delegacja Zarządu ENCJ przyjechała do Polski, aby spotkać się z przedstawicielami zarówno KRS, jak i "nowej KRS", wcześniej przesyłając listę pytań i problemów, które miały być poruszane w rozmowach. "Nowa KRS" przesłała po tej wizycie swoje stanowisko Zarządowi ENCJ, w którym odrzuca stawiane zarzuty, w tym główny: braku niezależności wobec pozostałych władz i związaną z tym niemożność wypełniania swojej podstawowej funkcji, tj. zapewniania niezależności wymiaru sprawiedliwości w Polsce.   

No-Deal Brexit a uznawanie i wykonywanie wyroków w sprawach cywilnych i handlowych

Z początkiem września informowaliśmy o kampanii informacjyjnej, którą Wielka Brytania zaczęła prowadzić na poczet ewentualnego "No-Deal Brexit", tj. nie osiągnięcia do czasu opuszczenia Unii Europejskiej w marcu 2019 r. porozumienia ws. nowych zasad współpracy. W połowie miesiąca opublikowana została druga pula wytycznych. Zakres tematyczny tym razem objął m.in.:

• finansowanie rozwoju regionalnego,
• Europejski Fundusz Socjalny,
• rządowe gwarancje dla projektów finansowych ze środków unijnych,
• uznawalność praw jazdy,
• oznakowanie i bezpieczeństwo produktów,
• ochrona danych osobowych i konsumentów,
• regulacje środowiskowe,
• energetyka.

Niezależnie od zakresu aktywności, wszystkich funkcjonujących po obu stronach La Manche powinien zainteresować dokument poświęcony uznawaniu i wykonywaniu wyroków w sprawach z zakresu prawa cywilnego (i rodzinnego), handlowego, upadłościowego i naprawczego. Obecnie prawo unijne łącznie z traktatami międzynarodowymi (w odniesieniu do współpracy z państwami spoza UE) reguluje:

• jurysdykcję właściwą do rozstrzygnięcia sporu,
• prawo właściwe w sporze,
• uznawanie i wykonywanie wyroków wydanych w innym państwie członkowskim,
• transgraniczne zagadnienia proceduralne (np. kwestia prowadzenia postępowania dowodowego na potrzeby postępowania sądowego prowadzonego w innym państwie).

Rada Praw Człowieka ONZ rozpatrzyła raport Specjalnego Sprawozdawcy ds. niezawisłości sędziów i prawników przygotowany na podstawie zeszłorocznej wizyty w Polsce

W bieżącym tygodniu uwaga części opinii publicznej, która jest zainteresowana reakcją międzynarodową na zmiany w polskim sądownictwie, skupiła się na wtorkowym wysłuchaniu w Radzie UE (w ramach art. 7 TUE) - zob. nasz post. Dzień wcześniej miało jednak miejsce jeszcze jedno ważne wydarzenie dotyczące kontrowersji związanych ze zmianami w polskim systemie sądowniczym.

Kilka miesięcy temu informowaliśmy o wizycie w Polsce Specjalnego Sprawozdawcy ONZ ds. niezawisłości sędziów i prawników - Diego García-Sayána. Już w swoich wstępnych konkluzjach, kończących zeszłoroczną (październik) wizytę, Specjalny sprawozdawca wskazał m.in., że: niezależność sądownictwa jest poważnie zagrożona. Kolejnym etapem procedury było przygotowanie szczegółowego raportu, a następnie przedstawienie go na forum Rady Praw Człowieka, co miało miejsce właśnie w poniedziałek, tj. 25 czerwca 2018 r.

Czy Komisja wycofa się z art. 7 TUE w stosunku do Polski?

W miniony poniedziałek, 9 kwietnia, F. Timmermans odwiedził Polskę w związku z trwającym postępowaniem w sprawie ochrony praworządności. Podczas wizyty wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej spotkał się z Prezesem Rady Ministrów, I Prezesem Sądu Najwyższego, Prezesem Trybunału Konstytucyjnego, Ministrem Spraw Zagranicznych, wiceszefem Kancelarii Prezydenta oraz Rzecznikiem Praw Obywatelskich. Po powrocie do Brukseli Timmermans napisał na Twitterze, że jest zadowolony z wizyty. Czy oznacza to rychłe wycofanie się Komisji z Artykułu 7 ust. 1 TUE w stosunku do Polski?

Europejska Sieć Rad Sądownictwa może wykluczyć polską KRS ze swego grona

Przewodnicząca Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa Nuria Díaz Abad przesłała do polskiej Krajowej Rady Sądownictwa list (datowany 5. kwietnia 2018), w którym ostrzega o możliwości wykluczenia KRS z organizacji. Europejska Sieć Rad Sądownictwa (European Network of Councils for the Judiciary, ENCJ) jest "międzynarodowym stowarzyszeniem non-profit" utworzonym na podstawie prawa belgijskiego (art. 1 statutu ENCJ) i zrzeszającym instytucje państw członkowskich UE niezależne od władzy ustawodawczej i wykonawczej lub autonomiczne, odpowiedzialne za wspieranie sądownictwa w niezależnym sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości (art. 6 statutu).